Categories
Sailkatu gabea

Ibaia

Zubia. Vixegrad. Arantxa Tapia.

Eta zubian eta haren kapijan igarotzen da hirixkako biztanleen bizitza, haien jiran edo harekin loturik doazkia egunak, ikusiko dugun bezala. Gertakarik pertsonal, familiar zein publikoei buruzko kontu guztietan entzun daiteke “zubian” esapidea. Izan ere, zubiaren gainean egiten dituzte umeek lehendabiziko paseoak, han egiten dituzte mutikoek lehenbiziko jolasak. Haur kristauek, Drinaren ezkerreko ur hegian mundura etorrita, beren bizitzako lehen egunetan gurutzatzen dute zubia, lehenbiziko astean eramaten baitituzte elizara bataiatzera. Baina beste haurrek ere, eskuineko hegian jaiotakoek edo musulmanak izanik inolaz ere bataiatuta ez daudenek, bere haurtzaroko zatirik handiena zubiaren inguruetan ematen dute, beren aitek eta aitonek behinola egin bezala. Arrantzan ibiltzen dira haren ingurumarian edo usakumeak harrapatzen dituzte arkuen azpian. Lehenengo urteeetako ohitzen zaizkie begiak harri argi porotsuz ezin egokiago landutako eraikin bikain eskerga horren lerro armoniatsuetara. Badakite zubiaren biribiltasun eta hutsune maisuki zizelkatu guztien berri, eta badakizkite, halaber, haren jatorri eta eraikuntzarekin loturiko ipuin eta istorio zaharrak oro, zeinetan irudipena eta errealitatea, egia nahiz ametsa korapilatzen baitira harrigarriro eta guztiz nahas-mahas.

Ivo Andritxen Zubi bat Drinaren gainean liburu ezaguneko lehen kapituluko paragrafoa da hau, Karlos Zabalak euskarara ekarria. Andritx, bosniarra, jugoslaviarra, nobel sariduna eta diplomatikoa nahiz politikaria izan zen. Idazkera ederra du, kondairen oihartzuna dakarkiguna egunerokotasuna azaltzeko. Gogorra da oso, liburu hau jostea Slavenka Drakulic-en Han ez banengo bezala lanarekin. Isiltasuna dakarren bidea da.

Pasartean, dena esan beharra dago, ebidentea da bidenabar emakumeen inbisibilitatea. Zerbait aurreratu dugu.

Gurera etorriaz, ez dakit aspaldian joan zareten Gesalibartik Ibarrara (Aramaio) errepidez. Hotzikaraz hotzikara igaro liteke bat. Espetxe-psikiatrikoa, istripuan desegindako baserria edota Igor Portu eta Mattin Sarasola Guardia Zibilak basatiki torturatu zituen Suñako bidegurutzea, ibaian itoz kolpe artean.

Aldartea iluntzen zaio bati, in crescendo baitoa egonezina, hurrengo bihurgunean igarotakoa igaro eta burugain duen AHTko biadukto azpian. Cuatrovientos deitzen zaion baserria ez da urrun, trenak gehien gaztigatu duen tokietako bat.

Drinakoa ez bezala, zubi handiegia ibai ttipirako, Ajuria Enean bizi diren bisirren amets. Ez dut uste biharko Arrasate nahiz Aramaioko haurrek zubi horren inguruan egingo dutenik bizitza. Ez du haien biografian arrastorik utziko, ez bada berau egiteko diru zorpetzeak Debagoienako Ospitalaren aurrekontua murriztu duelako.

Ez da lamien elezaharrik izango horri buruz. Asko jota, infernuko egunerokoan, espectacular, vistas privilegiadas eta bucólico irakur liteke cicatriz berbaren gainetik. Deabruak, eta ez dut bere izenik aipatuko alferrik, gure bizitzak exigitu ditu bere zubiak amaitzearen truke.

Hau mundu arranoa hau.

Categories
Sailkatu gabea

Lautada

Zero gunea. Gaztela. Hala Bedi.

Aho txikiaz esan ohi dut, egia guztien antzera, gidari bezala beldur handiena diodan hiria Gasteiz dela. Horrek ez lioke lotsarik ekarriko Itsasutar bati, kilometroak barkamen, ezta Bilbotar bati ere, jakina baita metroa dela haien territorio libre bakarra Castrora doan bideaz landa.

