Galdakaoko Ospitaleko kafetegian, izoztuta

Beti izan dut gogoko Galdakaoko Ospitaleko kafetegia, niretzat erritual modukoa bihurtu baita, kontrola-edo dudan bakoitzean, bertan kafesne bat hartzea, kruasan batekin lagunduta. Egia esatera baina, aldi batzuetan gogokoagoa izan dut, beste batzuetan baino.

  1. Kafetegian erretzen zenean. Orduan ez nuen hain gogoko kafetegia, bertan sartu eta kezko horma batek irensten zintuelako. Garai hartan, esan zitekeen kea ebagi egin zitekeela, hain zen-eta trinkoa.
  2. Debekatu zenean kafetegian erretzea. Hura mirari handia izan zen, bat-batean bertako giroa erabat garbitu baitzen. Jende asko ibiltzen zen sartu-irtenetan, baina leku atsegina zen bertan gosaldu edo jateko. Orduan oso gustura jaisten nintzen bertara, batzuetan bakarrik eta, gutxienetan, lagunduta.
  3. Kafetegia Alaska bihurtu zenean. Orain pare bat urte berritu egin zuten Galdakaoko Ospitaleko kafetegia. Zuriagoa, modernoagoa eta apur bat despertsonalizatuagoa egin zuten, baina batez ere, askoz ere hotzagoa, aire girotua topera jartzen dutelako. Eta hori ez zait gustatzen, giro horretan gaixotzeko arriskua baitut.

Ez dakit orain zergatik jartzen duten aire girotua topera, baina oso desatsegina egiten zait. Baina ez niri bakarrik. Behin hainbat jenderekin komentatu, eta baietz, hotzegi zegoela eurentzat ere. Eta eskatu genuen, mesedez aire girotua kendu edo apaltzea. Bete egin zuten gure eskaria, eta izugarri igarri zen: kafetegia leku abegikorra bihurtu zen berriro ere.

Hala ere, atzo Galdakaon izan nintzen ostera ere, ospitalean, lehendabizi odola atera, eta gero kontrola nuelako. Kafetegira joan nintzenean, hotz izugarria egiten zuen bertan, orduan ere aire girotua jo eta ke lanean. Bi kafesne hartu behar izan nituen: lehenbizikoa kruasanari laguntzeko, eta bigarrena nire barrenak berotzeko. Ziztu batean irten nintzen, bertan gaixotu aurretik.

Hurrengoan, hiru hilabete barru, eskari bat idatziko dut kafetegian, bertako erreklamazio liburuan, kafetegia izan ez dadin hain leku hotza. Ea inork kasurik egiten duen.

Kategoriak Minbizia | Etiketak , , , , | Erantzun

Etxeko indarkeriaren sekretuak

Leslie Morgan idazleak oso gazterik nozitu zuen etxeko indarkeria, 22 urterekin ezkondu baitzen, erabat maiteminduta, bere erasotzaile gupidagabea izango zenarekin. Bi urte eta erdi infernuan bizi izanda, erabaki zuen argia egitea bere egoeran, eta mundu guztiari esan zion senarrak jo eta tratu txarrak eragiten zizkiola: poliziari, gurasoei, lankideei, lagunei, ezezagunei… Horrela utzi zuen infernua. Harrezkero, berriz ezkondu eta hiru seme-alabarekin bizi da, ezin pozixago.

Hitzaldi honetan, Leslie Morganek azaltzen digu etxeko erasotzaileak zer pauso ematen dituen bere biktima suntsitzeko:

  1. Biktima liluratu: “zeu zara, laztana, munduko onena”.
  2. Biktima bakartu, bere ingurunetik aterata.
  3. Une jakin batean, indarra erabiltzen hasi, biktima mendean hartzeko.
  4. Biktima hil.

