by Iñaki Peña -

Gure bizitzen soinuak

Angel Katarain Zumarragako urte haietan ezagutu nuen. Urte ilun haietan esan behar nuen, baina argia ere han eta hemen topatu nuen. Argia ez bakarrik mendiko txango haietan, edo ezagutu nituen lankide jatorrekin (are maitagarriekin). Ahaztuko ez ditudan hainbat paziente eta familia garai hartantxe topatu nituen. Haien artean Amaia Apaolaza, eta Angel.

Jakin nuenetik bere biografiarekin liburu bat argitaratu zutela, luze barik Garoan enkargatu eta etxera ekarri nuen. Irakurri baino irentsi dut, ez da askotan gertatzen zaidan zerbait, baina biografiekin zera bat daukat. Eta Angelen irudia beti misterio handi xamarra izan da niretzat. Yoyes arrebaren irudia, eta Imanol abeslariarena, erraldoiak dira erabat. Eta eurei buruz egindako dokumentalak ikus-entzun eta hainbat testu irakurri (irentsi) ditut. Angelen ikuspuntua, neba eta lagun moduan, liburuan ederto jasota dago. Hauek dira azpimarratu ditudan esaldiak (gaztelaniaz):

  • “La venganza no te dará razón ni paz”.
  • “La ignorancia y la violencia caminan de la mano, hombre pequeñito te puede matar (…) Hay personas que son cabestros y van a morir cabestros, hombres pequeñitos de astas grandes. Aléjate o te dañarán”.
  • “La familia nos retrajimos, en vez de enrabietarnos públicamente”.
  • “ETA no supo adaptarse a los tiempos y pasó de ser el sueño de un pueblo y una esperanza de libertad, a una burda pesadilla (…) Muchos se quedaron veinte o treinta años atrás”.
  • “Aquella primera ETA, aún sin degenerar (…) Cuando ETA comenzó a no reconocer errores y tal, Imanol se fue distanciando”.
  • “Una marca imborrable de muertes que seremos incapaces de explicar a nuestros hijos”.

Iara izeneko alaba dauka Angelek, ez nago ziur jaiota zegoen Amaia bisitatzera joaten ginenean, haren bizitza amaitzen ari zenean. Egun haietaz dudan zaporea ezin baketsuagoa da. Ordiziako plaza nagusian bertan zegoen etxea, herriaren erdi-erdian. Han sartzen ginenean musika zegoen airean, giro barea. Eta Amaiaren irribarrea, indarrik gabe zegoen arren. Eta hortxe Angel, alboan. Hitz gutxikoa baina hantxe presente.

Bizitzaren txiribueltak, AH dokumentala egin genuenean, audioetan pasarte zikin batzuk geneuzkan, eta Angeli eskatu zion Artemanek garbiketatxo bat egitea. Ohore hori izan genuen. Katarain beti izan da erreferentziazko norbait euskal musikaren munduan, soinuaren maisu bat (Jean Phocas ere hortxe egon den beste bat izan da, edo Jonan Ordorika, Ruperren anaia, liburuan leku berezia duena). Hor goian, Azkarateko estudio famatuetan, Argiñanean. Ez nekien trinkete bat egon zela baserri hartan, eta etxe haren istorioa. Gaur oso gertu egon naiz hortik, Malloetan eman dudan mendi bueltan.

Kontua da Katarainek (eta Amaiak) egindako lana erraldoia izan dela gure Herri txiki honetako musikaren mundu handian. Eurekin lan egin duten artisten zerrenda luze-luzea da. Gure bizitzen soinuak. Galdera da ea nor ez den estudio horietatik. Ruperrek ederto jaso zuen hor goian egotearen sentsazioa, ‘Hargiñenean’ abestian: “Goizean goizik jeikitzen naiz hemen, Aireak dakarren kanpai urrunak entzuten. Hemen ederki egoten da apartean”. (Kantu bat bizipozaren alde, Otsagabiako geure ezkontzarako Maiderrek eta biok hautatu genuen balsa).

Joseba Sarrionandia liburuan agertzen den beste munstro bat da, eta Angelek berarekin Kuban egindako dokumental sortaren istorioa zoragarria da. Bere burua definitzeko, anarko-punk eta astronauta hitzak erabiltzen ditu Katak. Benetako outsider bat, goitik behera. Gaztetan kobazuloetan ibilitako hippya. RRV-ren burrundak dena astintzen zuenean, bestelako musikak dastatzen zituen martzianoa.

Amaitzeko, SB prestatzen ari ginenean, proiektua zenean, berarengana jo nuen aholku eske. Donostiako tren geltokiaren kafetegian gelditu ginen, eta tarte bat egon ostean, labur erantzun zidan: “Ez saiatu jende guztia kontent lagatzen (lubakiaren alde batekoak eta bestekoak). Gozatu bidearekin eta saiatu zaitezte zuek pozik gelditzen emaitzarekin”. Amen.