Baina Gasteiz misterioa da; horren berdin, horren lau, horren karratu… eta misterioek badakarte gauza bat eta kontrakoa, erakarmen beste izu. Nik bietatik dut frango, eta joaten naizen neurri berean ekiditen dut Arabako hiriburua. Iragana, Txagorritxuren itzala (beti hedatu izan dena Debagoienaraino, 0 gunea izan baino dezente lehenago) edota zorizko hiri unibertsitario Donostia hautatu izana dira ni aldendu nautenak. Erakarri aldiz saskibaloiak, Hala Bedik, Arrasate utzi eta aldirietan habi egin duten kuadrilakoek edota Xabier Montoiaren Gasteizko Hondartzak liburu apartak.

Ez zait Gasteizi eginiko omenaldi hoberik okurritzen, egun gasteiztarrekiko gainontzeko euskaldunok dugun paternalismo eta mespretxuaren aurrean, iragan gris eta gaztelartua begien parean jarri eta dotoreziaz besarkatzea baino. Guztiz gomendagarria ipuin sorta.

Gaiz aldatuz, irakurri dut hiltzean gehien errepikatzen den azken hitza ama hitza omen dela. Ez dakit non irakurri dudan eta ez dakit nori irakurri diodan. Probabilitatez, zer edo zer esatearren, Arantxa Tapiari ziurrenik. Baina akaso Iñaki Peñari zen, Isabel Celaári edota Britney Spearsi. Ez izan gogorrak nirekin, arren, garaiotako seme bainaiz, dakien hori nondik hartu duen ez dakienez ezjakin hutsa, bere gailur intelektuala Egunean Behin jokoa irabaztetik harago irudikatzeko lanak dituena.

Ama, alfa eta antza denez omega. Egiak esaten behini hasita, zer dakigu benetan gizonok amatasunaz? Zenbat denbora eskaini diogu horri buruz pentsatzeari? Zer da topikoa eta zer alea?

Tradizionalki, liburua irakurtzea da honi jar dakiokeen erremediorik onena. Katixa Agirreren Amek ez dute nobela puska esate baterako, Gasteizen kokatua eta berau irakurri dutela esan didaten guztiengan arrastoa utzitakoa, ni barne. Ongi idatzia, azkarra, zorrotza, brillantea da. Ausaz liburua zabaldu, pasarteren batean begirada iltzatu (hau, benetan egiten dut ausaz, ezein orri hartu eta horko paragrafoa kopiatzearena) eta liluratzen zaituen zerbait aurki dezakezu. Hemen adibidea: Hiru hilabete hiru ordu jarraian lo egin gabe igaro ondoren, hasieran bi egunean behin eta gero astero eta gero hamabostero umea pisu kontroletara eraman ostean, umearen gorotz/gonbito/muki/eztul ororen erregistro estua eraman ondotik, ama identitateak beste identitate guztiak zurrupatu zituen, aintzinako ni horiek ahanztura absolutuenera kondenatuta. Idazlea ni? Langilea ni? Emaztea ni? Alaba ni? Laguna ni? Trafalgar Square-ko iturrian biluzik bainatu zen hura ni? Uda bataz Ness lakuko gidaria izan eta turista amerikarrekin ligatzen zuena ni? Bai zera!

Eusko Jaurlaritzaren deiak horretaz ohartarazi ninduen. Ordurako ez nintzela ni. Eta hasierako nahasmendua gaindituta, zera erabaki nuen: bazela erabakiari buelta emateko garaia, eta hor nonbaiten suntsitutako neure izatearen hondarrak biltzen hasi beharko nintzela.

Gasteiz laua da, ni galdu egiten naiz, mapak ez dira lotsagarriak.

Categories
Sailkatu gabea

Hondartza.

Irakurketa erraza. MWC. Piolín.

Probokazioaren arteak badu asko ezezagunetik. Probokatzailea, albait ezezagunago, egiatiago baita. Probokatzailetasuna ezin baita izan supituki Damaskora bidean izaniko erorialdia. Probokatzailea jaio egiten da, probokatzaileak ez du lagunik, probokazioa irreberentea da. Probokatzaileari ez zaio deus barkatzen.

