Ilea neukanean, kardiologoa eta poeta zen gizon bat ezagutu nuen Gurutzetan. Mediku adjuntu espezialista zen bera, espezialista izateko bidean zegoen egoiliarra ni. Arreta eman zidan, posiblea zela ikusi nuen. Zientziek eta letrek bat egiten duten eremu hartan nenbilen orduan ere, nire moduan. Horri buruz hitz egin genuen pasa den ekainean, lurralde misto horiei buruz, “Narratiba eta medikuntza” izeneko uda ikastaro dotorean.
Aitzindari batzuk topatu ditzakegu Nafarroa Garaia eta Beherearen arteko muga haietan, duela 100 urtetik pasa, XIX. eta XX. mendeen arteko Euskal Pizkunde hartan: Pablo Fermin Irigarai “Larreko” (1869-1949) eta Jean Etxepare “Medikua” (1877-1935). Auritz eta Aldude, 22 km euren artean. Bazter haietan gora eta behera ibili gara uda honetan, atzo bertan izan ere. “Larreko”, Jose Angel Irigarairen aitatxi, sendagilea eta idazlea izan zen, Jose Angel ilobaren moduan, eta Etxepare “Medikua” bezala. Olerkiak, saiakerak, narrazioak, artikuluak. Lehen Mundu Gerra, bidaiak, Herria, eritasunak, natura, eskuara.
Eta 100 urte geroago hemen jarraitzen dugu, zientzien eta arteen mugalariak. Oñatiko A.M. pazienteak esan zidan pozik zegoela mediku “ye-yé” bat tokatu zitzaiolako. Lore handiagorik? Eta bagaude batzuk, adibidez Iñigo Suberbiola Arrasaten egon zen bolada labur batean, Donostian dabil bestela, aspaldiko bidelaguna da eta “Makulu Ken” musika taldean jardun izandakoa. Euskal afrobeat. Medikuntza eta musika.
Ane Negueruela (argazkian) Etxeko Ospitalizazioaren sendagilea da halaber, Arantzazu Ugarte (laster entzungo duzue “Hamabostean behin” podcastean) eta Iñigo bera legez. “Nøgen” talde ezagunaren abeslaria da, berriki Jazzaldian egondakoa eta arestian M. bizilagunaren ama etxean atenditzen, haren bizitzaren amaieran. Musika eta medikuntza. Bizitza eta heriotza. Hil eta biziko kantak. Gonbidatu beharko ditugu ba Iñigo eta Ane podcastera, ea zer kontatzen duten.
Gustura irentsi dut beste lan hau, Jon Artanoren “Juana” liburua. Hizkuntza ederra darabil gizon honek, eta mamiari dagokionez istorioa kontatzeko moduko horietakoa da, harrapatzen zaituen istorio interesgarria eta bitxia. Zer eta emakume kolonbiar bat, euskal jatorrikoa, bizitza laburra baina trinkoa izan zuena.
Kolonbiako mendebaldean dagoen departamendu batean kokatuta dago, Chocó izenekoan. Eta grazia dauka, pare bat udatan bertan egon nintzelako ilea neukanean, 1990eko hamarkadan. Kooperazio lanetan ibili ginen handik, lehenengo aldian karrera amaitu baino lehen, eta bigarrena MIR azterketa egin ondoren. Abentura handia izan zen, errealitatearen zaplazteko bat, bi pertsonekin partekatu nuena. Haietako batekin bereziki gaur egun ere harremana mantentzen dut, bizipen benetan eraldatzaileak baitira hauek, pertsona horiekin elkarbanatu dituzunak eta betiko batzen zaituztenak.
Pablo Escobarren Medellín-en egon ginen, Manuel Elkin Patarroyoren Bogotá-n eta Simon Bolibar biluziaren Pereira-n. Baina batik bat Chocó-n pasatu genuen denbora, munduko lekurik euritsuenetarikoa, ekaitz ikusgarriak egunero eskaintzen dituena (zituena?). Dena oihana zen, berdea, ura edonon, emankorra naturaren aldetik. Pobrezia zen hango gizakien marka, hala ere, gehien-gehienak afroamerikarrak, esklaboen ondorengoak. Afrikan geundela ematen zuen, baina gazteleraz. Pazifikoko kostaldea ere ezagutu genuen. Bizitza markatzen dizun esperientzia izan zen, zalantza barik.