Milesker, Angel, denagatik.

by Iñaki Peña -

Mediku xaharrak gazteari

Jean Etxepare Baigorri.

Zarautzen oso bizitza atsegina dugu, egia da, eta ez nuke aldatuko beste ezerekin. Eta egia da, halaber, Bilbora itzultzea osagarria zaidala, eta maiz egitea, lagun baten urtebetetzea dela, kontzertua edo jardunaldia dela, edozein arrazoi balekoa da. Aurrekoan, La Casilla inguruan lasai paseatzen nenbilela, aspaldiko lagun bat topatu nuen. Bistan da lasaitasunez ibiltzea dela biderik onena horrelako topaketak izateko.

Manolo izan zen nire irakaslea AEKn, Indautxun, orain dela ia 30 urte. Ilea neukan orduan, atera kontuak. Ikastaro bakarra izan zen elkarrekin egon ginena, baina denbora nahikoa horren ostean behin baino gehiagotan bildu izateko, eta elkarren berri izaten jarraitzeko. Emankorra izan zen beraz ikastaroa, gainera orduan ezagutu nuen gaur egun lagunik handienetakotzat dudan Miguel, bera ere ikasle.

Lehengo egunean esan bezala, urteak pasa eta gero, Manolorekin berriz ere topo egin eta testu bat partekatu zuen nirekin: Jean Etxeparek (argazkian) idatzitakoa duela 100 urtetik gora, “Buruxkak” liburuan (1910), linketik sartuta osorik irakur daitekeena. Jean Diasporan jaio zen, medikua eta idazlea izan zen, eta Ipar Euskal Herrira gazte itzuli zen Argentina, familia Nafarroa Beherekoa baitzuen. Beste itzulkin bat beraz, hainbat paralelotasun aurkitu ditzaket nire biografia propioarekin, gainera.

“Mediku xaharrak gazteari” testua aztertuz, hainbat pasarte zinez bitxiak daude komentatzeko. Hilzorian dagoen sendagile zahar batek elkarrizketa bat mantentzen du mediku gazte batekin, eta horrela mintzatzen zaio hasieratik: “Ez baita orobat gutarik hil ondoan deus gelditzen ohartu gitzaizkioten eta bertzeer erakutsi dioztegun egia bakarrak baizen, dazkitan lehenbizikoak erran gogo daizteat hiri. Barkatuko daitak gure ofizioari eratxikitzen badira denak“. Alegia, hil ostean gutaz ezer gelditzen ez denez, hobe dugu ikasi ditugun egiak besteei irakastea.

Lehendabiziko aholkuak erabat aldrebesak dira, nire dekalogoan ditudanak behintzat guztiz alderantzizkoak dira: “Eriekin, elhe guti. Emeetek hanitz sendagailu. Ez die sinesterik erremedio ausarkietan baizik. Bitxiago bertzalde, eta hobeago zaizkoie”. Gaixoekin hitz gutxi, eta botika asko emateko, zenbat eta bitxiagoak hainbat eta hobeto. Badaude perfil horren pazienteak eta medikuak, noski, baita orain dela 100 urte ere. Baina neure patroia beste bat da puntu honetan.

“Sendatzea hitzemak bethi. Ez baduk heltzea uste, eta aithortzera lerratzen bahiz, nundik nahi duk ukan dezaten sinesterik hi baithan? Ez zaitak halako astorik, nola baita eriaren aitzinean bere jakitateaz odol hotzean durduzatzen den medikua“. Beste hau ikaragarria da, gure zalantzak eta ahuleziak gaixoari ez erakusteko aholkatzen duena. Juxtu ikasten dabiltzan mediku gazteei kontrakoa esaten diet, ez baldin badakite zerbait, eta seguru ez badaude, zuzenean aitortzeko. Pentsatzen dut lotura terapeutikoa egiteko egiazko pertsona moduan agertzea estrategiarik hoberena dela. Eta horretarako, beti sendatu ahal izango dugula gezurra da, orain eta orain dela 100 urte. Eta hobe da hasieratik horixe aitortzea, nire ustez.

Aurrerago, gainera, bestelako hau botatzen du: “Aithorrak artetan —bakhan haatik— hire hutsetarik bat, ahalaz handienetarik: noizetik noizera zafratuak ez balire, etzakiat baluketenez sinesterik jendeek medikuntza baithan“. Akatsak aitortzeko esaten du, are gehiago huts handiak badira, jendeak ez galtzeko sinesmena Medikuntzan. Erabat ados.

“Sendagailuak baino nahiago die oraino esku lana. (…) Erabilzkik beraz atzaparrak! Loth hitzeie nunbaitik, ahalaz tresnekin!“. Honekin bat nator, eskuak erabiltzea komeni dela, ukitu behar ditugu pazienteak, miaketa fisikoa egin (gero eta gutxiago egiten duguna, proba erradiografikoak eta ekografikoak ditugunez). Hau galtzen doa, baina ohartu behar gara garrantzitsua dela, auskultatzea eta abar.

