Irati Goikoetxeak gomendatuta, igandean Donostiara hurbildu ginen antzerkira. Eszenaratze soila eta ia apaindurarik gabekoa duen antzezlana ikus-entzun genuen, itzulingururik gabeko izenburu duena: “Violencia”, zuzenean. Diego Garrido konpainiak antzeztua (argazkia), dekoratu barik, fokua 4 pertsonaiengan dago obra guztian zehar: eraildako gazte baten ama eta aita, alde batetik, eta hiltzaile gaztearen aita eta ama bestetik. Ordu bat eta erdiko tartea, lau pertsona hauen muin sakonera iristeko, indarkeriaren epizentrora.
Gidoia prestatzeko azpian lan handia susmatzen da, hain baldintza muturrekoetan bizi izandako doluak ulertzeko. Hala eraildako mutikoaren heriotzak nola hiltzailearenak eragindakoak, minez bete-betetako biak: hondatutako bizitza zonbiak, sumina kontrolatzeko ahaleginak, barkamenaren bide malkartsua, errukiaren ubera ulertu gabekoa.
Izan ere, gakoetako bat da erailketa anizkoitza eragiteko gai den mutiko baten eraldaketa ulertzeko saiakera. Indarkeriaren zergatiak ulertu nahia, neketsua eta are ezinezkoa ematen duena, baina pasabidea emango diona gupidari. Hain zuzen ere, besarkada baten balioa badakigu zein den, eta obra honetan are nabarmenagoa gelditzen da.
Estetikari dagokionez, minimalismoa da ezaugarri nagusia, baina musikak indar handia hartzen du antzezlanaren pasarte batean, Max Richterren “Spring 1” piezarekin, Vivaldiren “Udaberria”-ekin egindako bukle liluragarriarekin.
Laburpen moduan, bihotzak lortu ahal du buruak soilik ezin duena. Arteak, kasu honetan antzerkiak, lortu ahal du zientziak soilik ezin duena.
Aurreko domeka goizean, guardiatik bueltan, Arrasatetik Zarautzerako tartea ohiko moduan egin nuen, irratia lagun. Amaren eguna zela eta, entzuleek proposatutako abestiak pintxatzen ibili ziren, norberaren amei dedikatuta. Jakina, amataz gogoratu eta zein kanta dedikatu niokeen pentsatuz joan nintzen A-8an gora (edo behera). Eta jakina, bat baino gehiago etorri zitzaizkidan burura. Triniren gustuko abeslari eta taldeen artean Mocedades, Paloma San Basilio eta Ainhoa Arteta zeuden, baina kantu bakar bat aukeratu behar izanez gero, ABBAren “Chiquitita” izango litzateke (irratiko entzule batek ere hautatu zuena).
Txikitako oroitzapenak ekartzen dizkit oroimenera, 1970-80ko hamarkada urteak, Madrilen eta Valladoliden bizi izan ginenak. Han ospatu genituen Errealeko bi ligak eta Athleticeko beste biak. Diaspora hartan 1987ko Kopako final haren lekukoak ere izan ginen, oraingo 2026ko honetan egon diren aurkari berdinekin, emaitza eta txapeldun berarekin. Zirkulu oso bat, orduan gurasoekin ospatutakoa orain Pello eta Aiora seme-alabekin eta Maider emaztearekin.
«Malenkoniarako joera bat, bizi guztian iraun didana, eta musikan, literaturan eta denean erromantizismoaren zalea izatera eraman nauena. Alde positiboen artean, berriz, existentziaren ikuspegi transzendentea, nahiz eta fedearen eta arrazoimenaren arteko borroka unamunotar horrekin izan, agnostizismoaren eta fedearen arteko talkan. Fededuna naiz, eta eskatzen dut arrazoimenarekiko borroka horretan federa makurtu nadila».