Ba Chocó hartan kokatu du Jon Artanok liburua, oinez ibili zuena. Kolonbia oraindik astintzen duen gatazka odoltsua eta amaigabea da azken finean istorioaren fondoa, narkobiolentzia, talde armatuen botere saihestezina. 2012-16 tartean bake prozesu modukoa abiatu bazuten ere, indarkeriak jarraitu izan du herrialdean. Ondorengo urteetan kokatuta dago Juanaren istorioa, hain zuzen ere. Interesgarria da haren familiaren jatorria Euskal Herrian, Espainiako Gerra Zibiletik ihes egin zutenak. Zer eta belaunaldi batzuetara beste gerra batekin berriro topo egiteko, Kolonbiakoa. Familien zikloak, patua? Sarritan aipatzen da dolu horiek belaunaldiak zeharkatzen dituztela, eta kontuak errepikatzen direla. “Kolonbia isilik egoten ohitutako herrialdea da. Hemengoek asko ikusi eta jasan dute, bortxakeria konstante bat da bere bizitzan. Horregatik ez dute kontu horietaz hitz egiten”.
Interesa duen atal bat dago, hileta erritoei dagokienez, “entierro chocoano” izenburukoa. Egin kontu afrikar antzinako tradizioak eta kristautasuna nahasten dituen ohiturak direla zonalde hartakoak. Liburuaren beste puntu bat da hau.
Liburuen erraiak gehiago erakusteko asmorik gabe, hor duzue gomendio bat, udako irakurketa moduan bikaina. Baita negurako edo udazkenerako ere, bidenabar faltan botatzen ditudanak.
Bizi gara!
PD.- Kuriositatez, Jon Artanok Tene Mujika Bekari esker idatzi du liburu hau. Irabazleen zerrenda begiratuta, Ramon Olasagasti agertzen da, nire bizitzan oso garrantzitsua izan den “Mendiminez” liburuagatik. Halaber, asko disfrutatu dudan beste bat ere: “Bidasoan gora” (Eneko Aizpurua). Baita “Loiolako hegiak” ere (Imanol Murua).
San Joan eguna, festak Agurainen, Leioan, Arbizun eta Saran, bertzeak bertze. Baita Hernanin ere, hortik iritsi baita 17 urteko alaba etxera 06:30etan, geure esnatzeko orduan, eta lekukoa pasa digu.
Arrasaten ere jaiak dira, eta bertako ospitalean hasi nintzen lanean duela 25 urte. Eta 15 urte Barne-Medikuntzaren eta Zainketa Aringarrien lanak tartekatzeari ekin nionetik. Iazko uda ikastaro batean kontatu nuen Donostian zer den Paliatiboak egitea erietxe txiki batean, hiriburuetatik kanpo. Zer den orokorrean Paliatiboak egitea, morfina emateaz eta sedazioak ipintzeaz gain. Nire kasuan, lan handienetarikoa, denbora dexente eskatzen didana, alta-txostenak egitea da pazienteak hiltzen direnean. “Narratiba eta osasuna” izan da parte hartu dudan aurtengo uda ikastaroa, zoragarria guztiz (mila esker Mikel, Amaia, Katixa eta Yolandari). Eta hain zuzen ere, txosten mediko haietan saiatzen naiz ahalik eta kontakizunik hoberena idazten, kontu biologikoak zein biografikoak jasoz, modu kronologikoan eta ordenatuan, garrantzitsua izan daitekeen informazio guztiarekin, baina soberan dagoena kentzen. Sarritan irakurtzen ditut bestelako txosten standard aseptikoak, edozein pazienterekin idatz daitezkeenak, oso urrun bakana izan den bizitzaren amaiera bakoitza ondo deskribatzeko.
Narratiba eta Medikuntza, Erizaintza, Psikologia, Gizarte Lana, Fisioterapia. Egun hauetan batu garen jendea Letren eta Zientzien arteko lurralde horretan gabiltza, neurri batean edo bestean. Neuk txikitan idazlea izan nahi nuen, gaztetan Medikuntza ikasi eta azken 2 hamarkadetan egindako ibilbide artistiko-sanitarioa kontatu nuen atzo modu laburtuan.
“Cine y Medicina en el final de la vida” (Antonio Casado & Wilson Astudillo, 2006) liburua erabat inspiratzailea izan zen niretzat. Bereziki 1998 eta 2005 urteen artean egindako filmak erreferentziazkoak dira, ikastaroan azpimarratu ditut “Mar adentro”, “My life without me”, “Les invasions barbares”, “Wit” eta “La maladie de Sachs“, baina zerrenda guztia kontsultatu daiteke “Zainketa Aringarriak eta Zinema” Wikipediako artikuluan, adimen naturalaz egindakoa, atzoko hitzaldia bezala.
