Negua.

Mingarelli. Krudelkeria. Zaila.

Nobelei eskatzen badiezu ekintzak, gertaeren kateatzea eta ustekapeko kolpeak ez ezazu irakurri Hubert Mingarelliren Una comida en invierno lan aparta, Siruela 2019, Laura Salasek gaztelaniara itzulia. Aldiz horoskopoen artea eta literatura bi gauza ezberdin direla baderitzozu, eman aukera bat nobela motz bezain mamitsu honi.

Testuingurua Bigarren Mundu Gerra, Polonia, negua. Ezaguna da gerraren krudela eta juduek jasan zuten suntsipena. Bost gizon etxe baten sutondoan eta zopak ez du irekin nahi, elkarrizketen tartea da. Aita batek kezka du bere seme artean gazteegiak tabakoa erretzeari ekin diolako. Ez daki zer esan, gerra testuinguruan, semeari ohitura kentzeko.

Ametsez ez da komeni hitz egitea, hori argi dute.

-Has tenido suerte de pasear en tranvía esta noche, porque lo que es para mí las noches son iguales que los días. A veces son hasta peores.

Intenté sonreírle, luego bajé la vista.

¿Veis como tenía razón? Más vale guardarse los sueños para sí, no deberíamos hablar nunca de ellos.

Bost gizon horietako hiruk gauza oso krudela egin behar dute euren ustez krudelagoa den zerbait ez egiteko. Hondamendiaren erdian, atzerrian, ez dute ia gogoetarik egiten, gizatasunak euren egunerokoa ikus ez dezan. Bukaera aldera, halere, etorkizunaz dihardute: batek bakarrik biharko egunean pentsatzen du, bestea beldur da etorkizunak zer ekarriko dion. Narratzailea mutu dago, hirugarren gizona da.

Sinplea dela dirudi baina zinez zaila den zerbait lortzen du Mingarellik, orriak irensteko nahia piztea su artifizialik gabe, zehaztasun izugarria, zentzu denetan, soilik lanabes.

Hirira doan bidea.

Ginzburg. Delia. Italia.

Izan zitekeen gure arbasoei buruz, gure amona eta aitonei buruz. Landa eremua eta mugakide duen hiria, bigarren honen eragina.

Baina hori baino askoz gehiago da Natalia Ginzburgen Hirira doan bidea, Igela 2001, italieratik Pello Lizarraldek euskaratua. Ez da Gure etxeko kontuak, gaia ere ezberdina denez gero, baina dirudiena baino hari mutur dituenaren susmoa dut.

Argindarraren jokoa (aitaren ofizioa eta izebaren etxea), irakurri eta ez irakurtzearen aldeko pertsonaiak, ekoitzi gabe negozioa egin nahi dutenei buruzko begirada zorrotza, emakumeenganako indarkeria eta jazarpena, emantzipaziorako gakoak, gizarte fededun itxien hipokrisia, hiriak landa eremuetan erein zuen askatasuna eta galbidea, famiilia eredugarrien mitoa…

Airean irakurtzen da, ez da txarra hori gero, eta ibilaldi batzuetan buruari eragiteko beta eskaintzen du. Pasarte honek kasu:

-Alfer-alferrik ari haiz orain Ninirekin ametsetan -esan zidan-. Ninirekin edo beste batekin berdin zion. Kontua dun norbait izatea, bizitza tristeegia baitun emakume batentzat, bakarrik baldin bazegoen.

Kollontairen Boltxebike maitemindua gogorarazi dit. Akaso biak ezkertiarrak zirelako, Ginzburg eta Kollontai. Akaso, maitasuna politikoa delako. Ez egin kasu, baldarkeriaren bat izan bailiteke.

Bisita

Bodor. Artzapezpikua. Bogdanski Dolina.

Bogdanski Dolina ibai ertzean dago. Urkidi bat du mugakide. Gábriel Ventuzak hiru gurpileko motorra du. Baita zorrak ere. Ezin dio Ventuzak, protagonista nagusiak, ihes egin patuari.