Horrela idatzi du Elixabete Garmendiak, Garaikoetxearen hitzak transkribatuz. Urte haietan, txikiak ginela, irratian lehendakaria hizketan ateratzen zela, gure aitaren ahotsa entzuten genuela iruditzen zitzaigun, zinez antzekoak zirela. Fisikoki ere ukitu bat zeukaten. Gainera, Carlosen jarraitzailea zen Alberto. Eta goiko pasartean deskribatzen denarekin bat zetorren, arlo espiritualean. Bai eta ni ere, urteekin, gero eta gehiago.
Gure etxean ere norbait miretsia zen, hainbat eta hainbat familiatan bezala. Eta egun hauetan ere dolu kolektibo moduan antzematen ari naiz. Dolu kolektibo malenkoniatsua. Egia esan, Herri moduan pertsona gutxik eragin ahal izan duten maila honetako sentimendu partekaturik. Esanguratsua iruditu zait gaur goizean Arrasaten, kontsultan, paziente batek gaia ekarri izana. Ez da batere ohikoa kontu politikorik ateratzea, baina hau ziur aski politikatik askoz haratago dago. Eta esanguratsua begitandu zait arratsaldean, Zarautzen, pareko bizilagun batek ikurriña bat paratu izana xingola beltzarekin.
1980 eta 1985 artean egon zen Ajuria Enean, eta bitarte hartan ABBAk “Super Trouper” (1980) eta “The Visitors” (1982) albumak kaleratu zituzten, Mocedadesek “Desde que tú te has ido” (1981), “Amor de hombre” (1982), “La música” (1983), “La vuelta al mundo de Willy Fog” (1984) eta “15 años de música” (1985, zuzenean). Bernardo Atxagak “Etiopia” (1983) eta “Bi anai” (1985) argitaratu zituen, eta Arantxa Urretabizkaiak“Maitasun magalean” (1982), “Aspaldian espero zaitudalako ez nago sekula bakarrik” (1983) eta “Albaniaren konkista” pelikularako gidoia (1983). Alan Parkerrek “Fame” musikala zuzendu zuen (1980), Hugh Hudsonek “Chariots of Fire” (1981), Steven Spielbergek “E.T.” (1982), Monty Pythonek “The Meaning of Life” (1983), Wes Cravenek “A Nightmare on Elm Street“ (1984) eta Robert Zemeckisek “Back to the Future” (1985).
Arantxa Urretabizkaiak idatzitako “Bidean ikasia” (Pamiela, 2016) erabat inspiratzailea izan zen SB-ren gidoia egitean. Denbora igarotzeaz eta zahartzeaz hitz egin nahi nuen, eta hainbat testu txertatu genituen, baita beste puntu batzuei buruzkoak ere. Gonbidatu nuen obra ikustera etortzeko, eta baiezkoa eman zidan (!). Beasainen egin genuen emanaldira etorri zen Arantxa, Petti-k egin zuen egun hartan narratzailearena, eta biak batera itzuli ziren Bidasoa aldera amaitzean.
Emakume dotorea, Euskal Literatura garaikidean top 5ean sailkatuko nukeena, zalantza askorik gabe. 80 urte betetzetik gertu dago, ezinbesteko erreferentzia da geure Herri txiki honetan “lurralde ezezagun” horri buruz hitz egiteko “negu demografikoaz”: “Helduarora heltzen garenean, begiratzen dugu gure ingurura eta ohartzen gara pertsona maitatuek osatutako gudaroste osoa galdu dugula“.
“Ez dugu hil nahi, baina ez dugu zahartu nahi, zahartzaroaz dugun ideiak ez duelako apenas ezer onetik”. Izan ere, “zaharrak besteak dira”. Baina etsipenean ez jausteko irakurri diot Arantxari. “Gaztetan iraultzaile, zahartzaroan kontserbadore” esaldia irauli, eta pentsiodunen mugimendua oso kontuan hartu, adibidez. Geure pentsioen alde kalean manifestatzen dabiltzanak. Edo Patti Smith, Susan Sarandon, Pepe Múgica, Jose Saramago, José Luis Sampedro, Periko Solabarria, Enrique Villareal “El Drogas” eta Arantxa bera. “Bizitzeko gogoa bukatzen zaizunean bukatzen da benetako bizitza. Hortik aurrerakoa biziraupena”.