Zinematik literaturara igarotzen, Salamancatik Valladolidera, aipatzekoa da “Unos libros de muerte” izeneko ekimena, Dani Ramos mediku paliatibistak eta Mónica Lalanda mediku eta komikigileak antolatutakoa. Hain zuzen ere, iaz “Vivir hasta el final” komikia argitaratu zuten Danik eta Monicak, oso lan dotorea egiten duguna modu oso grafikoan azaltzeko. Eta gure Herri txikira itzulita, hemengo bi emakumek 2025ean idatzitako bi liburu gomendagarri aipatu nituen atzoko hitzaldian: Arantzazu Lizartza mediku leitzarraren “O negatiboa” eta Uxue Razquin editore iruindarraren “Cómo decir adiós a una madre”.
Eta literaturatik berriro zinemara itzulita, pasa den astean leku berean, Miramar Jauregian, egindako uda ikastaroan Josu Martinezek eta Samara Veltek datu bat eman ziguten: “Aupa Etxebeste” (2005) eta “Maspalomas” (2025) arteko 20 urteko tarte honetan, 1.200dik gora pelikula egin direla euskaraz, formatu guztietan, bereziki film labur eta dokumentalak noski. Sarritan txikiak sentitzen gara, txikiak garenez, baina ondo dago gogoratzea bagarela. Lan horietatik guztietatik hiruk doluei buruzko geure trilogia osatzen dute: AH, SB eta MHHH. Errepasatu genituen atzo, labur, bai eta “Heriotzak eta doluak” liburua aipatu ere. Bagare. Bagira. Bagera.
Goiko irudi freskagarriarekin agur esan nuen, egun hauetan bizi izan ditugun tortura klimatikoari adio esateko itxaropenarekin. Gaur arintzen hasi da kontua eta nik, ospatzeko, Irlandaraino egingo dut hegan. Is maith freisin sosanna beaga a ghlacadh.
Zarautzen oso bizitza atsegina dugu, egia da, eta ez nuke aldatuko beste ezerekin. Eta egia da, halaber, Bilbora itzultzea osagarria zaidala, eta maiz egitea, lagun baten urtebetetzea dela, kontzertua edo jardunaldia dela, edozein arrazoi balekoa da. Aurrekoan, La Casilla inguruan lasai paseatzen nenbilela, aspaldiko lagun bat topatu nuen. Bistan da lasaitasunez ibiltzea dela biderik onena horrelako topaketak izateko.
Manolo izan zen nire irakaslea AEKn, Indautxun, orain dela ia 30 urte. Ilea neukan orduan, atera kontuak. Ikastaro bakarra izan zen elkarrekin egon ginena, baina denbora nahikoa horren ostean behin baino gehiagotan bildu izateko, eta elkarren berri izaten jarraitzeko. Emankorra izan zen beraz ikastaroa, gainera orduan ezagutu nuen gaur egun lagunik handienetakotzat dudan Miguel, bera ere ikasle.
Lehengo egunean esan bezala, urteak pasa eta gero, Manolorekin berriz ere topo egin eta testu bat partekatu zuen nirekin: Jean Etxeparek (argazkian) idatzitakoa duela 100 urtetik gora, “Buruxkak” liburuan (1910), linketik sartuta osorik irakur daitekeena. Jean Diasporan jaio zen, medikua eta idazlea izan zen, eta Ipar Euskal Herrira gazte itzuli zen Argentina, familia Nafarroa Beherekoa baitzuen. Beste itzulkin bat beraz, hainbat paralelotasun aurkitu ditzaket nire biografia propioarekin, gainera.
“Mediku xaharrak gazteari” testua aztertuz, hainbat pasarte zinez bitxiak daude komentatzeko. Hilzorian dagoen sendagile zahar batek elkarrizketa bat mantentzen du mediku gazte batekin, eta horrela mintzatzen zaio hasieratik: “Ez baita orobat gutarik hil ondoan deus gelditzen ohartu gitzaizkioten eta bertzeer erakutsi dioztegun egia bakarrak baizen, dazkitan lehenbizikoak erran gogo daizteat hiri. Barkatuko daitak gure ofizioari eratxikitzen badira denak“. Alegia, hil ostean gutaz ezer gelditzen ez denez, hobe dugu ikasi ditugun egiak besteei irakastea.