Horregatik dira horren nekagarrik probokatzaile ofizioa ustez eurena egin eta Mediterraneoa ikusita aho zabalik geratzen direnak. Deskubrimenduaren xarma, itsaslabarretik oinetara dakusaten itsasoa. Probokazioa, boterera doan bidezidor, berehala uzten dute aulki jokoan bermaturik sentitzean popa.

Ez nuen Cristina Moralesen Lectura fácil lana ezagutzen. Ez dut egilea inon kokatzen. Jakinmina piztu dit lanak; CUPekin, Ada Colaurekin, Santseko hainbat gune autogestionaturekin, independentistekin, gizarte zerbitzu deiturikoekin… sartzen den horri buruz. Forma aldetik ausarta da, erditik aurrera nire gusturako luzexka, baina lerroz lerro zorrozten doan irakurketa.

Ea pasarte honek pista bat ematen dizuen eleberriaren mamiari buruz: Como ya habían vuelto hacia nosotras todos los miembros del público sin excepción, a Nati, crecida porque la escuchaban y porque a continuación venía lo que todas sabíamos que venía, se le activaron las compuertas. Se le puso en la cara la máscara transparente que le amortigua la voz y que la obliga a hablar al doble de volumen y tuvo por eso que pegarse con su camisón verde pistacho a la barandilla y doblar el tronco para porder hacerse oír, por eso y porque estaba excitadísima ante los diez segundos de lo que ella llama acción directa y que Patricia llama insulto directo que se le ofrecían: ¡Qué mierda fascista de película de Amelí es esta danza! ¡Que levanten la mano los reprimidos que están apretando el culo y los gilipollas que votan a Ada Colau y los gilipollas que hacen la cadena humana por la independencia y los gilipollas que hacen las dos cosas! La chelista no dejó de tocar ni las bailarinas de bailar, pero durante esos segundos de acción o insulto directo que coincidieron con el tiempo que tarda un no retrasado en constatar que éramos cuatro retrasadas, tocó una y bailaron las otras más lento y el público recien duchado dudó si aquello sería parte de la perfomance o si verdaderamente una síndrome de las Compuertas en camisón se estaba atreviendo a increparles con esa violencia.

Probokatzailearekin galderak, dira; noiz arte, norekin, norentzat. Irailaren hondarrena hondartzan etzanda egonik Piolín ontzi batetik datozenen kolpeak direnean ongizate estatu soziala, birusek soilik dute gure mundua garizuman iraultzeko mozorroa. Horra irakurketa erraza.

Categories
Sailkatu gabea

Zohikaztegia

Corca Dorcha. The emergency. Txillardegi.

Bibliofiliaren arazoa, norbere zelulosa kontsumoak biodibertsitateari kalterik eragingo ote dion pentsatzeaz harago, espazioa da. Liburuak saldoka botatzea oinordeko doilorren zeregina baita, Ikearen promozio kanpaina egongelako armairu prototipikoen aurka edo infinituraino hazten diren telebisten lebensrauma.

Kulturaten liburua irakurri ostean, ez nuen zalantzarik izan: merezi du tokia tiraderan. Ze libururi buruz ari naizen? Ordura arte nire ezjakintasunak oraindik zapaldu gabeko egile baten hiru obra batzen dituen El consumo de patata en Irlanda, Nórdicalibros, lanaz.

Liburua Flann O´Brienek idatzi zuen 1941ean, Irlandan the emergency deitu zitzaion gerrate handiaren erdian eta biziki arrakastatsua izan zen. Irlaren hegoaldea, errepublika izateke oraindik, neutral mantendu zen kontinentea zartatu zuen gatazkan. O´Brien, idazlearen gaitzizen ezagunenetakoa da hau, idazle eta kazetaria izan zen. Hiztun gaelikoa bera, hizkuntza honekin konprometitua eta era berean ordura arteko literatura nahiz mentalitate gaelikoarekin gupidagabea: bere liburuan gaelikoz eginiko hastapenetako obra kostunbristen hamaika erreferentzia parodiko ageri dira. Bere prosan hiztun gaelikoek Bonaparte moduko abizenak ditute, gupidagabe egiten du barre euren gristasunetik ihes egiteko gaeliko zale egin direnei ez hanka ez buru gabe eta deitoratzen du ordura arteko sorkuntza gaelikoaren umore falta edota irlandar estereotipoen puzte neurrigabea.