Hizlariaren ustez, tratu txarrak isilpean gordetzeak indarra ematen dio erasotzaileari. Horregatik, uste du eraginkorragoa dela argia egitea, berak egin zuen bezala, etxea isilpean uztea baino, estatistikek frogatzen baitute egoera horietan gertatutako hilketa guztien %70 gertatzen direla biktimak etxea utzi ondoren.

Leslie Morgan hizlari paregabea da, eta ezin argiago kontatzen du bere esperientzia bideo honetan. Zuen denboratik ordu laurden bat hartu badezakezue, entzun hitzaldia, nahi baduzue azpidatziekin (zoritxarrez, euskarazkoak falta dira hor). Ez zarete damutuko.

Kategoriak Indarkeria | Etiketak , , , , , | Erantzun

Illarraren itzulera

Ilarra

Asier Illarramendi eta Xabi Alonso Real Madrilen jokatzen

Ulertzen dut realzale gehienen poza Asier Illarramendi Realera itzuliko delako, eta ez naiz nor Asierren beraren erabakiak epaitzeko, baina, zer esango dizuet, pena apur bat eman dit albisteak, Realak eta Real Madrilek itxi dutela tratua eta Illarra “bere betiko etxera” itzuliko dela.

Nire ustez, Illarramendi jokalari oso ona da, elitekoa, eta Madriletik irteteko aukera aprobetxatu beharko zukeen beste salto bat emateko, berari dagokion mailan, Liverpoolen, esate baterako, talde mitikoa, mitikoen artean, eta interesa erakutsi omen duena jokalaria fitxatzeko. Han Illarrak aukera izango zuen bere karrera indartzeko, beti ere maila gorenean, eta bere esperientzia sendotzeko. Baina mutilak besterik erabaki du, antza.

Orain urte batzuk, izugarri poztu nintzen Liverpoolek Xabi Alonso eraman eta donostiarrak aurkezpeneko prentsaurrekoa ingelesez egin zuenean. Orduan ifrentzua izan zen Miguel Angel Angulo, Valentziako jokalari aparta, zeinak Arsenalek, uste dut, fitxatu ondoren (sinatzea bakarrik falta zen), hegazkinetik jaitsi bezain laster etxera eramateko eskatu baitzuen, ingelesez hitz egin beharrak eta egoeraren arrotzak ikaratuta.

Pena apur bat daukat, baina, azkenean tratua mamitzen bada, zorterik onena opa diot Asier Illarramendiri Realean.

Kategoriak Kirola | Etiketak , , , , , | Erantzun

Eibar, lider

Lehen partida 1-3 irabazita, ezin hobeto ekin dio Eibar Futbol taldeak 2015-2016 denboraldiari, lehen jardunaldia jokatuta, bera baita liderra. Badakigu dezente sufritu beharko duela mailari eusteko. Baina, horregatik hain zuzen, une egokia izan daiteke bideo hau ikusteko, urte honen hasieran Michael Robinson kirol kazetariak eta bere taldeak egina.

Kategoriak Kirola | Etiketak , , , , | Erantzun

Jakobitak eta konposta

Captura de pantalla 2015-08-18 a las 10.20.47

Abuztuaren 12an, Zaldieroak jakobiten berri eman zigun Berrian, bertako orrietan egunero egiten duen zintan. Orduan jakin nuen jakobitak direla Jakoba Errekondo agronomoaren jarraitzaileak, eta hortik ondorioztatzen dut gehienak ortulariak, baserritarrak eta lorezainak izango direla, esparru horietan gaur egun Jakoba Errekondo baita komunikatzailerik ezagunena.

Jakobaren ospean zerikusi handia dute Landaberri irratsaioak, zeina Jakobak berak egiten baitu larunbat goizetan Euskadi Irratian, bertan aholkuak emanez entzuleei, Argia aldizkarian astero idazten dituen zutabeak eta Bizi baratzea izeneko liburuak, sekulako arrakasta izan duena, laster hirugarren edizioa egitekotan.

Egia esan, Jakoba aspalditxotik da ezaguna Euskal Herrian, baina esan liteke azken aldian areagotu egin dela haren ospea, hainbesteraino non H28 euskal komikiak super-heroi moduan aurkeztu baitzuen orain asko ez dela.