Lehendabiziko aholkuak erabat aldrebesak dira, nire dekalogoan ditudanak behintzat guztiz alderantzizkoak dira: “Eriekin, elhe guti. Emeetek hanitz sendagailu. Ez die sinesterik erremedio ausarkietan baizik. Bitxiago bertzalde, eta hobeago zaizkoie”. Gaixoekin hitz gutxi, eta botika asko emateko, zenbat eta bitxiagoak hainbat eta hobeto. Badaude perfil horren pazienteak eta medikuak, noski, baita orain dela 100 urte ere. Baina neure patroia beste bat da puntu honetan.
“Sendatzea hitzemak bethi. Ez baduk heltzea uste, eta aithortzera lerratzen bahiz, nundik nahi duk ukan dezaten sinesterik hi baithan? Ez zaitak halako astorik, nola baita eriaren aitzinean bere jakitateaz odol hotzean durduzatzen den medikua“. Beste hau ikaragarria da, gure zalantzak eta ahuleziak gaixoari ez erakusteko aholkatzen duena. Juxtu ikasten dabiltzan mediku gazteei kontrakoa esaten diet, ez baldin badakite zerbait, eta seguru ez badaude, zuzenean aitortzeko. Pentsatzen dut lotura terapeutikoa egiteko egiazko pertsona moduan agertzea estrategiarik hoberena dela. Eta horretarako, beti sendatu ahal izango dugula gezurra da, orain eta orain dela 100 urte. Eta hobe da hasieratik horixe aitortzea, nire ustez.
Aurrerago, gainera, bestelako hau botatzen du: “Aithorrak artetan —bakhan haatik— hire hutsetarik bat, ahalaz handienetarik: noizetik noizera zafratuak ez balire, etzakiat baluketenez sinesterik jendeek medikuntza baithan“. Akatsak aitortzeko esaten du, are gehiago huts handiak badira, jendeak ez galtzeko sinesmena Medikuntzan. Erabat ados.
“Sendagailuak baino nahiago die oraino esku lana. (…) Erabilzkik beraz atzaparrak! Loth hitzeie nunbaitik, ahalaz tresnekin!“. Honekin bat nator, eskuak erabiltzea komeni dela, ukitu behar ditugu pazienteak, miaketa fisikoa egin (gero eta gutxiago egiten duguna, proba erradiografikoak eta ekografikoak ditugunez). Hau galtzen doa, baina ohartu behar gara garrantzitsua dela, auskultatzea eta abar.
Hau ere egia borobila da: “Jakitatea ez duk deus; jendearekilakoa duk guzia“. Jakinduria baino askoz garrantzitsuagoa dela jendearekin dugun tratua.
Hemen betiko borroka agertzen zaigu, hirietako medikuak versus herrietakoak. Urrutiko intxaurrena sarritan, eta gainera bikain amaitzen da paragrafoa beheko esaldi horrekin, zoriona hainbat modutan neurtzen delako: “Etzaikala gaitzi hire bihotz guziaz arthatu dituzkanek ardura uzten bahite, hiriko medikuenganat joaiteko, eman dezagun Baionarat. (…) Herri ttipian hagolakotz, etzauk nehor etorriko, zorigaitzez, ihes zoazkikan heien ordain. Bainan ez dik famak egiten, ez diruak ere, gizonaren zoriona“.
Hau mundiala da: “Ez erran behinere eri bati ez duela deusik: hainbertze baita gutartean eri nahi direnak izan, edo bederen eritzat hartuak!“. Anitzetan ikusten dugu kontsultan, behintzat. (Honezkero ziur aski jada hartuta diozue testuari neurria, behe-nafarrera zaharrari alegia).
Hona mediku zaharraren azken eleak: “Atxizkik halere hire eskuak garbi, laño hire bihotza. Medikuntza duk ofizioetan ederrena”. Aholku ona, eta bai, gure lanbidea ederra edo oso ederra izan daiteke.
Eta azken uneen deskribapena, Jean Etxepare mediku idazlearen maisu-lan txikia: “Bizpalau aldiz ideki zuen ahoa xoriño batek bezala; lanbro batek hartu zaizkon begiak; eskuaren emaitera baitzoan bere lagunari, biderdi baratu zitzakon, hotz eta geldi. Hila zen“. Chapeau.