Bere La boca pobre obra, gainera, An tOileánach obraren parodia eta era berean omenaldia da. Egilearen beraren hitzetan, “literatura on batek beste bat dakar, Eneidak Comedia dakarrena eran”. Gaelikotik gaztelaniara itzuli duen Antonio Riverok Kixoterekin alderatzen du.

Hemen adibidez, La boca pobre nobelaren pasarteak gertatzen diren Corca Dorcha herrian egiten den gaeliko kongresu baten pasartea, non kanpotik hartutako hizlarik batek hitza hartzen duen:

-Gaélicos -dijo-, mi corazón gaélico se llena de alegría al estar hoy aquí dirigiéndome a vosotros en gaélico en esta fiesta gaélica en el centro del territorio gaélico. Dejadme decir que soy gaélico. Soy gaélico de pies a la cabeza, gaélico por los cuatro costados. Asimismo, todos vosotros sois verdaderos gaélicos. Todos nosotros somos gaélicos de puro linaje gaélico. Quien es gaélico siempre será gaélico. Yo nunca he pronunciado (ni vosotros tampoco) una sola palabra que no sea gaélica desde el día que nací, y lo que es más: todo lo que he dicho ha versado sobre el tema de la lengua gaélica. Si somos verdadero gaélicos, es necesario que nos ocupemos siempre de la cuestión del gaélico y la gaelicidad. De nada sirve saber gaélico si lo empleamos para conversar sobre cosas que no son gaélicas. Quienes hablan gaélico pero no se ocupan de la cuestión de la lengua, no son verdaderamente gaélicos en el fondo; personas así no benefician nada al gaelicismo, pues lo único que hacen es burlarse del gaélico e insultar a la gente gaélica. No hay nada en el mundo tan hermoso y tan gaélico como los verdaderos gaélicos que hablan en verdadero gaélico gaélico sobre la gaélica lengua gaélica. Por tanto, declaramos gaélicamente inaugurada esta fiesta! Arriba los gaélicos! Larga vida a nuestra vida gaélica!

Cuando este noble gaélico se sentó sobre su gaélico trasero, hubo gran algarabía y todos los asistentes estallaron en aplausos. A muchos de los gaélicos del lugar les flaqueaban las piernas debido a la falta de alimento, y ya desfallecían por estar tanto tiempo de pie, pero no se quejaban.

Liburan txerriak ageri dira nonahi, patatak, ironia bizia orriz orri. Bereziki ona da haserako pasarteetako bat, bertan gaeliko ikertzaile bat protagonistaren etxera doan eta han, iluntasunean entzuten dena magnetofoiez grabatzen duen miresmenez beterik. Ondoren, Berlineko bere lagunen aurrean, txerriaren hotsak aurkeztuko ditu guztien gozamenerako gaelikorik puruena delakoan alabantza ugari jasoz. Egileak, naziekin konplizitate harremanak izan zituzten intelektual irlandarrei sarturiko ziri aparta da nire ustez.

Irlandarrak santujaleak, kontserbadoreak, hiztun garaituak eta beste hainbat kontu dira. Baina batzuk behintzat zohikaiztegira jo eta sua umorez mantentzen dela gu baino lehenagotik dakite.

Categories
Sailkatu gabea

Kobazuloa

The princess bride. Samuel Beckett. Hulk Hogan.

Nerabetan espeleologia zaletasunaren fasea igaro genuen, pantaila aurreko gizaldian. Bizikletak hartu, linternak, askaria eta ziztu bizian irteten ginen kezka arineko udatan Arrasate inguruko koba eta osinetara. Abentura kideek zirrara, freskotasuna, iluntasuna, ur hotsa edota bestelakoak oroitzen dituzte. Nik, ordea, kabitu ezina.

Lagun on baten aholkuz erosi nuen, ez hasiera batean gogo onez, Box Brownen André el Gigante komikia, Astiberrik gaztelaniaz argitaratua. Bertan André Roussimoff frantsesaren bizitza kontatzen da, bulgariar eta poloniar etorkinen semea bera, pop ikonoa izana hamarkada luzez bere wrestling (borroka profesionala), aktore edota celebrity ibilbidearengatik.

Komikiak André Erraldoiaren borrokalari ibilbidea du ardatz, ikuskizun (kirol?) horri eskaini zion guztia, bere aitatasun ez eredugarria, osasun arazoak, famaren kudeaketa… albo batera utzi gabe. Bereziki kuttun dudan pasartea da haurra zela eskolako autobusean kabitu ez eta bizilagunak furgonetan eskolara eroaten zuenekoa. Bizilagun hori Samuel Beckett idazle ezaguna zen.