Hau ere egia borobila da: “Jakitatea ez duk deus; jendearekilakoa duk guzia“. Jakinduria baino askoz garrantzitsuagoa dela jendearekin dugun tratua.

Hemen betiko borroka agertzen zaigu, hirietako medikuak versus herrietakoak. Urrutiko intxaurrena sarritan, eta gainera bikain amaitzen da paragrafoa beheko esaldi horrekin, zoriona hainbat modutan neurtzen delako: “Etzaikala gaitzi hire bihotz guziaz arthatu dituzkanek ardura uzten bahite, hiriko medikuenganat joaiteko, eman dezagun Baionarat. (…) Herri ttipian hagolakotz, etzauk nehor etorriko, zorigaitzez, ihes zoazkikan heien ordain. Bainan ez dik famak egiten, ez diruak ere, gizonaren zoriona“.

Hau mundiala da: “Ez erran behinere eri bati ez duela deusik: hainbertze baita gutartean eri nahi direnak izan, edo bederen eritzat hartuak!“. Anitzetan ikusten dugu kontsultan, behintzat. (Honezkero ziur aski jada hartuta diozue testuari neurria, behe-nafarrera zaharrari alegia).

Hona mediku zaharraren azken eleak: “Atxizkik halere hire eskuak garbi, laño hire bihotza. Medikuntza duk ofizioetan ederrena”. Aholku ona, eta bai, gure lanbidea ederra edo oso ederra izan daiteke.

Eta azken uneen deskribapena, Jean Etxepare mediku idazlearen maisu-lan txikia: “Bizpalau aldiz ideki zuen ahoa xoriño batek bezala; lanbro batek hartu zaizkon begiak; eskuaren emaitera baitzoan bere lagunari, biderdi baratu zitzakon, hotz eta geldi. Hila zen“. Chapeau.

Esker mila, Manolo. Zeu be maisu.

by Iñaki Peña -

Badaude

Bitxiak dira harremanak. Badaude ondo orekatutako bikoteak: lasai antzean bizi diren gizonak kezka batean bizi diren emakumeekin. Zenbatetan ikusten ditugu horrelakoak. P-ren kasua izan zen, lasaitasuna mantendu zuena hala bizitzan nola heriotzan ere. Izan ere, nekropoli baten ondoan bizi izan zen (argazkian, Argiñeta), eta harri haien artean txikitan jolastu izanak markatu behar zaitu.

Badagoz bizitzari hortzekin ere eusten diotenak (*), eta heriotza eskatzen dutenak hasiera-hasieratik, elkar ezagutu gabe ere “pastilla hori” galdatzen dizutenak. M-ren kasua izan zen. Hilabete batzuk izan dira elkarrekin, sekula ez dugu ondo ulertuko zergatik Heriotza Aurreratzeko Desio hori. Seme bat gazte galtzeak markatzen duela jabetzen gara, baina pertsona baten barne-barnean dagoena misterio moduan ezkutatzen zaigu. Eta onartu besterik ezin dugu egin.

Badaude, aldiz, herioaren zain egoten direnak, P bezala. Lasai antzean. Bihotzekoa gainditu eta zain egon, etxean bare. Eta iristen denean, modu horretan heldu, liburuetan hainbatetan irakurri duzun legez, filmetan bakarrik horrela gertatzen dela pentsatzen baduzu ere.

Badaude Herri txiki honetatik urrun edo oso urrun bizi diren semeak, eta hala ere hortxe bertan daudenak, zaintzen, ulertu nahian onartzen, agur esaten. M-ren semeen kasua da. Eta badaude udalerri berean edo aldamenekoan bizi diren alabak, P-renak legez. Bizitzaren gauzak, M eta P probintzia berean jaio ziren, hamarkadetan bizi izan zirenaren mendebaldean.

Bitxia da gure lana. Badaude beste ogibide batzuk, anitz, baina geurea munduko politena da.

(*) Zertarako iraun?

by Iñaki Peña -

Talde-lana

Zainketa Aringarrietan taldean lan egitea izan da aurtengo SECPAL 2025 jardunaldien lema, Zaragozan aurreko astegoienean antolatutakoak. Disziplina arteko lanaren onura nabarmenekin batera zailtasunak daude egunerokoan, egoak, mesfidantzak, gaizki-ulertuak, haserreak eta abar.

Honi buruz hitz egin genuen aurreko astean Arrasateko ospitalean ere. Zainketa Aringarrietako kontsultan Naiara Agiriano erizaina hasi da lanean aurten, eta horrela talde txukuna lortu dugu (azkenik!!), psikologoak eta gizarte langileak lagunduta. Gauzak nabarmen hobetu dira hilabeteotan, eta pentsatu nahi dut pazienteek eta senideek igarriko dutela. Halaber, elkarbizitza profesionala ona dugu, eta horrela jarraitzea!