Arantxak idatzi duen azken liburutik (ikus argazkia) ateratzen ari naiz letra etzanean agertzen diren esaldi guztiak, eta orain datorrena ere mundiala iruditu zait: “Munduan lau pertsona mota daude soilik: zaintzaile izandakoak, egun zaintzaile direnak, zaintzaile izango direnak eta zaintzaileak beharko dituztenak”.
Itxaropenez betetakoa da hurrengo hau: “Guztiok izan gaitezke geure garunaren zizelkari. Baldin eta saiatzen bagara. Bateko bat dugu eskura”. Izan ere, “ametsak betetzeko aukera ematen dizu zahartzaroak”. Biografia borobildu: “Gelditzen zaigun bizitza zentzuz bete”. Are gehiago: “Lotsagabetu, libreago sentitu” pentsatzen duzuna esateko.
Profesionalki geure onenean gaudenean, jakinduriaz eta esperientziaz geure gorenean, erretiroa hartu behar dugu. Behin entzun nion Koldo RB lagunari. Arrazoi osoa dauka. Gainera, berak utzi dit gaur komentatu dugun liburua. “Asko gustauko jatzu”, esan zidan. Eta asmatu du, jakina, ondo ezagutzen nauenez. Esker mila, lagun zaharra!
Badaude moduak eta moduak pertsona bati “zer moduz?” galdetzeko. Eta modu haien arabera, norberak era batean edo bestean erantzun dezake. Benetakoa baldin bada galdera, benetakoa izan daiteke erantzuna ere.
Asteazkenean izan dugu herrian, azkenean, “Aitatxo” dokumentala. Kostatzen duen guztiak balio erantsia hartzen du normalean, eta horrela izan da Anakotzen lanarekin ere. Gainera, ilusio berezia zeukan berak Zarautzen aurkezpena egiteko, herriarekin daukan loturagatik. Hemen piztu zen proiektua zelabait, ugariak eta ederrak dira hemen hartutako irudiak, zarauztarra eta itsastarra da pelikula neurri handi batean.
Eszenatokian, Arkaitz eta Aitor izan genituen erdian, sofan (argazkian). Eurekin batera, Saioa egon zen, “Esku Hutsik” elkartea ordezkatzen, baina baita testigantza pertsonalekin ere, Arkaitz et Aitorrekin batera. Jario ona egon zen solasaldian hirurekin, eta amaieran Anakotzek bat egin zuen gurekin. Momentu batean, Aitorrek bota zuen harribitxia, jendeak “zer moduz?” galdetzen digunean aipatzean. Hain zuzen ere, gakoa da erantzuna entzuteko prest egotea, ala ez. Eta entzutea gaitasun handi bat da, errukia bezala, garatuta eta entrenatuta eduki dezakeguna, ala ez.
“Zarautz Herri Zaintzailea” ekimenean jorratzen dugun arloetako bat dolu perinatala da, eta hortik aste honetako zine foruma “Aitatxo” pelikularekin. Halaber, helburua dugu Santa Klarako parkean oroimeneko leku bat izatea bidean gelditutako umeak ohoratzeko. Bi urtez, urriaren 15aren inguruan, ekitaldi bat egin izan dugu parke hartan. Aurten hirugarrena izango da. Eta espero dugu Zarautz laster sartzea Euskal Herriko udalerri haien zerrendan, dolu perinatalaz ohartzeko leku bat finkatu dutenak. Inshallah!