Iragana uholdeak jandako uhartea da. Lurperatutako tranbia. Gutxinaka desagertu diren musika instrumentuak. Eliza hierarkiak zorrotz kontrolatzen du hondakin arteko oraina, polizia sekretuz, kontzentrazio esparruz eta itxaronaldiz.

Ádám Bodorren Artzapezkikuaren bisita, Elkar 2011, Unai Elorriagak euskaratu zuen. Liburu lehorra, gogorra, iluna da. Misteriotsua eta mimo handiz harilkatua, mihia josia duten jostunek soilik egiten duten eran. Gezurra badirudi ere niri Stephen Kingen Dorre Iluna gogorarazi dit, atmosferan antzekotasunak arnastu baititut.

Irakurtzeko guztiz gomendagarria. Elorriaga ere, Europa erdialdeko literaturaren zale, bikain hungarierako testuak (laguntzarekin) eta gaztelaniazkoak maneiatuz.

Hemen pasarte bat, zertaz ari garen hobeto ulertzen lagundu diezakeguna: Bogdanski Dolinan goizeko elizkizuna amaitu eta jakinarazi zenean ez zela Leordina artzapezpikua hiria bisitatuko zuena, baizik eta inork ezagutzen ez zuen Butin izenekoa, Gábriel Ventuza, kapilau militarra baino ez zena, aspaldi zegoen jakinaren gainean. Hamza bere anaiordeak esanda zekien. Anaiordeak berak bidali zuen Bogdanski Dolinara, iparraldeko eskualde basotsu hartara, gorpuak ateratzen hasten zirenerako hirian egon zedin.

Gomendagarria zinez.

Europa

Canetti. Arditti. Iragan mendea.

Aitaren partetik turkiar pasaportea. Amaren jatorria Livornon. Bulgarian jaioa, Manchester, Viena eta Zurichen hezia. Senide denak sefardiak, gaztelania izoztuaren jabe. XX. mendearen hastapenetan iragana hatz puntekin uki zitekeen.

Bulgarieraz eta gaztelaniaz aurreneko hitzak esan, ingelesez irakurtzen hasi eta alemanez trebatu. Elias Canettik zainetan du Europa.

Mihia aske da 65 urterekin idazteari ekin zien memorien aurreneko atala, bere haurtzaro eta nerabezaroari dagokiona. Erein eta Igelak argitaratua 2013an eta Ibon Uribarri Zenekortak itzulia, momentu batzuetan trebezia handiz.

Canettik bera eta bere familia biluzten ditu, beraien izaera, egunerokotasuna eta familia barruko tentsioa tradizioaren (negozio gizonena kasu honetan) eta horri ihes egin nahiko dion aitarena.

Gerra Handiaren urteak dira eta zeharka iritsiko zaigu kainoi hotsen oihartzuna. Baita gero tragedian mamituko zen antisemitismoaren hedatzea. Canettik amarekin duen harremana, hezkuntza eta egile klasikoei ematen dien garrantzia, bere familiaren konposizioa, mugak lausoagoak ziren sasoia… %100 Europa da, teknokraziak oraindik irentsi ez zuen terminoa.

Nik gehien gozatu dudana hasiera izan da, Danubio ertzeko Rutschuk koloretsuarekin. Bukaeran astunxeago, irakasleei ematen dien garrantzia zeremoniatsu eta guzti. Hasierako pasarte bat dakarkizuet, bere amaren famila lerro gutxitan nola deskribatzen duen: Beraz, jatorri espainiarrekoa ez ezik leinu diruduna ere bazen amarena. Nire familian eta bereziki amarenean ikusi nuen nolako eragina daukan diruak jendearengan. Dirua gogotsuago bilatzen zutenak ziren okerrenak nire begietan. Diru irrikatik jazarpen maniara doan bideko geltoki guztiak ezagutu nituen.

Zorrotza da Canetti, batez ere bere buruarekin. Hala behar du izan, ze tristea baita hirugarrenari buruz temati aritzea norbera albo batean utziz.

Moio

Aimar. Oroimena. Transexualitatea.