Espiritualtasuna da beste disziplina hori, jende guztiak aipatzen duena baina hainbestek hain ondo identifikatuta ez daukana. Gurean ere badugu eragile espiritual bat, emakumezko kapilaua, Amaia. Berarengana jotzen dugu tarteka, pazienteren batengatik, normalean azken egunetako egoeretan. Sakramentua hartzeko eskatu dutenean, “azken igurtzia” deitzen zena, edo gaixoen oliadura. Erronka da bestela, alde batetik, gero eta gehiago ikusten ditugun gaixo musulmanak artatzea espiritualki. Eta esango nuke, are gehiago, espiritualtasuna modu laikoan bizi duten gero eta paziente horiek guztiak atenditzea.

Zaragozara itzulita, Francesc Torralbaren hitzaldi bikaina entzuteko aukera izan nuen (“El valor del cuidado a lo largo de la historia”). Baita Harvey Chochinov handiarena ere, jardunaldiak ixteko, duintasunaren terapiaren sortzailea. Hitz egin zigun intensive caring kontzeptuari buruz, besteak beste, pazienteak ez abandonatzeko eta beti pertsona ikusteko gaixotasunaren azpian. Patient Dignity Inventory erramintaren berri eman zigun, 25 item jorratzen duena espiritualtasunaren inguruan, hain zuzen ere. Linkean sartuz gero, zertaz ari garen irakurri ahal izango duzu.

Amaitzeko, Tirso Ventura psikiatra zaragozarrak azaldu zigun zertan datzan beste lanabes espiritual bat: “Psicoterapia centrada en el sentido” izenekoa, William Breitbarten “Meaning-Centered Psychotherapy” hartan oinarritutakoa. (Zirkulua ixteko, Chochinov izan zen Breitbarten mediku egoiliarra, harekin ikasi zuena alegia).

Hauen moduko galderak partekatu zituen Tirsok: “Zer zehazki esan behar diozu familiari zeure bizitzaren amaieran?”. Edo “Zer da heriotza ona edo zentzua daukana?”. Larritasun existentzialaren aurrean, duintasuna, zentzua eta bakea topatu beharreko gakoak ditugu. Beldurrak eta kezkak elkarbanatu: D-z hasten diren sei beldurrak (ingelesez):

  • Disconfort
  • Disability.
  • Dependency.
  • Disfigurement.
  • Disruption of relationships.
  • Death.

Funtsean, bizitzan zehar bizien sentitu garen uneak identifikatu, momentu esanguratsu horiek. Maitasuna, edertasuna, umorea. Bizitako bizitza onartu, heriotza ere onartu ahal izateko. Eta hau guztia saio labur bakarrean egin ahal izatea erakargarria da.

Badaukat zer irakurri eta zer partekatu Naiararekin, espero dut gehiegi ez izutzea…

PD.- Naiara Agirianorekin solasaldia, Mozarten Requiema lagun (“Hamabostean behin” podkastean).

by Iñaki Peña -

Udan gauden bitartean

Pandemiako lehenengo hilabeteetan, tentsio handipean, hainbat kontu gertatu ziren gure kaleetan. Jendarteko zati bat orduan konturatu zen bizitzaren bi aurpegiez. Alegia, tabernetako jarduera baimendu zutenean, hainbat herritarrek arindua sentitu eta kalera atera zen, terrazak eta tabernak berreskuratuta.

Aldi berean, kontu ilunagoak azaleratu ziren, azken finean gizakiok ditugun bi aurpegiak (edo gehiago) modu gordinean nabarmendu ziren. Epaiketa moralak eraiki genituen tabernetan zeuden bizilagunen inguruan: “Holakorik! Jendea Intentsiboetan hiltzen dagoen bitartean begitu horiek guztiak zurrutean!“. Balkoietako polizien garai tristea izan zen, nolabait norberak ezin zuena egin beste batek egiten ikusiz gero salatzen ibiltzen zirenak.

Hilabete haietan, saiatu nintzen gogorarazten hainbeste asaldatzen ziren horiei bizitzaren gurpila dela, beti martxan egon dena. Pandemia baino lehen ere gertatzen ziren gauzak zirela, modu kolektiboan jabetzen ez ginen arren. Hau da, San Fermin orotan, Aste Nagusi, San Pelaio eta abar guztietan egon direla (eta daude) hiritarrak ondo pasatzen, beste hiritar batzuk ospitaleetan edo etxeetan hiltzen ari ziren bitartean. Eguneroko bizitzan horixe gertatzen dela, geu ohartu ala ez.