Hiru urte dira Medikuntza narratiboaz lehendabiziko aldiz entzun eta idatzi nuela. Mikel Bazari esker izan zen, eta berak sartu nau saltsa honetan. Izan ere, “Narratiba eta osasuna: Nola sortu osasuna eraikitzen duten istorioak?” izeneko uda ikastaroa zuzentzen ari da, eta bertara gonbidatu nau parte hartzen, “Bizitza kontatzea amaierara arte: heriotza, dolua eta kontakizun bisualaren indarra”. Ekainaren 23 eta 24an, Donostian. Ikerkuntza kualitatiboz, literaturaz, praktika klinikoaz, isiltasunaz… Linkean klikatuta info guztia dator, zelan izena eman eta dena.
Patografiak. Gertakarietan esangura aurkitzea. Giza izaeraren unibertsaltasuna argiztatu, bakantasunetatik abiatuta. Gaixotasunean eta heriotzan zentzua topatu. Besteen sufrimenduaren begiruneaz. Espiritualtasunaz, misterioaz. Barneko sostenguaz. Sinesmenak eritasunen inguruan. Izaki material eta metaforikoak.
Harremanak ospatu. Harreman klinikoa landu. Komunikazio gaitasunez. Hirugarren belarria. Itun terapeutikoaz. Zein lotuta daude pazienteen istorioak norberarenekin. Humanizazioa. Eredu bio-psiko-soziala (George Engel). Psikologia narratiboa. Entzuten dakien konfiantzazko medikua (soma, psikea eta arima).
Teknologiaren sofistikaziotik haratago. Objektibotasuna, inpertsonaltasuna, hutsik dagoen medikuntza zurruna eta mesfidatia. AEBetako osasungintzaren panorama. Postmodernitatea.
Humanitateak eta medikuntza, literatura eta medikuntza. Zinema eta medikuntza. Sorkuntzaz. Plazer estetikoaz. Subjektibotasunaz. Ziurgabetasuna toleratu. Gertakari asko ausazkoak direla, aurretik ezin ditugula ikusi, esplikaezinak eta ezagutezinak.
Irakurketa arretatsuaz. Narratiban formakuntzaz. Flashback eta flash-forward. Nola irakurketek eraldatzen gaituzten. “Le Scaphandre et le Papillon” (Jean-Dominique Bauby).
Autobiografiak. Autoezagutzaz eta autokritika errukitsuaz. Apaltasunaz. Besteak ulertzeaz. Enpatiaz. Geure minak eta galerak ezagutu besteekin elkartasuna sakontzeko. Osasunaren isiltasuna.
Pairamenak ematen duelako bizitzari buruzko argitasun kiskalgarria.
Gorka Urbizuren kanta bat ematen badu ere, liburu bitxi baten izenburua da. Maddi Ane Txoperena bertsolari eta idazle hendaiar-lesakarrak idatzitako harribitxia. Nola uztartu dolu istorio bat musikarekin (Itoiz, Petti, Eñaut Elorrieta, Mikel Urdangarin, Pepito Iantzi, Silvio Rodríguez, Zubigaineko dantzaren soinuak). Eta zelan lotu hau guztia zaldi (behor) batekin.
Maddi Aneren lehendabiziko eleberria leitu nuen, “Ene baitan bizi da”, Lapurdiko kostaldetik eta Bortzirietatik ekarritako haize freskoa izan zena niretzat, debut zinez dotorea. Bigarrena, “Ez erran inori”, ez dut oraindik irakurri, baina hirugarren honi bai ekin diot, eta lehenengo liburutik amankomuneko elementu batzuk sumatu ditut. Tarteka, Unai Iturriaga bertsolari eta multimediaren “Berandu da gelditzeko” hartaz gogorarazten didaten liburuak dira Txoperenaren bi hauek: gaztaroa, sexua, musika, taberna giroa…
Izan ere, erraten dugu sexua jada ez dela garai bateko tabua, eta horren ordez heriotza dugula gaur egun jendarte honetan tabu nagusia. Anitz jenderentzat heriotzaren pornografia egiten dugula honi buruz solastatzen garenean, alegia. Eta hain zuzen ere hauxe bera da Maddi Anek egin duena liburu honetan, tabuei buruz mintzatu, hala sexuari nola heriotzari buruz. Chapeau!
“Zahartzeak hori baitauka: gero eta hutsune gehiago ikusten dituzula bizi izandako tokietan, eta gazteagoek ez dituztela sumatu ere egiten. Beldurra ematen dit horrek: zu ere ahantziko ote zaituzten azkenean, zu oroitzeko gutako inor gelditzen ez denean”.
Asko identifikatzen naiz lehenengo esaldiarekin, gero eta hutsune gehiago nabaritzen dudala nik ere, jende ezagutu berriak orekatzen ez duena. Paragrafoaren bigarren zatia ere egia da, baina horretarako gaude gu, pertsona horiek guziak oroitzeko, bizirik gauden bitartean. Lantzean behin Lesakako kanposantura igo eta aita, ama, amatxi eta abuelo bisitatzeko.