Auzoko bizi guztiko baserritarren elkartean izan nuen bizitzan transexualitateari buruz izan dudan elkarrizketa aberatsena. Paradoxa da, baina gizonkeriak libro libro dabiltzan pareta artean aita batek Crhrysalis elkarteaz eta bere haurraz hitz egin zidan sakon.

Suizidioaren berri gehiago izan dut, zoritxarrez. Zenuk tripi bat jan eta istripu baten ondorenean bere buruaz beste egin zuen. Ondoren etorriko ziren bizilagun, auzokide eta herrikideak. Halere gutxi hitz egin dugu horri buruz inguruan, Habeas Corpusen kanta baten lelotik harago. Zer den tabua.

Moioren, Aimar Elosegi Ansaren, kasua ez dut ezagutu liburua publiko egin arte. Arrazoi dute Kattalin Minerrek edo Iratxe Retolazak, Moio, gordetzea ezinezkoa zen liburuan eginiko adierazpenetan, Elkar 2019. Hernaniko presoen izenak jakin izan ditut. Santurtzin egona naiz gudari baten omenaldian. Politika hitz gero eta txikiagoa zait, nire ezjakintasunen kargu egin ahala.

Fatxak ez garela pentsatze hutsean ezkutatzearen akatsa, hor koxka. Deseraikitzen jarraitu beharra dago.

Liburua da memoria eta aldarrikapena bat eginik, Moiorekin samurra eta ingurunearekin zorrotza, Anderrekin begirunezkoa eta Brayanekin hurbila. Zer dator doluaren ostean? Galdetzen dio Minerrek bere buruari hastapeneko orrietan. Intuizioa hasieran eta memoria eraiki nahia ostean. Bukaerako hitz batzuk hartu ditut, Brayanenak: “Bestetik, memoriaren ardura denok hartu behar dugu, zeren, familia edo ingurukoen esku uztea oso fuertea iruditzen zait, ezin diogu gizarte bezala karga hori jarri. Hori, ez dakit, udaletxe edo eragileen esku egon beharko zela uste dut, eta egun oroimen ofizialik ez egotea oso larria iruditzen zait. Ezin du izan atzetik datozenak ni enteratu nintzen bezala enteratzea, kasualitatez. Bermatu egin behar da herri honen historiaren transmisioa”.

Arin irakurri eta luze geratzen den liburu horietakoa da Moio, horra bertutea.

Bedeinkapena

Holt. Haruf. Itxiera.

Gu bagara mila probintzi, zer ote Amerikako Estatu Batuak. George Lloyden oihartzunik ez dakit iritsiko denik Holtera, akaso eliza erre bakanen kedarrak estaliko du. Landa giroa, Amerikari egozten diogun eta Euskal Herriari buruz Madrilen darabiltenean nazka ematen digun sakon adjektiboa. Bizitza eta heriotzaren naturaltasuna, izaki bizien dependentzia zuzena dutenena. Izan artasoro amaigabe edo txahal. Eta bizitza eta heriotzaren gogorra, munduari bakean agur esatearen desira, berandu eginiko eskolako lanen zama.

Benedicció de Kent Harufen Holteko trilogia amaitzen duen liburua, Marta Pera Cucurellek itzulia, Edicions del Periscopi 2019, eta Dad Lewisen heriotza hurbila du ardatz. Ez da errepikatzen aurreko bi lanetako pertsonairik, bati buruzko aipu xamurren bat salbu, berria da dena. Gaiak eternoak dira ordea, pertsonon azal, eta trebezia handiz eta gizatasun ikaragarriz josten ditu idazleak bizitzaren argilunak. Laguntasuna, eskuzabaltasuna, berekoikeria, homofobia, bullynga, ausardia, gerra, abertzaletasuna… Zerrenda amaigabea litzake, baina sermoirik gabe. Horiek Lyle pertsonaiari utziko dizkio, predikadorea bera, eta pertsonaia borobila nire ustez.