Princess Bride pelikulako grabazioaren pasartea ere xamurra zait oso.

Halaber, nik tonu mingotsa hartu diot komikiari zati handi batean. Horren adibide David Letterman aurkezle estatubatuar ezagunaren programara joan zeneko elkarrizketaren pasartea. Honek galdera tipikoak egin zizkion: Jendeak ikusten zaituenean beldur da zutaz? Zer gertatzen da taberna batera sartzen zarenean? Andréren erantzuna azken galdera honi: jendea joan egiten da. Publikoak barre egiten du, Letterman dibertitzen ari da. Zure lanagatik asko bidaiatu behar duzu, nola daroazu hori? Andrék ondorengoa esan: Hotelari matrimonio ohe handia eskatzen diot. Okerrena Japonia da, dena baita oso txikia. Ezin naiz komunera joan, ezin naiz atetik pasa. Barre ozenak berriro ere.

Komikiko narratzailearen ahotsak dio: Letterman ez da jabetzen ze zintzoa den zinez bere hitzetan André.

Kobazuloan jaiki eta buruaz jo dut estalaktita. Izutu nau berau haustearen aukerak, baina zorionez, nire buruak garatuko du koskorra. Ez da erraza norberaren gorputzaren onarpena, beti arraro zarenaren sentsazioa izan baduzu. Ikasketa luzea da eta bidean min handia egin diezaiokezu beste pertsona batzuei. Nik lotsa hori daroat nirekin pausoz pauso, kobazuloaren ahoan, argi printza batzuk ikusten direlarik.

Categories
Sailkatu gabea

Terminala.

El Prat. Frankfurt. JFK.

Ez dut filma ikusi, Terminala, baina kontatu didatenez honen haria, gauza gehienekin bezala bertsio propioa egin eta nagikeriaren zakua gizendu dut. Gizon bat irten ezinean aireportutik, apatrida austro-hungariar bat lautada amaigabean, hiri bakoitzak duen Ellis irla propioan.

Aireportuak toki terriblea dira, eta halere, badute segurtasuna transmititzen duen zerbait. Gogorra da hau ametitzen, are gehiago lekuen xarmaz mitinak eman edota berezitasunaren apologia sutsuak defendatu dituen batentzat, baina toblerone eta plastikozko irribarren errepikapenak leku seguru bihurtzen dute. Bertan eroso egon liteke bat, jakin baitaki, Zambian ala Bielorrusian, aireportuak baduela batak bestearen antza. “Etxe da”, esango genukeen olgetan, eta horrek gu egiten gaitu etxeko.

Mamia badu kontuak.

Ausaz eginiko liburu erosketak urtebetetze festen antzekoak dira. Atea zabaldu arte ezin jakin zer aurkituko dugun. Alferrak dira kabalak, suposizio burutsuak. Sergi Pàmiesen El arte de llevar gabardina liburuarekin zorteko dut nire burua, merezi duelako tiraderan okupatuko duen espazioa. Ipuin apartak baitira, gordinak, apaindura gabeak. Ama idazlearen Villancico maternofilial idazle ofizioari buruzko lezioa ipuin onena da niretzako, baina testu honetarako aproposago zait Sobre la utilidad de los novelistas deritzona. Hemen bertan deskribatzen den aire terminaleko atmosferaren pasarte eder bat: El aeropuerto le invita a liberarse de esa máscara y a actuar con una naturalidad que afila su capacidad de observación y afina su humor. Igual que hay gente que nunca se cansa de observar el cielo, el mar o el fuego, a él le gustas observar las multitudes desde un mirador que le proporcione el aliciente de los detalles, y, a la vez, el incentivo de una visión de conjunto.

Ispilu aurrean gaude eserita Loiuko aireportu zurian, euriak aurpegia blaitzen dizun bitartean.

Categories
Sailkatu gabea

Basatza.

Lagerra. Zapatak. Instagram.