Bertzela, hitzaldietan eta horrela sarritan azpimarratzen dudan kontu bat jaso du lesakarrak, eta poztu naiz honetaz konturatu izanaz: “Badira dolurik gabeko heriotzak. Gorroto zenituen edo ezagutzen ez zenituen pertsonenak, adibidez. Are ospakizun kolektibo bilakatu direnak ere”.
Labur erranda, oso pozgarria da ni bezalako adin ertaineko pertsona batentzat (xaharra ez esatearren) pertsona gazte batek dolua gaitzat hartzea, eta modu eder honetan gainerat. Esker mila!
Begiz jota neukan iaztik Pako Aristi-ren liburua, “Iñaki bota daue” (Erein 2025). Bertan, Iñaki EtxabeOrobengoa arrasatearraren erailketaz zehaztasun posible guztiekin idazten du Aristik, 50 urte lehenago gertatutako atentatu ilunaz. Urte haietan, akzio-erreakzio eskemak zalantza gutxirekin funtzionatzen zuen. Diktaduraren amaiera ofiziala gertatzear zegoen, eta hainbat gertakari argitu barik gelditu ziren, besteak beste Etxaberen erailketa.
Begia begi truk. Kronologikoki, gertaerak sekuentzia honetan etorri ziren: 1973ko abenduaren 20an ETAk erail zuen Luis Carrero Blanco, frankismoaren agintaria. 1975eko irailaren 27an, Frankismoak Juan Paredes “Txiki” eta Angel Otaegi fusilatu zituen. Urte bereko urriaren 5ean, goizean ETAk Juan Moreno, Esteban Maldonado eta Jesus Pascual guardia zibilak erail zituen Arantzazu aldean (Oñati), eta arratsaldean goian aipatutakoIñaki Etxabe erail zuen “Batallón Vasco-Español” delakoak Kanpazarren (Elorrio). Astebete geroago, urriaren 12an German Agirre taxilaria erail zuten hiru ezezagunek, Legutioko kuarteletik oso gertu. Azaroaren 20an, Francisco Franco diktadorea hil zen, kausa naturalez. Azkenik, 1985eko abenduaren 23an Juan Atarés erail zuen ETAk Iruñean, Guardia Zibileko burua izandakoa 1975 ilun hartan.
Begirada Iñaki Etxaberengan, bai eta Isaias Carrascorengan ere, ipinita daukat 2017tik. Orduan SB obra eszenikoa estreinatu genuen Arrasaten, Olatz Etxabe eta Sandra Carrasco alabak protagonistak direlarik. Egun hauetan Pako Aristiren liburuak lagundu dit apur bat gehiago sakontzeko Etxabetarren gurutzebidean, Juan Jose, Joakin eta Luis anaien ibilbideak ezagutzeko (1996an, 2003an eta 2025ean hil zirelarik, hurrenez hurren, modu naturalez). Halaber, istorio honekin zuzenean edo zeharka lotutako beste izen batzuk ere agertzen dira liburuan, Manuel Hidalgo guardia zibila alde batetik, eta Juan Zelaia enpresari oñatiarra bestetik.
Begi-bistakoa da zenbat buelta ematen duen bizitzak sarritan. Trilogiaren bigarrena egin eta urte batzuetara, Jesus Valle eta bere familia ezagutu nituen ospitalean, Zainketa Aringarrietako kontsultan. Burgosko iparraldetik Arrasatera etorriak 1960-70eko hamarkada haietan. Orduan topo egin zuten Etxabetarrak, Iñaki ezagutzen zuen Jesusen emazteak arraindegitik, astero bat egiten zuten “donde las bermeanas”. Bestela, Arantzazun 1975ean eraildako guardia zibilen lankidea zen Jesus, berari ez zitzaion tokatu atentatu hura pairatzea orduan. Gure ospitalean hil zen 2022an, heriotza ona eta naturala izan zuen. Haritik tiraka, Jokin Garmilla (Jesusen suhia) eta Radio Valdivielso ezagutu nituen. Eta Angela Sedano (Jesusen alarguna) 2022 hartan elkarrizketatu zuen Jokinek, hemen entzungai duzuen audioan: “Angela Sedano: de Valdivielso a la Casa Cuartel”. Bizitzaren txiribueltak, Angela ikusten ari gara orain kontsultan, berriro topatu gara bidean familia honekin.