Captura de pantalla 2015-08-18 a las 11.33.14

Konposta ala luarra?

Baina itzul gaitezen Zaldieroaren zintara. Bertan, jakobita batek aitortzen duenez, “Jakobitok ez dugu esaten ‘konposta’!! Guk esaten dugu Luarra!”. Izan ere, bere jarduera multimedian, Jakoba Errekondok “luar” hitza hobesten du konposta esateko.

Jakoba komunikatzaile ona da, eta euskara primeroakoa darabil bere jardueran, baina kasu honetan atentzioa ematen du zelan proposatzen duen berba ia fosilizatu bat, luar, beste finkatu baten aldean, konpost. Bere azken liburuko glosategian, horrela definitzen du konpost hitza: “Konposta: luarra. Abandonatu beharreko hitza; ez alferrik hor ditugu luarra, kortalohia, atalohia, lur gorotza, sastagia, lur ustela…”

Baina zein da hitz bakoitzaren tradizio eta zabalkundea?

Konposta

Konposta da materia organiko usteldua, eta erabiltzen da ongarri moduan landareak hazteko. Konpost hitza bera latinetik dator, composita, compositum, eta, antza denez, frantsesetik zabaldu zen beste hizkuntzetara. Gaur egun asko erabiltzen da nazioartean: ingelesez, compost; frantsesez, compost; alemanez, kompost; eta gaztelaniaz, compost.

Euskaraz ere, 1977an Joxe Agirrek horrela azaldu zuen zer den konposta Baratza. 6. Erroa eta burua jaten zaien barazkiak lanean: “Zaldi-simaurrari, lastoa, gariarena edo beste alekiren batena, naastu, pillatu eta irakin eraziz egiten da konposta”. Hiztegi Batuan ere agertzen da: konpostatu, konposta, konpostatzen. da/du ad. Ekol. Ereduzko Prosa Gaur izeneko gunean ere 52 aldiz agertzen da konpost hitza: bi liburutan eta prentsan. Lexikoaren Behatokiaren Corpusean 462 aldiz agertzen da. Eta Googlen “konposta”, idatziz gero, 166.000 emaitza agertzen dira, asko eta asko euskarazkoak. Horrezaz gain, “konpost” idatziz gero, 36.000 emaitza agertzen dira, horietako asko ere, euskarazkoak.

Luarra

Luar hitzari dagokionez, munduan inon ez dut ikusi hitz hori konposta adierazteko. Euskaraz ere, ez du tradizio handirik. Azkueren hiztegian agertzen da. “Luar (B-o) lombriz de tierra, Ver de terre”. Orotariko Euskal Hiztegian ez da agertzen (hor “Luhar” azaltzen da: lombriz de tierra). Hiztegi Batuan ere ez. Ezta Ereduzko Prosa Gaur webgunean ere. Zer esanik ez Lexikoaren Behatokiaren Corpusean. Bai, ordea, euskarazko Wikipedian, baina konpost hitzaren sinonimo moduan. Hortaz, hitz bat da, oso erabilera urrikoa. Eta Googlen idatziz gero “Luar”, lehen hamar orrialdetan ez da euskarazko hitz bakar bat ere agertzen, adibide ia guztiak galegozkoak baitira.

Purismoa

Laburbilduz: euskarak aspalditxotik du hitz bat konposta adierazteko, konpost, eta hitz hori bat dator Mendebaleko hizkuntza zabalduenekin. Zergatik, orduan, neologismo bat proposatzea gauza bera adierazteko, “luar” hitzari beste adiera bat emanda, ez jatorrikoa?