Hamasei urte eskasekin egin genuen ikasbidaia, Errumaniara. Iseka egin ziguten, hainbatek, Herberehetara joateari muzin egin geniolako zentzuzko zenaren aurka. Jakina, kontsumista beti bestea baita. Mallorca edo Benidormeko ingelesekiko nagusikeria hori…

Bidaia Europar Batasuneko Comenius programaren baitako ekimena zen, Euskal Herriko eta Errumaniako ikastetxe bi elkar ezagutzea. Ez da alferrik Erasmusa, Comeniusaren ahaide ezaguna, EBren programa arrakastatsunetakoa. Busez egin genuen ibilaldia eta bidean Munich, Inssbruck, Berna edota Budapest ezagutu.

Municheko Dachau ikusi, ikusi genuen. Baina ez ginen han egon, ez ni bederen. Ni han Nico Rosti esker egon bainintzen bisitan, hirugarren baten bizipenen bisitari izateak eskaintzen duen azaleko presentziaz.

Auscwitzen kontakizunetan ezagunenetako Primo Levi kimikari italiarrarena da, hor ez noa ezer berririk kontatzera. Bere trilogia ezaguneko aurreneko obra, Hau gizon bat bada, basakeriari eginiko erretratua da. Ausaz har liteke ezein paragrafo horretaz jabetzeko: Heme aquí, por consiguiente, llegado al fondo. Al borrar con una esponja el pasado, el futuro se aprende pronto si os obliga la necesidad. Quince días después del ingreso tengo ya el hambre reglamentaria, un hambre crónica desconocida por los hombres libres, que por la noche nos hace soñar y se instala en todos los miembros de nuestro cuerpo; he aprendido ya a no dejarme robar, y si encuentro una cuchara, una cuerda, un botón del que puedo apropiarme sin peligro de ser castigado lo meto en el bolsillo y lo considero mío de pleno derecho.

650 lagun irten ziren Levirekin batera trenez basakeria naziaren lagerretara bidean eta gerra amaituta 3 itzuli. Heriotza tasa, lager horietan, %98koa zen.

Halaber, Primo Leviren orriotan gizatasuna hedatzen da gaur estreinatu dugun udaberria bezala, bazter guztietara. Nik etxean Península Argitaletxeko 2018ko edizioa dut eta biziki gomendagarria da Hau gizona bada liburuari autoreak 1976an egin zion eranskina, ikasle irakurleek maizen eginiko galderei emaniko erantzunekin. Hor daude gakoetako asko; Mussolini, Alemaniarrekiko jarrera behin gerra amaituta, sobietar eta alemaniar artean egiten duen bereizketa, ihesaldiei buruzko hausnarketa…

Primo Levik, beretzako zorionez, ez ditu instagramer garaikideak ikusi izurri den influenzerkeriatan Auschwitzen. Ez dakit zer iritzi izango zukeen horri buruz.

Akaso Monowitz-Bunako elurrak urtu osteko basatzaz oroituko litzateke. Nola itsasten zaion bati lokatza zapata galtzatan. Arrastoa utziz, pauso bakoitzean.

Nico Rostek, gogor salatu zuen, bera egoniko esparruaren zuritzea irten eta hamarkada bat barru egin zun bisitan. Leku batzuetatik zapatak zikinduta irten behar baita.

Categories
Sailkatu gabea

Padura

Hezegunea. Xomorroak. Hendaia.

Karearrian sustraiak botatzeko hautua egin dugunontzat padurak badu ezezagunaren xarma. Indefinizioak karratutasunari eragiten zauri, ur eta era beran lur. Guretzat lurra sendoa da, koba eta osinak salbuespen. Paduran, biguna, aldakorra, mesfidatia da lurra. Pausoa ez da ziurra. Padura igurtzi-eremua da. Horregatik gure tema herriz herri padura guztiak lehortzen? Padura iragana da.

Gure Euskal Herri honetako atzoko, gaurko eta biharko urbanisten alde zerbait esateagatik xomorro habia ere bada padura, Juan Antonio Urbeltzek “Cromlech vasco y zorro japonés. De Jorge Oteiza a Akira Kurosawa” liburu ederrean aipatu legez. Padura, xomorroen bazka eta gure kezka. Dantzak, ofrendak, urtero errepikatzen den izua. Eritasun iturri, animalia erreinuko ogasun. Sedentarioon etsai dugu, horra paradoxa, ur geldoa.