Eta egia da, gizonezkoak ere egon beharko ginateke esparru hauetan presenteagoak. Seme-alabak guri begira hazten dira, eta hemen ere eredu izan beharko ginateke aitok. Pagoetako Mendi Elkartean ere honen inguruan ibili ginen ostiralean, “Heriotzak eta doluak” liburuaren aurkezpenean. Gizonezkoen ezin emozionalari buruz jardun genuen, bereziki maskulinoa den mendizaletasunaren mundu honetan. Zahardadeari, hauskortasunari eta heriotza berari begiratzeko ezinaz. “Zer moduz?” horiei “ondo” baino zerbait sakonagoa eta benetakoagoa erantzuteko ezinaz.
Zortzi udalerritan baino ez ditugu hiru dokumentalak, trilogia osoa, aurkeztu: Bilbon, Zarautzen, Arrasaten, Bergaran, Gasteizen, Donostian, Bartzelonan… eta Igorren. Irune Elexpe izan da anfitrioi lanak egin dituen emakumea hiru urte hauetan Arratiako herri horretan. Hiru urtez jarraian, formatua errepikatu dugu: ostiralez emanaldia + solasaldia, eta hurrengo egunean Marta Sariñena-rekin (argazkian) tailer modukoa, larunbatez. Monzón (Huesca) aldetik Bizkaira etorrita, ibilbide polita izan da denbora honetan egindakoa.
Aurten, SB-ren txanda izan da. Trilogian kronologikoki bigarrena dena, Igorren trilogiaren azkena izatea tokatu zaio. Eszenatokian, gehienetan legez, Bilbotik joandako Naia Egiluz eta Koldo Rodríguez narratzaile lanetan, eta Aitor “Mudoh” musikarekin. Bikain, beste behin ere. Batzuetan ematen du sekulako emanaldi pila egin ditugula, maiz errepikatzen dugula. Baina ez da horrela. Eta niretzat sekulako meritua dute hor gainean dauden hiru lagun hauek. “Amateur” guztiz. Zoragarria da gaur arte egin dugun ibilbidea, eta oraindik beste emanaldiren bat ateratzeko aukera egotea izugarria da.
“Suminetik”-en, Udalatx mendia aipatzen dugu Arrasaten dagoen etengabeko elementu edo presentzia moduan. Herriaren zaindari modukoa, edo historian zehar hainbat gertakariren lekukoa. Arratia aldean Gorbeia den bezalakoa. Hainbat gertakariren lekukoa izan da Bizkaiko eta Arabako mendirik altuena ere. Adibidez, 1978ko abenduaren 30ean Lisardo Sampil taxilaria hil zuen ETAk Igorren. Sampil Ourensetik etorri zen Bizkaira, eta haren erailketaren ostean familia noraezean ibili izan da, Irunek kontatu zidanez. Urte bat lehenago, Zeanuriko lurretan, Barazarreko mendatearen inguruan, Javier Ybarra enpresaria eta politikaria erail zuen ETA pm-k, 1977ko ekainaren 22an. Hain zuzen ere, haren ilobak idatzitako liburua aipatzen dugu SB-n (“El comensal”, Gabriela Ybarra).
SB-ren barikuko emanaldiaren ostean, zapatuan Martak eta biok espazio partekatu genuen. Lehenengo zatian, “Heriotzak eta doluak” liburua aurkeztu nuen, Igorren trilogiaren aurkezpena borobiltzeko. Ondoren, Martak hitzaldi zoragarria eman zigun dolua eta indarkeriaren inguruan, justizia errestauratiboaz, barkamenaz, partekatutako humanitateaz…
Bitxiak dira harremanak. Badaude ondo orekatutako bikoteak: lasai antzean bizi diren gizonak kezka batean bizi diren emakumeekin. Zenbatetan ikusten ditugu horrelakoak. P-ren kasua izan zen, lasaitasuna mantendu zuena hala bizitzan nola heriotzan ere. Izan ere, nekropoli baten ondoan bizi izan zen (argazkian, Argiñeta), eta harri haien artean txikitan jolastu izanak markatu behar zaitu.