Uda urteko sasoi gordina da zentzu hartan. Bizitzaren bi aurpegiak nabarmentzen dira orduan. Oporrak alde batetik, eta bizitzaren gurpil etengabekoa bestetik. Ataka txarretatik igarotzen ari direnentzat, ziur aski, ez ulertuak sentitzeko sasoi latza izan daiteke uda. Gabonak ere badiren moduan.

Oporrak baino lehen eta ondoren, aurten ere bizi-istorio anitzak ezagutu izan ditut. Adibidez, Perutik etorritako gizona, minbiziak jotakoa, etorri bezala haren herrialdera itzuli dena, hango familiarekin haren bizitzaren azkena igaro ahal izateko. Alaba batzuengana etorri zen, eta pentsatu nahi dut kontsultan atakatik sufrimendu gutxiagorekin pasatzeko tresna batzuk jaso zituela.

Esate baterako, minbizia zabalduegia zeukan emakumearen istorioa ere, tratamendu osatzailea hasteko denborarik ez zuena izan. Hala ere onarpena erakutsi zuena, erabateko duintasuna eta esker ona. Bai eta haren semearen istorioa ere, hain modu argian semeak berak kontatu ziguna.

Halaber, baserritar mutilzahar haren kasua, beldurrez zegoena medikuarengana etortzeko, bere gorputzean gauzak asko okertzen ari zirela sentitzen hasi zenean. Hainbeste okertu, non gurean agertu zenerako beranduegi zela. Gogorarazi zidan naturan gertatzen diren gauzetaz: nola artaldetik aldentzen den gaixorik dagoen ardia, zuhaitz baten azpian heriotzaren zain geldirik.

Hil eta biziko istorio hauek eta beste hainbat, udan gauden bitartean jazotzen direnak.

by Iñaki Peña -

Bustitzea

Bittersweet goodbye for Gaza doctor as family leaves enclave | Reuters

“Heriotzak, bere kabuz, bakarrik, inolako kanpoko laguntzarik gabe, beti hil du askoz gutxiago gizakiak baino” (Jose Saramago, “As intermitências da morte”).

NASH (Natural, Accident, Suicide, Homicide) horretatik, Zainketa Aringarrietan N-arekin arduratzen gara, berezko heriotzekin jarduten dugu. Beste aldetik, gizakiak eragindako herioak daude: A, S eta H. Beste hauekin modu askotan jokatu dezakegu, mediku moduan. Beste alde batera begiratu ahal dugu, horiek ez direla gurekin zuzenean zerikusirik daukaten gaiak, ez garela sartu behar arazo sozialetan eta, are gutxiago, politikoetan.

Askotan entzuten diren hitzak dira goikoak, geure gremioan behintzat. Askotan entzuten da isiltasuna gai konplikatuen aurrean. “Ez sartu arazoetan”. Niretzat apur bat berandu da aholku horiekin etortzeko. Adibidez, duela 8 urte “S(u/a)minetik batera” egin genuen, gure herrialde txiki honetan arazo politikoek eragindako heriotza eta doluei buruz, bertako gure Troubles-en inguruan.

Horregatik, pozik irakurri nuen oporretan SECPALek ateratako manifestua Palestinan bizitzen ari direnari buruz. Egokia, zuzena, argia, errukitsua, esplizitua. Elkarteak ordezkatzen nauela sentitzen dut. Hementxe irakurri dezakezue:

Zainketa Aringarrietako Espainiako Elkarteak (SECPAL), pertsonen duintasuna eta oinarrizko eskubideak defendatzeko duen konpromisoari men eginez, ahotsa altxatzen du Gazako biztanleria zibilak bizi duen egoera humanitario larriaren aurrean, batez ere haurrek, gaixoek, adinekoek eta desgaitasunen bat dutenek bizi dutena.

Salatzen dugu:

Gazako Zerrendari 2025eko martxoaren 2tik ezarritako erabateko blokeoak elikagaien, edateko uraren, sendagaien eta erregaiaren sarrera eten du, eta bi milioi pertsona baino gehiago elikagaien segurtasun falta larrira, desnutrizio akutura eta oinarrizko osasun-arretaren faltara kondenatu ditu.

Azpiegitura zibilak eta sanitarioak sistematikoki suntsitzea, ospitaleak eta osasun-zentroak erasotuak eta kolapsatuak izanik, funtsezko zainketak eskuratzea eragotziz eta arreta medikoa profesional eta pazienteentzako amesgaizto bihurtuz.

Haur gazatarren sufrimendua, elikagaiez, urez, babesaz, hezkuntzaz eta segurtasunaz gabetua. Milioi bat haur baino gehiago bizi-laguntzarik gabe daude, desnutrizioaren, gaixotasun saihesgarrien eta trauma konponezinen eraginpean.

Gosea erabiltzea eta oinarrizko baliabideak kentzea gerra-arma gisa, Nazioarteko Zuzenbide Humanitarioaren eta giza eskubide oinarrizkoenen urraketa nabarmena dena.