Ze ederra den igande bat liburu on baten alboan amaitzea, bizitzak jarraituko duela jakinik. Liburuaren azken lerroen antzera: I a la tardor els dies van tornar freds i van caure les fulles dels arbres, i a l’ hivern va bufar el vent de les muntanyes i a les plantes altes del comtat de Holt es van desencadenar tempestes nocturnes i rufagues que van durar tres dies sencers.

Ba hori, duna handi batera igo eta isiltzen ez denak ez du hemen deus ulertu.

Oker ttiki garrantzigabeak

Tabucchi. Nostalgia. Denbora.

Gure ezintasun politikoen ifrentzua da darabilgun hizkuntza nagusikeria. Dagokionari eska dakiokeenaren salbuespenetik harago, hiztun askoren ibilbidearen gainetik dator seinalamendua. Badakit gaztelania hiztunek ere egiten dutela, besta menosteko akats linguistikoa baliatzea, baina hori ere jabetza medioak gure egitearen ezintasuna da. Nekez irudikatzen ditut horrela Arrasateko XX. mende hasierako sozialistak, adibide bat jartzeagatik. Haien ametsak zerikusi handiagoa zuen herriko kuartela asaltoan hartzearekin.

Nostalgia ere praktika genezakeen, baina susmoa dut haserregi gaudela horretarako. Europa erdialdeko literaturak horren ondo jorratu duen gaia, urte gutxian desegin baitziren han inperioak, aberastasunak, aziendak eta biziak. Adam Bodor artzapezpikuaren zain, horratx. Kutsu hori hartu dizkiot izatez meridionala den idazle baten ipuinei, blog honetan ere aipatu izan dudan Antonio Tabucchiren Oker ttiki garrantzigabeak da obra. Fernando Reyk itzulia, Literatura Unibertsala sailean. Ze eskertzekoak itzultzailearen oharrak, esan beharra dut.

Ipuin sortan denboraren iragatea eta izan zenaren falta dira hari. Adinean aurrera doazen pertsonaiak, euren amets, nahi, itzal eta erruekin. Bizi izandakoak, alegia. Eskenatokiak ere hala dira, izan zirenak, Biarritz edo Donostia luxuzkoak, Madras exotikoa edo Antonio Machadoren gela. Ondo ezagutzen ditu autoreak Italia, Espainia eta Portugal. Katalunia begiko du eta apenas aipatzen duen Euskal Herria, ipuin bat berton kokatuta egon arren. Detaile honek Buenaventura Durruti gogorarazi dit, hure ere Donostiatik atsegin handirik gabe pasea.

Ipuinek ezinegona dakarte, baina gozatzeko tarteak ere badakartza. Nire gustukoenak Neguaren esperoan, Rebus eta Madrasera doazen trenak ipuinak dira. Rebusekoa aipua: Gaur gauean Miriamekin egin dut amets. Urrutitik kamisoia zirudien tunika zuri luze bat zuen jantzita; hondartzan aurrera zihoan, olatuak beldurgarriak ziren, altuak, eta isiltasunean hausten ziren, Miarritzeko hondartza zen noski, baina hutsik zegoen erabat, ni etzaulki batan nengoen eserita, etzaulki hutsen ilara bukaezin bateko lehenbizikoan, baina beharbada beste hondartza batean, Miarritzen, nik dakidala, ez zegoelako halako etzaulkirik, hondartza baten ideia besterik ez zen, eta nik beso keinu bat egin diot esertzera gonbidatzeko, baina Miriamek aurrera segitu du ikusi ez banindu bezala, begiratua aurrean iltzaturik, eta nire ondotik pasatu denean haize izoztuaren uholde bat sartu da nigana, berarekin batera halo bat balerama bezala: eta, orduan, ametsetako ustekaberik gabeko txundiduraz, hila zegoela ulertu dut.

Dolua

Orriols. Paula. Mauro.

Marta Orriols da narratzaile aparta. Irakurlea liburuan murgiltzea da idazleon erronkatako bat nire iritziz, haurtzaro eta nerabezaroan afizio honetara kateatu ninduten liburu guztiek lortu zuten hori bederen, eta Orriols iaioa da horretan. Hasieratik bertatik Paula Cid medikuaren larruan sartu eta bere mina, bere min handi-handia konpartitzeko zortea izan dut. Zortea diot, gaiak mingotsetik asko duen arren, oso ondo eraikita daudelako pertsonaiaren zalantza, akats, bertute eta erorikoak.