Badagoz bizitzari hortzekin ere eusten diotenak (*), eta heriotza eskatzen dutenak hasiera-hasieratik, elkar ezagutu gabe ere “pastilla hori” galdatzen dizutenak. M-ren kasua izan zen. Hilabete batzuk izan dira elkarrekin, sekula ez dugu ondo ulertuko zergatik Heriotza Aurreratzeko Desio hori. Seme bat gazte galtzeak markatzen duela jabetzen gara, baina pertsona baten barne-barnean dagoena misterio moduan ezkutatzen zaigu. Eta onartu besterik ezin dugu egin.
Badaude, aldiz, herioaren zain egoten direnak, P bezala. Lasai antzean. Bihotzekoa gainditu eta zain egon, etxean bare. Eta iristen denean, modu horretan heldu, liburuetan hainbatetan irakurri duzun legez, filmetan bakarrik horrela gertatzen dela pentsatzen baduzu ere.
Badaude Herri txiki honetatik urrun edo oso urrun bizi diren semeak, eta hala ere hortxe bertan daudenak, zaintzen, ulertu nahian onartzen, agur esaten. M-ren semeen kasua da. Eta badaude udalerri berean edo aldamenekoan bizi diren alabak, P-renak legez. Bizitzaren gauzak, M eta P probintzia berean jaio ziren, hamarkadetan bizi izan zirenaren mendebaldean.
Bitxia da gure lana. Badaude beste ogibide batzuk, anitz, baina geurea munduko politena da.
Azken bi saioetan, podkastean, amankomunean aitaren ausentziaren presentzia egon da. Blog honen aurreko testuari jarraipena ematen diogu horrela, “Nola erraten zaio agur aita bati”.
#22 Izaskun Arriaran lankidea izan genuen irratira lehengo egunean (argazkian). Ez da soilik lankidea, aspaldiko mendi-laguna baizik. Erizaina da, aditua zauri konplikatuetan, sekulako konpromisoa dabil erakusten bailaran azken urteotan esparru honetako pazienteekin. Miresgarria iruditzen zait bere lana, baita Aita Mari itsasontzian denbora luzez egindako lana ere. Honi buruz egin genuen berba, haren aitarekin hasita. Playlist-ean, Mañukorta, Pavarotti, Gatibu, Gorka Urbizu eta Eñaut Zubizarreta, azken hau “Mendian hil. Hirian hil”-en piezarik ezagunenarekin.
#23 “Vois sur ton chemin”, “Les Choristes” (“Los chicos del coro”) filmaren soinu-bandatik aukeratutako kantuarekin, frantses hizkuntza (azkenean!) gehitu diegu podkastaren zerrendan euskara, latina, katalana, galiziera, ingelesa, gaztelera eta italierari. Musikak gaiztotutako burmuinak pizteko duen magia bizi izan genuen kantu honekin, gure aitaren azken asteetan. Eta musika hau eta une horiek gogora ekarri nahi izan ditut. Ausentzia presente egiteko.
Dolua adierazteko modu maskulinoak eta femeninoak daude. “Nola erraten zaio agur ama bati” (Uxue Razquin) oso adibide ona da bigarrenarena. “Izen baten promesa” (Hedoi Etxarte) Aitor Etxarte aitaren heriotza eta gero idatzitako liburua da, bihotzetik baino burutik idatzitakoa. Emozioak ere zirrikituetatik askatzen ditu Hedoik, baina plano kognitiboan, ideologikoan eta historikoan zentratzen da liburua. Nik ere antzeko zerbait idatziko nuke aitari buruz, burutik gehiago bihotzetik baino.