Xabier Amurizak 1996ko azaroan idatzi zuen jokaera horren kontra Jakin aldizkarian. Hauxe esan zuen orduan:

“Inguruko hizkuntza hain ezberdin eta indartsuek komunki daukaten unibertso kontzeptuala euskara bezalako hizkuntza txiki eta ia agoniko bat bere baitatik asmatzen hastea ausarkeria suizida bat da. Horrek ez du esan nahi neologismoen baliabidea ukatzen dudanik. Baina, irizpide orokor gisan, gure erdarez gainera, ingelesak edo alemanak mailegatzeko eskrupulurik ukan ez dutena euskarak saihesteari kamuskeria deritzot”.

Kepa Altonaga parafraseatuta, bestalde, esango genuke nazioarteko teknolektoan aspaldian finkatuta dagoen terminoa, “konpost”, zelan edo halan geureganatu beharrean, Jakoba Errekondok hobetsi duela beste hitz bat, “luar”, ustez jatorragoa.

Ez dakit jakobitek zenbateraino jarraituko duten euren gidariaren gomendioa, “konpost” hitza abandonatu eta “luar” erabiltzekoa, baina irudipena dut kasu honetan inertziak berak neologismoaren kontra egiten duela. Adibide gisa, hauxe: onodoko iragarkia Jakobaren liburuan bertan agertzen da.
konpostaIragarkia

Kategoriak euskara | Etiketak , , , , , | Erantzun

Inutil totala

Aurrekoan entzun nuen Euskadi Irratian Altsasun oraindik “Inutilaren eguna” ospatzen dela, eta berau egiten dela soldadutzatik salbuetsita etxeratzen ziren gazte haiek gogoan, “inutilak”, Espainiako Armadak adjektibo hori ematen baitzien, gaixotasun edo ezintasun bat tarteko, balio ez zutenei soldadutza egiteko. Grazia egin zidan albisteak, neu ere “inutil” haietakoa izan bainintzen, erabatekoa, gainera.

Deitu zidatenean soldadutzara joateko, artean Donostian nintzela, alegatu egin nuen ikusmen txarra nuela, ordurako dioptria piloa bainuen betaurrekoetan, hipermetropiak eta astigmatismoak eraginda. Hori zela-eta, Burgosera bidali ninduten tren batean, hango ospitale militarrera, beste gazte askorekin batera. Okulista berezi baten egiaztagiriarekin joan nintzen, lagungarri izango zelakoan.

Hiruzpalau egun egin genituen Burgosko ospitale militarrean, gauero errosarioa errezatzen genuela, moja batek behartuta. Azken egunean, nire begiak ondo aztertuta, bertako okulistak —uste dut kapitain gradua zuela— ziurtagiri bat eman zidan, eta bertan zioen “inutil total” nintzela, erabatekoa, eta salbuetsita nengoela soldadutzatik. Berez iraina diren hitzok sekula ez zitzaizkidan hain gozoak egin orduan baino.

Kriskitinak baino pozixago itzuli nintzen etxera. Aitak ireki zidan atea. “Eta?”, galdetu zidan. Eta nik, “libre”. Gero ama agertu zen. Eta hark ere galdera bera. “Libratu egin dela dio”, aitak erantzun, baina segurtasun gutxirekin. Eta nik, baietz, egia zela. Orduan nire logelara egin, eta han Ramon anaia zegoen, laupabost egun lehenago bere soldadutza amaituta. “Hik bai potra”, bota zidan ohean etzanda zegoela, Arakatik ekarritako bibote dotorearekin, “ez dakik zeretik libratu haizen, han kaka piloa jan beharra zagok-eta”.

Libratu ez banintz, Itsas Armadan egin beharko nuen soldadutza, Ferrol inguruan. Baina ez nintzen joan. Inutil halakoa!