GENOZIDIOA, terrorismoaren mezu faltsuarekin, Israelen ekintzen larritasuna sozialki “desenkusatzen” saiatzen ari dena.

Iradokitzen dugu:

Egoera hori betikotzeak, nazioarteko komunitatearen gelditasunak eta isiltasunak babestuta, Gazako herritarrak sufrimendu jasangaitzera kondenatzeaz gain, zigorgabetasun-aurrekari onartezina ezartzen du gizateriaren aurkako krimenen eta bizitzeko eskubidearen, osasunaren eta ahulenen babesaren aurrean.

Osasun-zerbitzuen kolapsoak eta tratamendu mediko egokia jasotzeko ezintasunak areagotu egiten dute saihets daitezkeen arrazoiengatiko heriotza-tasa, eta larritu egiten dute zainketa aringarriak eta erruki-arreta gehien behar dituztenen sufrimendu fisikoa eta emozionala.

Exijitzen dugu:

Ekintza militar oro berehala etetea eta Nazioarteko Zuzenbide Humanitarioa erabat errespetatzea, biztanleria zibilaren babesa bermatuz, batez ere haurrena, gaixoena eta pertsona kalteberena.

Korridore humanitario seguruak berehala eta etengabe irekitzea, elikagaiak, ura, sendagaiak, erregaia eta oinarrizko hornidurak sartzeko eta egoera kritikoan dauden pertsonak ebakuatzeko.

Osasun-zerbitzuak eta zainketa aringarrietako zerbitzuak berrezarri eta babestea, eta inolako bereizkeriarik eta oztoporik gabe mediku-arreta jasotzeko aukera bermatzea.

Nazioarteko gobernuek eta erakundeek erantzukizuna beren gain hartzea eta irmo jokatzea zigorgabetasunari amaiera emateko, egindako krimenak dokumentatzeko eta arduradunei kontuak emateko eskatzeko.

Deialdia:

Gizarte zibilari, osasun-profesionalei eta pertsona guztiei, beste aldera ez begiratzera, ahotsa altxatzera eta beren gobernu eta ordezkariei tragedia humanitario hori iraultzeko jardun dezatela exijitzera, isiltasunak eta axolagabekeriak sufrimendua eta bidegabekeria betikotzen baitituzte.

Osasun-arloko profesional eta zainketa aringarrien defendatzaile garen aldetik, gogorarazten dugu giza duintasunak ez duela mugarik ezagutzen, eta etapa eta egoera guztietan bizitza lagundu, arindu eta babestea dela gure egitekoa. Ezin dugu onartu ahulenen bizitza eta itxaropena sakrifikatzea munduaren pasibotasunaren aurrean.

Gazako duintasunaren eta giza eskubideen alde.
Saihets daitekeen sufrimenduaren amaieragatik.
Presazko ekintzagatik eta justiziagatik.

by Iñaki Peña -

Gorria, berdea eta zuriaz haratago

Artikulu honen sarrera buruan izan dut, gezurra badirudi ere, 2004. urtetik. Orduan egin genuen bidaia Argentinara, eta orduan ezagutu genuen Patagoniako iparraldean XIX. mendean gertatu zen istorio harrigarria.

Izan ere, 1865eko udan galestar kolono batzuk iritsi ziren itsasontziz argentinar kostalde hartara. Helburua, lurralde libre bat sortzea ingelesengandik urrun, “Y Wladfa“ deitutakoa, edo “Hegoamerikako Gales Berria”. Haren guztiaren aztarna batzuk topatu genituen orduan, izen galesak dituzten leku batzuk, bai eta honi buruz anitz ikertu duen argentinar bat ezagutu ere.

Dexente irakurri nuen orduan galestarrei buruz, eta herrialdea ezagutzeko gogoa piztuta gelditu zitzaidan. Lehenengo gainbegirada batean, harrigarriak dira antzekotasunak Cymru (Gales) eta Euskal Herriaren artean, datu orokor batzuk kontuan hartuta, bi banderen hiru koloreak berdinak izatetik haratago:

  • Cymru: 20.779 km2, 3.130.000 biztanle, 147.5 biz/km2. 750.000 galesdunak, %29a.
  • EH: 20.947 km2, 3.190.000 biztanle, 153 biz/km2. 750.000 euskal hiztunak, %28.

Paralelismo handiak gora-behera, Eskoziak eta Irlandak eragindako lilura eta erakarpena ez dizkigu berdin transmititzen Galesek, egia esan, eta ezezagutza handia sumatu dut gurean uda honetako bidaia egin baino lehen. Galeuscan apur bat Galiziak duen papera, Katalunia eta Euskadiren ondoan, konparazioa zilegia balitz. Hirugarrenaren papera.