1970eko hamarkadara egindako bidaia bat da liburua. Erabat erakargarria egiten zait garai hura, jaio nintzena, zuri-beltzekoa. Bizardunen garaia, “Mejor la ausencia” (Edurne Portela) zoragarrian jasotzen den giroa, 1980ko hamarkadako Ipar Euskal Herria. Edo 70etako Iruñea, Hedoik dotore deskribatzen duena. 1978ko Sanferminak (argazkian), Liga Komunista Iraultzailea, Leon Trotski, Gabriel Aresti… Aitaren lagunei egindako elkarrizketen bidez Aitor Etxarteren erretratoa osatzen du semeak.
Arrasate ere osagai garrantzitsu bat da kontaketan, familiaren adar bat hortik etorri baitzen. Amatxi Pilar hortik joan zen Iruñera, eta grazia egin dit elementu hauen kointzidentziak. Gure amatxi ere Pilar zelako, bere bidaia bertzelakoa izan zen arren: Lesaka – Burgos – Leioa – Mungia. Gure historia familiarrean Iruñea eta Ipar Euskal Herria ere presente daude, modu lausotuan bada ere. Azken hamarkada hauetan behe-laino hori uxatu eta paisaia biografiko haiek askoz modu gardenagoan ikusten ari naiz. Erranen nuke horixe bera dela Hedoik bilatu duena “Izen baten promesa”-rekin.
Doluaren inguruan solasaldi hagitz erakargarria antolatu zuten duela aste batzuk Bilbon, Gutun Zuriaren barruan, solasaldi literarioa eta zinematografikoa: “Dolua sormen”, Uxue, Hedoi eta Lur Olaizolarekin. “Bariazioak” deitzen da Lurrek egindako film laburra, doluen bariazioei buruzkoa. Aitaren Eguna ospatu dugu aste honetan, modu anitz dago horretarako. Eta modu anitz daude aita bati adio errateko.
Leintz Gatzaga (205 biztanle). 2014. urtea izango zen. “Aulki Hutsak” estreinatu berritan, garai bat egon zen astero proiekzio bat egiten genuela. Debagoienako herri guztietan egon zen dokumentala, Elgetan, Antzuolan, guzti-guztietan. Baita Gatzagan ere. Egun hartan matxura bat izan nuen autoan herrira iristean, eta handik ateratzeko garabia etorri behar zen, arku horretatik eta kale estuetatik pasa eta gero. Ez daukat ahazteko. Proiekzioa leku txiki batean izan zen, tabernaren ondoan. Publiko gutxi, eta haien artean Gasteiztik etorritako bikote bat. Irakasleak ziren, jakin zuten emanaldia zegoela eta haraino hurbildu ziren. Istripuren bat gertatu berria zegoen, euren ikastetxeko norbait hil zen, eta kezkatuta zebiltzan doluaren gaia nola landu ikasleekin. Gasteiztik Gatzagara etorriak dokumentala ikus-entzuteko. Gatza.
Arantza (628 biztanle). Bortzirietako lau herritan egon naiz urte hauetan guzietan, borzgarrena Igantzi bisitatu gabe geratu delarik. Bertzela, Beran AH-ekin, Lesakan, Etxalarren eta Arantzan MHHH-ekin ibili izan naiz. Azken honetan egindako emanaldia bereziki gogoangarria izan zen, bertako liburutegian egin genuen, udazkena edo negua zen, eta berogailua piztuta zegoen. Ez baduzue tokia ezagutzen, txikia eta xarmagarria da, goxo-goxoa, sekulako oroitzapena daukat eta horregatik gaur ekarri dut blogera. Oroitzen naiz hor egon ginen dozena bat pertsona horiekin, gerora piztu zen solasaldiaz. Amaitu eta gero Lesakarat joan nintzela, kanposantura, bertan gauaz orduan bakarrik egon naiz. Aita, ama, amatxi eta abuelo bisitatzen. Xarma.