Aprendre a parlar amb les plantes obrak, Periscopi 2018, Urteko Nobela Onenaren Òmnium saria irabazi zuen. Ez dizuet bihurtuko mamia apur, Paula neonatologia arloan lan egiten duen medikua da eta kolpen handi bat jasotzen du bizitzan. Beno, bi kolpe, zehatzago izanda. Kolpeak ordura arteko bere bizitza antolatua hankaz gora jarriko du eta berak konplikatutzat duen adinean, berrogei urteak apenas pasa dituen, lema kolpea eman beharrean aurkituko da nahi edo nahi ez.

Bidean bikote harremanen disekzioa, familia harremana, mina, oroimena, gezurra. Lezio gogorren bat edo beste ere, esaterako, bizirik irauteko senak batzuetan beste batzuez baliatzea dakarrenean. Mingarria da, bai horixe. Baina itotzen ari zarenean besoen kontrola eusteari oso zail deritzot.

Bainaren bat aurkitzekotan niretzat epilogoa sobera dagoela, ez baitio ekarpen handirik egiten istorioari. Halaber, bistan da, landareei hitz egitea ariketa sanoa dela, zeharo gomendagarria. Hona zer dioen autoreak horri buruz:

Des del llit miro la terrasa desatesa. S’ han anat morint totesles plantes. Com t’ho feies, Mauro? No n’ hi deu haver prou amb regar-les. Hi parlaves. No ho feies obertament, mai davant des altres. Deies que parlar amb les plantes era un acte íntim i transformador, un acte de fe per a aquells que no creuen en els miracles. Em llevo, respiro i anoto a la llista: <<Aprendre a parlar amb les plantes>>.

Limoiak

Pamies. Ipuinak. Imintzioak.

Konfinamenduak Beasainen harrapatu zuen zirku italiarreko trapezista hil da lan istripuan. Maskararen erabilera nagusitu da Bilbon. Haftar mariskala Tripoliko setiotik alde egin beharrean da. Iraganaren nostalgia duen jende gehiegi dago oraindik. Ordainpean eta ondo.

Gaiak hor daude. Goiko paragrafoko lagina ez da gaurko egunkarien titularren lagina besterik. Baina ez da horren erraza, ezta?

Ipuinak unibertso itxia behar du, ziotsan Cortazarrek bere ikasgelari. Ipuina Usako presatik eginiko saltoa da, uretan hanka sartu gabe ere murgiltzea. Ez du udako jaiek eureki dakarte prestakuntzarik, lanegunaren ondorenean lantokitik hurbilen den tabernara joatea da konortea galdu arte edateko.

Euskal Herrian badira ipuingile handiak, azkenaldian gustukoenen artean ditut Ana Malagon eta Iñigo Aranbarri. Jakin minez nago Elorriagaren Iturri irakurtzeko, ipuinez osatutako nobelatzat hartua batzuek.

Katalunian ez dira herrenak ipuin kontutan, justu kontrakoa, aipatu ditut blog honetan Marta Orriols eta Sergi Pamies. Azken honen Limoi bat imintziorik egin gabe jaten baduzu, Txalaparta 2011, gozatu ederra hartuko duzu. Ez zait El arte de llevar gabardina bezainbeste gustatu, baina ale ederrak ditu: onirikoak, azidoak, gordinak… Gehien gustatu zaizkidanen artean monobolumena, esperimentua, bizitza eztia, hartzaileak, o izei berdea edo topa.

Pertsonaiak, Pamiesen ispiluaren deformazioa dirudite: adin bertsukoak, idazleak asko, maskulinoak batik bat…

Bukatzeko ez naiz kontu hauek aipatu zaleegi, baina edizioa, bai tapa gogorra bai diseinua, bereziki gustatu zaizkit. Poltsiko ediziora abonatuok eskertzen dugu noizean behineko aldaketa. Esaeraa zaharrak dioen bezala, limoi bat imintziorik egin gabe jaten baduzu, ez bota entsaladarik gin tonikera.