Liburu hezearen traza hartzen diot ere Eider Rodriguezen Bihotz Handiegia ipuin liburu ederrari. Itsaskorra. Hendaia padura zen, padura da eta badirudi padura izango dela. Ipuinetako pertsonaiak, hezur-haragizko pertsonen antzera, plisti-plasta ari dira mugaldean. Zaintza lanetan, ipuin gehien-gehienetan. Baina baita familia barruko harremanetan, lapurtar eginiko gipuzkoarren eta iparralde barnekaldeko pertsonen arteko erlazioan, bikote bizitzatan, iraganean. Eta egiari zor temati Hendaian soilik kokatzen dudan arren, norbere bizipenen zerga, liburua bada Donostia, bada Orereta, bada Sara. Hendaiaren aldiri. Liburutzarra bada.

Hendaia ez da toki txarra berriro hasteko. Ipuin denak dira gomendagarriak, baina ni Urtebetetze festak hunkitu ninduen.

Hendaia ez da toki txarra berriro hasteko. Muga. Irun. Gipuzkoar saldoa lorategidun etxeetan. “Hendaia ez da Lapurdi”, entzun nion behin baionar artzain bati.

Jakina. Hendaia padura da.

Categories
Sailkatu gabea

Belardia.

Burokrazia. Atmosfera. Ezponda.

Atzo ertzainak izan genituen baserri auzoan, uste bat baieztatuz. XX. mendeko ideologia garailea burokrazia da. Kafkari harridura eragin zion arau-amaraun bera, bere lan bat horrek eragindako durduzadura eta egonezinari eskaini ziolarik: Gaztelua, bera hil ostean 1926an amaigabe argitaratua. Burokraziaren utopia da, nire ustez, arau bera aplikatzea testuinguru guztiz ezberdinetan, 22.000 biztanleko herrian eta 20 biztanleko baserri auzoan. Ñabarduren etsai, erdibideko pausoen maitale. Konfesio txiki bat, nire kontraesanen baratzean guilty pleasure handienetakoa da Arrasateko burokraziaren tenplu aratzera, BAZera, joatea. Inprimaki lizunkeria da oro berton.

Atzoko gertakizunera bueltatuz, beti da argigarria boterearen bozeramaleekin hitz egitea, afana eta ezaxola adierazten baitute batera esaldi bakoitzean. Polizia ona eta txarra, hori bai betiereko bikotea. Ate joka dugun udaberria ebatsi ziguten argi urdinez baserri atarian egotea gaztigatuz eta komisaldegira itzuli mehatxu doinuan. Zenbat gauza borratu gura dituzten borrekin, horra ofizioa (eta, zoritxarrez, gehiegirentzat afizioa).

Gaur ukiezin zaigun mendira itzuli nahiko nuke zentzumenen lasaigarri, letren leihotik ihes eginda. Eta zer hobe horretarako, Pello Lizarralderen eskutik Larrepetetiten xerkan joatea baino: Abelek ahotik gutxira ikusi du bere hatsaren lurrin zuria gau argitsuan aienatzen. Muinoa jaisten hasi berria da, eta orain ez dago ikusmira eragozten dion zuhaitzik. Beste isurialdean esne urtsuaren tonua ematen dio ilargiak mendi hegal zabalari, margulagoa gailur aldean, biziagoa erdi aldeko harkaitzetan, apartsuagoa erreka zulora hurbildu ahala.

Nahiko nuke niretzat Lizarralderen prosa, hori edertasuna apaingarri alferrekoei uko eginik. Gutxik du natura atmosfera bat hala deskribatzeko ahala, belardi, baso, erreka-zulo bertan egongo bazina lez sentiaraztekoa. Eta ez da amaitzen hor idazle nafartuaren gaitasuna, berea baita (buruz nabil) nire iritziz Elurbustia liburuan euskarazko industria poligono baten deskribapenik nabarmenena. Larrepetit obrak, 2002ko Euskadi Saria lortu zuen berak, kritikaren alabantzak ere eskuratu zituen. Andolin Eguskitzak 2002an Egunkarian ondorengoa zioen liburua goraipatuz:  Kontaera honetan pertsonaien ibilerak baitu munta, harat-honatak, barrutik sentitu beldurra eta pertsonaien arteko elkarrenganako mesfindatza-konfidantza Eta naturaren begiratu zehatza. Eta benetan esan behar dut Lizarraldek aparatu egin duena, itu-ituan jo. Ez dakit hortik segitzeko aukerarik ote duen, baina bidezidor horretatik egin duen sarraldia ederra izan dela esan egin behar da. Zorionak. Harkaitz Canok Correon, ostera, ondorengoa: Une bakoitzeko egoeraz jabetu gaitezen beharrezkoak diren mugimendu, begiraden norabide, usain eta argi tonuak emanak zaizkigu. Protagonisten arnasa sentitzen dugu: aire korronteak, egurrezko zoruaren zarata, ateen azpietako argi-lerroa, belarraren usaina. Guztia dago gure zentzu lokartuak atezuan mantentzen dituen estridentziarik gabeko mihise eder baten zerbitzura.