Ozeta (217 biztanle). Arabako Lautadan, behin bakarrik egonda nengoen trilogiarekin. SBrekin Zalduondon, Aitor, Naia eta Koldo taldekideekin batera. Lehengo egunean Barrundiako liburutegia bisitatu nuen (ikus argazkia), trilogiaren liburua aurkezten, Arantzako bizipena gogoan. Natalia laguna Ozetan dabil liburuzain, proposamena egin eta berehala lotu genuen. Gogoa neukan txoko txiki batean errepikatzeko, eta bete-betean asmatu genuen. Arantza arrebarekin eta Kairekin ibili nintzen goizean Elgeako mendilerroan, Larrean bazkaldu eta arratsaldean tarte oso atsegina pasatu genuen. Beste dozena bat pertsona. Itziar etorri zen Ozetaraino, eta Alberto Zalduondotik. Igone lankidea. Mikel eta Ainhoa Araiatik (elkarrekin afaldu genuen Mendizurren, eguna borobiltzeko). Borobila.
Eleberriaren funtsa da idazle ateo baten eta Aita Santuaren arteko topaketa. Javier Cercas eta Aita Frantzisko. Jaungoikorik gabeko eroa eta Jaungoikoaren eroa. Munduaren amaiera Mongolia da, eta liburuak kontatzen ditu haraino egindako bidaiaren aurrekoak, zergatik aukeratu zuten idazle espainiarra liburu hau egiteko, bidaia kontatzeko, zergatik Mongolia, eta zergatik onartu zuen eskaera idazleak. Esan dezakegu irakurketa ona dela Eliza katolikoaren burua izandakoaren atzean zegoen gizona ezagutzeko, Jorge Bergoglio zein zen, zeintzuk haren argiak eta itzalak.
Halaber, interesgarria da sinesmen erlijiosorik ez duen idazlearen hurbilketa sinesmen kristaura. Hasteko eta behin, idazlearen amaren fedea ulertzeko saiakera, idazlearen aita beste bizitza batean berriz topatzeko zeukan itxaropen horretara hurbiltzeko. Nire amak eta beste hainbatek zeukaten itxaropen ber-bera, bidenabar esanda.
Eleberria esku artean neukan bitartean, Imanol Epelderen testua irakurri nuen. Sinesteaz, zentzuaz, barne bakeaz eta soseguaz. Izeba Marikruzez idatzi du Imanolek, Oñatiko Santa Ana komentuan zegoen mojaz. Izeba Conchitaz oroitarazi zidan, Boliviako Santa Cruz aldean urte luzeetan bizi eta lan egin zuena, eta bizitzaren azken urteak Karitate Alaben komunitatean eman zituena, Iruñean. Barne bake eta sosegu hori zeukan berak ere heriotzaren aurrean, testigantza hori laga zigun. Lehengo egunean Imanol topatu nuen, Eroskin, eta ez zen lekurik egokiena honetaz kontu kontari ibiltzeko (hemen idatzita askoz ere hobeto).
Liburura itzulita, eta amaitzeko, pasarte batean hauxe irakurri nuen: “ezerk ez du hobeto definitzen kultura bat hildakoekin duen harremanak baino”. Mendebaldean heriotza nola ekiditen saiatzen garen kontu jakina da, baina nork esango zuen Mongolian kontua are bitxiagoa dela. “Hildakoa” hitza ere ez dute erabiltzen, “ez daudenak” dira, “joan direnak”. Garai batean mendietara igotzen zituzten gorpuak eta han lagatzen zituzten, txoriek jan eta eurekin eramaten zituzten Zerura, Jaingoikoarekin.
Beste horrek esaten zuen moduan, heriotzaren ostean ez dakigu beste bizitza bat ote dagoen, haratago dagoen mundu haren misterioa horixe da, misterioa. Baina badakiguna da heriotza baino lehen bizitza badagoela. Bizitzeko dagoena.