Kobane

Zerocalcare. Rojava. Rebibbia.

Rick Blain eta Ilsa Lund. Louis Renault ahaztu gabe. Gustuko dut Casablanca, bere herren guztiekin. Zer esango dizuet ba, esperantza denak hil zirela gerran? 1936ko Hego Euskal Herri eta Espainiako altxamendu faxistan dezente, belaunaldi bati gogorarazteraino, Albert Camus dixit, arrazoia ez dela aski irabazteko. Edanari eman eta zinismoaren hautua egiten ez baduzu, pianojole eta guzti, gaitzerdi.

Ez dakit neurtzen 36koaren oihartzuna munduan. Ez zen txikia izango. Lincoln brigada batean. Irlandako boluntarioak bestean. Ametrailadora bizkarrean Belgikatik Intxortara etorri zen gazte hirukotea, fronteari eusteko gako. Auskalo non amaitu zuten, ez baitzen Elgeta izan haien azken geltoki.

Dakidana da egungo basakeriak ez digula zirrara bera eragiten, ez neri bederen. Askotan pentsatu dut horri buruz, esaterako, Ibai Trebiño eta Mikel Arregiren Donbass, gerra europako bihotzean dokumentala ikustean. Beti aitzakiaren bat enpatia ezarako, lepoa erasandurik zilborrera begiratzeagatik ziur asko. Edo ez, bada beste zerbait, sorgortzen gaituena.

Zerocalcarek, Michele Rech marrazkilari italiarrak, aipatzen du Facebooken argazkiak trukatze hutsetik bizia ematera dagoen diferentzia. Pelloren egia omen da hau baina tira, zenbat aldiz ez ote dugun ahazten. Kobane Calling komikia, Farmazia Beltza 2020, horren aurkako pilula da. Berdela pantaila besterik ikusi ez duten begi nekatuen aurrean, lozorroan ditugun zentzumenak esnatzeko lurrina. Komikian brigadista gisa Quandil, Cizre, Kobane, Erbil… lur kurduetara eginiko bidaia kontatzen da, Isisen aurka (bakarrik ISISen aurka balitz) eta bizitzaren alde YPG eta PKK gerrila kurduek egin behar duten gerrara. Emakumeen presentzia nabarmenarekin, gure borrokolariaren estereotipo oro xehe-xehe eginaz. Bidean oso hausnarketa zintzo, pertinente eta aktualak mendebaldeko gazte (sic) konprometitu orok egin beharrekoak egun iraultza egitea zer denari buruz; gerra kronika bat egin nahi duen kazetari orok egin beharrekoak (Gorazde eta Sacco burura etorri zaizkit niri) eta brigada kontzeptua berari buruzkoak.

Komikia benetan aparta da, errekurtso eta jolas ugarikoa, dibertigarria eta era berean hunkigarria, biluzia eta gogorra. Itzulpen lan eskergak ere izango du zerikusirik, beste behin ere Koldo Izagirrek lan aparta egin baitu euskarari batuari ajea gainditzeko tomate eta urdaiazpiko makarroi platerkada janaraziz. Alberjiniamaria, ez da metafora ona, badakit, oso metafora gutxi dira onak egia esan, baina aizue, igande gaua da eta konfinamenduan gaude.

Gustatu zitzaizkidan Hondamuinean eta Hondamuinean sei hilabete geroago, biak ala biak Farmazia Beltzarekin euskaraz argitaraturiko komikiak. Han akaso hobeto islatzen ziren gure belaunaldiko poz eta miseriak, oker ez banago adinkide baikara Rech eta biok, baina Kobane Calling gehiago gustatu zait. Eta ez bakarrik animalien ordez pertsonak ugaritu direlako pertsonaien morfologian, horra Freudek kraskatuko zukeen intxaurra, kontatzen duenak beste traszendentzia bat duelako baizik: gertatutakoak hunkitu egiten gaitu.