Kategoriak Oroimenak | Etiketak , , | Erantzun

Dopina eliteko kirolean

Mark Daly kirolari eta kazetari eskoziarrak eta BBC telebistak dokumental bat egin dute dopinaren erabileraz eliteko atletismoan, eta lan horrek hautsak harrotu ditu bazterretan. Horra zergatik:

  • Zalantzan jarri ditu Allan Wells esprinter britainiar jainkotuaren lorpenak, tartean urrezko domina 100 metroetan Moskuko Olinpiar Jokoetan, 1980an. Horretarako, Daly oinarritu da Wellsen zenbait kirol lagunen adierazpenetan.
  • Zalantzan jarri du pasaporte biologikoaren balioa, gaur egun Atletismoaren Nazioarteko Federazioak eta beste kirol erakundek darabilten metodoa antzemateko atletek dopina darabilten edo ez. Horretarako, bizpahiru hilabetez Mark Daly kazetaria bera dopatu egin zen. Hala ere haren pasaporte biologikoak ez zuen horren aztarnarik erakutsi.
  • Zalantza handiak hedatu ditu Alberto Salazar kirolari ohi eta gaur egun Nike Oregon Proiektuko buruaren metodoen inguruan. Akusazioak oinarritzen dira hainbat lekukoren aitorpenetan, tartean Steve Magness Nike Oregon Proiektuko langile ohiarena eta Kara eta Adam Goucher talde bereko atleta ohiena.

BBCk joan den ekainean eman zuen dokumental hau. Harrezkero baina, datu gehiago kaleratu dira, zeinen arabera 2001 eta 2012 artean jokatutako Olinpiar Joko eta Mundialetan, dominen heren bat atleta susmagarriek irabazi zituzten, haien odol balioak zalantzazkoak baitziren. Orain astebete El País egunkariak eman zuen horren berri.

Alegia, kontu hau aspalditik datorrela eta, itxura guztien arabera, oso zabalduta dagoela eliteko kirolean.

Kategoriak Kirola | Etiketak , , , , , , , | Erantzun

Lanperna batzaileak

Joan den astea arte sekula ez nuen jan lanpernarik, itsas ertzean bizi diren oskoldunak, marearteko haitzetan atxikita. Iragan asteazkenean jan nituen lehen aldiz, gustura, nahiz eta jakin ez dela izango nire itsasoko janaririk gogokoena.

Hala ere, lanpernak baino, lanperna batzaileen bizimoduak eman zidan atentzioa. Galizian horietako bi ezagutu nituen. Biek ala biek apalki hitz egiten zuten beren lanbidearen arriskuez.

Bideo hau ikusita irudikatu dut zenbateraino den arriskuz betea haien lana. Aurrerantzean, lanpernak jaten baditut, batzaileak izango ditut gogoan.

Kategoriak Bidaiak | Etiketak , , , , , , | Erantzun

Lezetxiki, 20 urte geroago

Aurten hogei urte bete dira, Alvaro Arrizabalaga irakaslea buru, Aranzadi Zientzia elkartea hasi zela Mondragoen Lezetxikiko koba modu sistematikoan aztertzen, udako oporrak aprobetxatuta.

Hogei urte hauetako indusketek segida eman diete 1956 eta 1968 urte artean Jose Migel Barandiaranek Lezetxikin bertan gidatutako kanpainei. Hasieran bezala, gaur ere indusketan parte hartzen duten boluntarioak ilusioz beteta datoz, nahiz eta gaur egun metodologia eta baliabideak hobeak izan.

Amaia Txintxurretak erreportaje interesgarria egin du Goiena Telebistarentzat, eta bertan ikus daiteke nondik nora joan den aurtengo kanpaina.

Kategoriak Zientzia | Etiketak , , , , , | Erantzuna 1

Plutonen ordua

Egun hauetan denon ahotan izan da Pluton, New Horizons espaziontzia bere ondotik igaro eta planeta nanoaren irudi harrigarriak bidali dizkigulako Lurrera. NASA espazio agentziak dokumental hau egin du, The Year of Pluto, eta bertan esplikatzen da noiz eta zelan antolatu zen New Horizons espedizioa, Plutonera eta harago joango dena, Eguzki sistemaren azken bazterretaraino. Ikerkuntza proiektu harrigarri eta emankorra, horra azken emaitza.

Kategoriak Espazioa | Etiketak , , , , , , | Erantzun