Desberdintasunei buruz hizketan, futbol eta rugby talde nazional propioak izateaz gainera, Zainketa Aringarrien arloan ere aldeak nabarmenak dira gure lurraldeen artean. Nafarroako Unibertsitateak (Eduardo Garralda eta al.) berriki argitaratutako Europako atlasean, Erresuma Batuaren eta Espainiaren datuak oso bestelakoak dira (zehaztu gabe Katalunia, Eskozia, Gales edo Euskal Herriko datuak). Linkean klikatuta, informazio zehatzagoa irakurriko duzue zainketa aringarrietako baliabideei buruz, unibertsitateetan dagoen presentziaz, opioideen kontsumoaz eta abar. Sekulako lana egin dute, orain dela urte batzuk egindakoa gaurkotzen (hauxe da argitaratu duten bigarren europar atlasa).

Nire kabuz ikertzen, topatu dut Cymrun badutela herrialde osoa barne hartzen duen Compassionate Cymru izeneko erakundea, komunitate errukitsu handi baten moduan. Euren webgunean kuxkuxeatzen, ez dut komunitate gupidatsu lokal konkreturik topatu, guk ditugun moduan: Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan dozena bat komunitate dugu martxan (Gasteiz, Getxo, Santurtzi, Bidasoa, Donostia, Orio, Zarautz…), eta Nafarroan une honetan komunitate aktiborik ez dago. Hiru probintzien taldeak nolabait koordinatzeko elkartea sortu genuen duela urte batzuk, Euskadiko Konumitate Errukitsuen Sarea (EKES), edo gazteleraz Red de Euskadi de Comunidades Compasivas (RECC).

Beste aldetik, 14 hospice aurkitu ditut Interneten herrialde osoan zehar (gurean bat ere ez dagoen bitartean), hegoaldetik iparraldera:

Jakina, bat bera ere ez dugu ezagutu oporraldi hauetan, gehiago dedikatu garenez hiriak eta herriak bisitatzen, hizkuntza apur bat ikasten (diolch yn fawr, Begotxu!), hondartzetan bainatzen, mendian ibiltzen, izurdeak eta fokak arratsaldez ikusten (guztiz gomendagarria) eta sekulako eguraldi leuna gozatuz, besteak beste. Eisteddfod famatua zer den ere gainetik ikusi ahal izan genuen, halaber.

Opor dotoreak amaituta, bihar itzuliko naiz Arrasateko ospitalera, alde batetik gogoekin jendea berriro ikusteko eta pittin bat eguneratzeko.

by Iñaki Peña -

Kontuz Burn-Out (Jesús Sánchez Etxanizen alde)

Zainketa Aringarrietako jarduera osasungintzan dagoen humanistikoenen artean dago. Enpatiatik haratago, errukia da arlo honetan gabiltzan profesionalon ardatz nagusia. Errukia entrenatzen eta lantzen da, pazienteak eta familiak atenditzen, urtez urte. Gure jarduera profesionalaren erdigunea diren paziente eta familia horiek, beti ere.

Gurea munduko profesiorik onena dela esatea ez da gehiegi esatea, hala sinesten eta sentitzen dugu askok. Baina paziente eta familiengan gaixotasunek inpaktu fisiko, emozionala, espirituala eta soziala duten moduan, guregan ere prozesu hauek maila bateko edo besteko inpaktuak dituztela badakigu.

Osasun sistemak pazienteak eta familiak babestu eta zaintzeko helburu nagusi du, eta hori lortzeko osasun profesionalok bitartekariak gara. Logikoa da pentsatzea sistemak bitartekariok ere babestea eta zaintzea helburu izatea. Baina, tamalez, azken hau ez da hain argi gelditzen.

Behin eta berriz ikusten dugun moduan. Burn-out da Damokles ezpata hori, osasungileok daukaguna, bereziki Zainketa Aringarrietan. Osasun sistemak oso argi izan beharko luke hau prebenitzea eta tratatzea lan garrantzi handikoa dela.

Post honekin, Euskadin Zainketa Aringarri pediatrikoetan dabiltzan lankideek azken hamarkadetan egindako lana balioetsi eta aitortu nahi dut, lehenik eta behin. Eta lan handi horrek ekarritako higadura plazaratu. Ez dut onargarritzat jotzen osasun sistemak hau prebenitu eta tratatu ordez burn-outerako bidea zabaldu, ondo ulertzen ez ditudan argudioak erabilita.

Zehazki, Jesus Sanchez Etxaniz gure lankidearen eta bere ekipoaren aldeko testua da hau. Espero dezagun pazienteek, familiek eta guk egindako lana eskertzeaz gain, osasun sistema ere gai izatea esker ona agertzeko eta zauriak sendatzeko.

PD.- Echamos de menos plataformatik ekimen bateratua prestatzen ari dira egoera larri hau salatzeko.

by Iñaki Peña -

Espiritualtasunaz

Murugain

Gorputza eta fisikoa ez dena, ukitu eta ikusi ezin dena, azaltzen zaila dena. Odol-analisietan eta eskanerretan agertzen ez dena. Ulertzen ez duguna, baina bestelako kontuak bezain erreala dena.