Begitu zenbat kontu eta nola dauden gertakariak eta pertsonak lotuta, hainbatetan guk jakin gabe ere. Garrantzitsua da begiak (eta belarriak) prest edukitzea.
PD.- Isaiasen erailketaz profil bateko idazle euskaldun batek inoiz idatziko luke? Eta Iñakiren erailketaz beste profil bateko idazle erdaldun batek?
Arantxa Urretabizkaiak idatzitako “Bidean ikasia” (Pamiela, 2016) erabat inspiratzailea izan zen SB-ren gidoia egitean. Denbora igarotzeaz eta zahartzeaz hitz egin nahi nuen, eta hainbat testu txertatu genituen, baita beste puntu batzuei buruzkoak ere. Gonbidatu nuen obra ikustera etortzeko, eta baiezkoa eman zidan (!). Beasainen egin genuen emanaldira etorri zen Arantxa, Petti-k egin zuen egun hartan narratzailearena, eta biak batera itzuli ziren Bidasoa aldera amaitzean.
Emakume dotorea, Euskal Literatura garaikidean top 5ean sailkatuko nukeena, zalantza askorik gabe. 80 urte betetzetik gertu dago, ezinbesteko erreferentzia da geure Herri txiki honetan “lurralde ezezagun” horri buruz hitz egiteko “negu demografikoaz”: “Helduarora heltzen garenean, begiratzen dugu gure ingurura eta ohartzen gara pertsona maitatuek osatutako gudaroste osoa galdu dugula“.
“Ez dugu hil nahi, baina ez dugu zahartu nahi, zahartzaroaz dugun ideiak ez duelako apenas ezer onetik”. Izan ere, “zaharrak besteak dira”. Baina etsipenean ez jausteko irakurri diot Arantxari. “Gaztetan iraultzaile, zahartzaroan kontserbadore” esaldia irauli, eta pentsiodunen mugimendua oso kontuan hartu, adibidez. Geure pentsioen alde kalean manifestatzen dabiltzanak. Edo Patti Smith, Susan Sarandon, Pepe Múgica, Jose Saramago, José Luis Sampedro, Periko Solabarria, Enrique Villareal “El Drogas” eta Arantxa bera. “Bizitzeko gogoa bukatzen zaizunean bukatzen da benetako bizitza. Hortik aurrerakoa biziraupena”.
Arantxak idatzi duen azken liburutik (ikus argazkia) ateratzen ari naiz letra etzanean agertzen diren esaldi guztiak, eta orain datorrena ere mundiala iruditu zait: “Munduan lau pertsona mota daude soilik: zaintzaile izandakoak, egun zaintzaile direnak, zaintzaile izango direnak eta zaintzaileak beharko dituztenak”.
Itxaropenez betetakoa da hurrengo hau: “Guztiok izan gaitezke geure garunaren zizelkari. Baldin eta saiatzen bagara. Bateko bat dugu eskura”. Izan ere, “ametsak betetzeko aukera ematen dizu zahartzaroak”. Biografia borobildu: “Gelditzen zaigun bizitza zentzuz bete”. Are gehiago: “Lotsagabetu, libreago sentitu” pentsatzen duzuna esateko.
Profesionalki geure onenean gaudenean, jakinduriaz eta esperientziaz geure gorenean, erretiroa hartu behar dugu. Behin entzun nion Koldo RB lagunari. Arrazoi osoa dauka. Gainera, berak utzi dit gaur komentatu dugun liburua. “Asko gustauko jatzu”, esan zidan. Eta asmatu du, jakina, ondo ezagutzen nauenez. Esker mila, lagun zaharra!
Dolua adierazteko modu maskulinoak eta femeninoak daude. “Nola erraten zaio agur ama bati” (Uxue Razquin) oso adibide ona da bigarrenarena. “Izen baten promesa” (Hedoi Etxarte) Aitor Etxarte aitaren heriotza eta gero idatzitako liburua da, bihotzetik baino burutik idatzitakoa. Emozioak ere zirrikituetatik askatzen ditu Hedoik, baina plano kognitiboan, ideologikoan eta historikoan zentratzen da liburua. Nik ere antzeko zerbait idatziko nuke aitari buruz, burutik gehiago bihotzetik baino.