Itzul gaitezen belardira Lizarralderen eskutik: Goi mendietatik heldu den haizea entzutean berantetsi du Abelek. Bidean atzera egin beharrean, ezponda belartsua igan eta belardira irten da. Lasterbideak egiten dituen azken bihurguneak ikusteko moduan egon da. Gero ezponda ertzeraino jaitsi da, gaztainondo lerro bateraino, eta kokoriko jarri da.

Ez dakigu nor diren Larrepetit eleberriko Abel eta Joxe, morroi gaztea bata, ijito zaharra bestea, baina biak dira iheslari bizimoduz batek daki zergatik. Gure bihotz konfinatuek, nahi dute, haiek arrakasta izatea beraien askatasun xedean guk ametsetan lorratzak segi ditzagun.

Categories
Sailkatu gabea

AURKEZPENA

Aurria, Musakola, Literatura.

Sagasti-Etxea Arrasateko Musakola auzoan dagoen aurria da, gehien gehienok Etxezarreta legez ezagutua. Etxean hamaika istorio entzundakoa banaiz etxe eta sendi honi buruz, ez baititut alferrik arbasoak aldameneko baserri batekoak, mitifikazioraino. Etxe aberats honen jabe ezagunenetakoa Rafael Ariza Espejo andaluziar arrasateartua zen, mediku eta intelektuala, eta liburutegi oparo baten jabe. Katalogatua eta eleanitza zuen liburutegia; gaztelania, frantsesa, ingelesa, italiera, katalanera, euskara eta latina zeuden presente besteak beste. Jose Letona historiagile mondragoetarraren hitzetan, besteak beste Pio Baroja eta Gregorio Marañon egon ziren lanean liburutegi horretan. Ez da gutxi. Galdu zen liburutegia, hamasei zatitan banatua ustez, eta galdu zen etxea, sute batek irentsia. Egun, gure Martutene txikia da; autopista, ur-araztegi, bidegorri, errepide eta enparauek zauritua.

Zorionez, Arrasateko Udalak erosi berri ditu Sagasti-etxeko lurrak, etorkizunean izan dadin bertako basoen babesleku. Oinordetzan jardin botaniko aparta ere badu, inguru hauetan ikusten nekezak diren zuhaitzekin, araukariak kasu. Informazio gehiagoren xerkan ari denak, hemen Velez de Mendizabalen artikulu biziki interesgarria Sagasti-Etxearen liburutegiari buruz. Ta bestela, esan beharrik ez da, gugel.

Jakina, Sagasti-Etxeko jabeak handikiak ziren, dirudunak. Nire haurtzaroan, auzoan, Marcial Lafuente eta Silver Kanen liburuak ikus zitezkeen oraindik eskuz esku. Circulo de Lectoreseko saltzailea etxez etxe. Beharginen zelulosa.

Hortik nator, ez dut ahazteko hori.

Liburutegi oparoa izan genuen behinola Musakolan, zientzia eta literatura alez betea. Azken honi heldu nahiko nioke, afizioz eta parean dugun itxialdi honi keinu egin, leihoa ireki. Eta zer da literatura, ez bada paperezko markodun leihoa zabaltzea parez pare. Kiratsa, oihana, Karibea, Los Angeles, laguntasuna, herra, lagerra, maitasuna, misterioa… besaulki edo ohera ekarri, sukaldera edo komunzulora.

Ireki diezaiogun, bada, leiho bat konfinamenduari. Denok izango gara aurri, baina, aizue, oraindik ez. Hori baita gure lana, Chirbesek esango zukeen bezala: etxe atarira irten eta gaizkiari aurre egitea, 10 minutu irabazteko bada ere, galduko dugula jakinik.