Elurraren desagerpenarekin gertatzen ari den bezala jazotzen ari da arlo zabal honekin. Mendeetan eta mendeetan geure arbasoek izan dituzten heldulekuak galdu ditugu “bat-batean”, denbora laburrean. Noraezean gabiltza nolabait. Eta pertsona askok egarri modukoa igartzen dute. Behin, sedazio batekin zegoen paziente baten ohearen ondoan, bake-bakean, senide batek galdetu zidan (“zuk honetan esperientzia duzula”), ea heriotzaren ondoren zer dagoen.

Erantzun irmorik ez nion eman, noski. Hiltzen ari den jendearekin esperientzia pilatzen ari naiz, hori hala da, baina momentuz ikusten, entzuten eta nabaritzen ditut “gauzak”, hain zientifikoak ez diren haiek guztiak. Begira nago, nik neuk egarri hori sumatzen dut, gero eta gehiago. Lesakan, aitaren aldetik, Iturriatarrek “Errettora” ezizena dute. Nonbaitetik datorkit.

Eta adi egote horrekin, jarrera eta forma definituagoak topatzen ditut tarteka. Egun hauetan hiltzear dagoen emakume argitsua adibidez, K.: “Orain argirantz noa, eta bakean nago”. Ez dago ezer gehiago esateko. Beste lezio bat, ikasi nahi duenarentzat.

Hortxe misterioa. Eta hau guztia interpretatzeko erretore berriak ditugu, emakumeak eta gizonak. Julio Gómez laguna eta lankidea da haietako bat, Bilbokoa, errukiaren bidean maisua. Mikel Lizarralde eta Andoni Salamero, beste bi, bakoitza bere tokian. Urretxu-Zumarragakoak biak ala biak. Andonirengana jo nuen Mondragoeko familia bat esan zidanean hileta zibil bat egin nahi zutela. Eta gogoekin gelditu nintzen ekitaldia presentziatzeko.

Arantzazu da Debagoienean eta Euskal Herri osoan erreferentzia handi horietakoa, blog honetan behin eta berriz agertzen den presentzia hura. Behin eta berriz itzultzen naizen babeslekua. Natura, kultura eta espiritualtasuna. Bidean ezagutu ditut Arantzazurekin oso lotuta dauden Izaskun Andonegi eta Marije Goikoetxea maistrak, erreferentziak. Donostia aldean bata, Bilbo aldean bestea. Ekialdeko tradizioetatik edo kristautasunetik gertuago, errukiaren ildotik, misteriotik. Edo behin eta berriz jotzen dudan beste emakume baten atea, Lori Thompson-ena, laikotasunetik. Zorionez, itsasargiak ez ditugu faltan.

PD.- Argian bego, K.

by Iñaki Peña -

Ez da xamurra

Araotz.

Ez da erraza gure lana batzuetan. Izan lankideen arteko elkarbizitzagatik, izan zuzendaritzatik datozen aginduengatik, izan lanagatik beragatik.

“Zertan egiten duzu lan?” – “Zainketa aringarrietan” – “Uff, ze gogorra!”. Horrela dator sekuentzia. Eta jarraipena sarritan, nire aldetik, esker oneko lana dela, edo norberarentzat oso betegarria den arloa dela, sakon-sakona, bizitza eta heriotzaren arteko muga misteriotsu haietan.

Baina egia da tarteka ez dela xamurra. Lehenengo aldiz eutanasia bat aplikatzea, adibidez. Ez da erraza izan behar senideentzat, lehenik eta behin, ezta guretzat ere. M-k erakutsitako adorea, hala ere, erraztu zuen bidea, zidan, niri behintzat. Egia da ospitale txiki eta handien arteko bizikidetzan askotan tirabirak daudela (ospitale txikia eta osasun zentroen artean, osasun zentro eta zahar egoitzen artean…). Baina oraingo honetan zoragarria izan da Txagorritxu eta Arrasateren arteko harremana, hango koordinatzailearekin eta erizainekin. Eta horrek izugarri ondo urratu du bidea.

Bestela, orain dela urte mordoa ezagututako paziente bati agur esan behar izatea ez da xamurra. I.-ri, zehazki. Jakinda zelan zegoen, zein mehatxu zeukan gainean, zein gaixotasun daukan. Baina zaila da pertsona batzuei agur esatea.

Halaber, zure adinkidea den aspaldiko lagun baten heriotza barneratzea ere ez da aise lortzen. Z. hil izana niretzat kolpea izan da. Geu denon zaurgarritasuna eta hauskortasuna muturren aurrean ipintzen dizkigu. Eta beldurgarria da hori.

Bizitza bera tarteka xamurra da, eta, tarteka, latza.