1970eko hamarkadara egindako bidaia bat da liburua. Erabat erakargarria egiten zait garai hura, jaio nintzena, zuri-beltzekoa. Bizardunen garaia, “Mejor la ausencia” (Edurne Portela) zoragarrian jasotzen den giroa, 1980ko hamarkadako Ipar Euskal Herria. Edo 70etako Iruñea, Hedoik dotore deskribatzen duena. 1978ko Sanferminak (argazkian), Liga Komunista Iraultzailea, Leon Trotski, Gabriel Aresti… Aitaren lagunei egindako elkarrizketen bidez Aitor Etxarteren erretratoa osatzen du semeak.
Arrasate ere osagai garrantzitsu bat da kontaketan, familiaren adar bat hortik etorri baitzen. Amatxi Pilar hortik joan zen Iruñera, eta grazia egin dit elementu hauen kointzidentziak. Gure amatxi ere Pilar zelako, bere bidaia bertzelakoa izan zen arren: Lesaka – Burgos – Leioa – Mungia. Gure historia familiarrean Iruñea eta Ipar Euskal Herria ere presente daude, modu lausotuan bada ere. Azken hamarkada hauetan behe-laino hori uxatu eta paisaia biografiko haiek askoz modu gardenagoan ikusten ari naiz. Erranen nuke horixe bera dela Hedoik bilatu duena “Izen baten promesa”-rekin.
Doluaren inguruan solasaldi hagitz erakargarria antolatu zuten duela aste batzuk Bilbon, Gutun Zuriaren barruan, solasaldi literarioa eta zinematografikoa: “Dolua sormen”, Uxue, Hedoi eta Lur Olaizolarekin. “Bariazioak” deitzen da Lurrek egindako film laburra, doluen bariazioei buruzkoa. Aitaren Eguna ospatu dugu aste honetan, modu anitz dago horretarako. Eta modu anitz daude aita bati adio errateko.
Eleberriaren funtsa da idazle ateo baten eta Aita Santuaren arteko topaketa. Javier Cercas eta Aita Frantzisko. Jaungoikorik gabeko eroa eta Jaungoikoaren eroa. Munduaren amaiera Mongolia da, eta liburuak kontatzen ditu haraino egindako bidaiaren aurrekoak, zergatik aukeratu zuten idazle espainiarra liburu hau egiteko, bidaia kontatzeko, zergatik Mongolia, eta zergatik onartu zuen eskaera idazleak. Esan dezakegu irakurketa ona dela Eliza katolikoaren burua izandakoaren atzean zegoen gizona ezagutzeko, Jorge Bergoglio zein zen, zeintzuk haren argiak eta itzalak.
Halaber, interesgarria da sinesmen erlijiosorik ez duen idazlearen hurbilketa sinesmen kristaura. Hasteko eta behin, idazlearen amaren fedea ulertzeko saiakera, idazlearen aita beste bizitza batean berriz topatzeko zeukan itxaropen horretara hurbiltzeko. Nire amak eta beste hainbatek zeukaten itxaropen ber-bera, bidenabar esanda.
Eleberria esku artean neukan bitartean, Imanol Epelderen testua irakurri nuen. Sinesteaz, zentzuaz, barne bakeaz eta soseguaz. Izeba Marikruzez idatzi du Imanolek, Oñatiko Santa Ana komentuan zegoen mojaz. Izeba Conchitaz oroitarazi zidan, Boliviako Santa Cruz aldean urte luzeetan bizi eta lan egin zuena, eta bizitzaren azken urteak Karitate Alaben komunitatean eman zituena, Iruñean. Barne bake eta sosegu hori zeukan berak ere heriotzaren aurrean, testigantza hori laga zigun. Lehengo egunean Imanol topatu nuen, Eroskin, eta ez zen lekurik egokiena honetaz kontu kontari ibiltzeko (hemen idatzita askoz ere hobeto).
Liburura itzulita, eta amaitzeko, pasarte batean hauxe irakurri nuen: “ezerk ez du hobeto definitzen kultura bat hildakoekin duen harremanak baino”. Mendebaldean heriotza nola ekiditen saiatzen garen kontu jakina da, baina nork esango zuen Mongolian kontua are bitxiagoa dela. “Hildakoa” hitza ere ez dute erabiltzen, “ez daudenak” dira, “joan direnak”. Garai batean mendietara igotzen zituzten gorpuak eta han lagatzen zituzten, txoriek jan eta eurekin eramaten zituzten Zerura, Jaingoikoarekin.
Beste horrek esaten zuen moduan, heriotzaren ostean ez dakigu beste bizitza bat ote dagoen, haratago dagoen mundu haren misterioa horixe da, misterioa. Baina badakiguna da heriotza baino lehen bizitza badagoela. Bizitzeko dagoena.
