by Iñaki Peña -

Ondarea ederto lagata

[Argazkia: Irutxuloko Hitza / J.P. San Sebastian]

Tiago Pitthan brasildarra ezaguna egin da uda honetan haren hileta ekitaldia edo beilaldia antolatu zuelako, bertan bera ere presente egon zelarik, bizirik. Agur festa bat, hil baino aste batzuk lehenago. “Bizitza ona izan nuen eta hori da dena. Irabazi nuen”, haren hitzetan. Bizialdi betearen sentsazioarekin hiltzea, asebeteta, zer gehiago eskatu dezakegu?

Oso galdera espiritualak eta existentzialak dira. Zein ondare utzi nahi dugu atzean, senideentzat, lagunentzat, are gehiago gizartearentzat? Tiago gogoratua izango da egindako festa bitxi harengatik. Dolly Parton-ek country musikan utzitako arrastoa nabarmena da, eta AEBetan lortu du inor gutxik lortu dezakeena gaur egun, alde batekoek eta bestekoek bere ibilbidea goraipatzea, enperadore laranjaren aldekoek zein aurkakoek. Bonnie Tyler abeslari galestarra, Glen Hansard musikari irlandarra, Franco Baresi futbolari italiarra eta Oihane Mateos euskal kazetaria, besteak beste, hil dira uda honetan ere, eta bakoitzak bere arlotik eta bere esparru geografikoan (zabalagoa ala mugatuagoa) aztarna utzi dute mundu honetan.

Sabino Ormazabal (argazkian) ez nuen aurrez aurre ezagutzeko aukerarik izan, baina bere ekarpen utzi zuen nire biografian, modu oso diskretuan utzi ere: izan ere, “S(u/a)minetik bakera” obra eszenikoa Donostian aurkeztu genuenean, Izaskun Andonegiren eta Bidegin elkartearen eskutik, Sabino bertan egon zen. Bakegintzaren esparruan jo eta ke ibilita, interesgarria iruditu omen zitzaion gure proposamena, eta atzetik beste aurkezpen batzuk etorri ziren Buruntzaldean, “Baketik” elkartearen bidez, baina Sabinori esker. (Susmatzen dut orain, denbora pasatu delarik, Txema Ormazabal anaia ere oso urruti ez zela egongo…).

Sabino ezagutu gabe ere, desobedientzia zibilean egindako lana ezagutu nuen orain dela 30 urte, Joxemi Zumalabe fundazioaren hainbat kide atxilotu zutenean, “dena ETA da” lelopean hainbat bidegabekeria egitea hain ohikoa zenean. Sabino ere kartzelan eduki zuten bidegabeki hainbat hilabetez, terrorismoaren kontrako borrokak utzitako biktima ere izan zen, “albo-ondorio” tamalgarri horietako bat. Askatasuna modu arbitrario horretan kendu zioten.

Orain dela egun batzuk hil da Sabino, eta deigarria izan da nola lubaki guztietako jendeak goraipatu duen haren ekarpena bakeari eta elkarbizitzari (giza eskubideei, ekologiari, literaturari, dokumentalgintzari, musikari…). Txalogarria arrasto adeitsu hau laga izana gure Herri txiki eta handi honetan.

Geugan bego eta mila esker aunitz.

by Iñaki Peña -

Hamabostean behin: #30, #31 eta #32

#30 “Mah o Maji” ekarri genuen podcastera, Hojat Asrafzadeh musikari irandarraren eskutik, galdera bat plazaratzeko: pertsona bat tristuraz hil daiteke? Baiezko erantzunarekin batera. Hain zuzen ere, Marjane Satrapi komikigile irandar-frantziarra ekainaren hasieran tristeziaz hil zen, Mattias Ripa senarra hil eta urtebete pasatxora. Marjane nagusiki “Persepolis” obra autobiografikoagatik ezagutu genuen, Iran garaikidearen erretratua egin zuelarik. GB.

#31 “Argia zara” abestiarekin, berriz, Maite Arroitajauregi “Mursego” artista eibartarra podkasteratu dugu, azkenean. Bakardadeaz. John Trollope bakartiari buruz jardun genuen 6. saioan, “Hamabostean behin” abestiaren haritik, hain zuzen txoko honi izena ematen diona. Edo Roland Barthesen hitzetan: “Bakardadea: etxean inor ez edukitzea zeinari esan ‘halako ordutan itzuliko naiz‘”.

#32 Arantzazu Ugarte (argazkian) gurekin izan dugu, Etxeko Ospitalizazioko medikua, ama, alaba, ahizpa eta Ganbara abesbatzan kantari, besteak beste. Bitxia da, baina lehenengo txantxikua da mikrofono hauetatik pasatu dena. Bitxia da 31 saio igaro izana oñatiar bat ekarri arte, herri hori maite dudanarekin, baina tira, konponduta. Arantzazuk Eric Clapton-ekin hasi zen, seme-alaben heriotzek ekartzen duten dolu latzak kontuan hartzeko. ACDC etorri zen ondoren, gertuko senide baten oroimenez, oroimen hunkituaz. Imanol handiarekin desio bat, norbera hiltzean bake sentsazioa laga ahal izatea ingurukoengan. Tina Turner-ekin, aldiz, erresilientzia eta emakumearen powerra jorratu genituen. Eta, amaitzeko, “Los Domingos” pelikularen soinu-bandaren azken abestiarekin itxi dugu saioa.

by Iñaki Peña -

Dolu migratorioaz

Lehengo egunean Elirekin honi buruz hizketan egon nintzen, oso gutxitan aipatzen den dolu mota honetaz ibili ginen. Berak eta nik migrazioak bizi izan ditugu gure biografietan edo gure senideenetan. Diaspora, morriña, herrimina, saudade, deserrotzea, nongotasun / identitate zalantzatia. Ondo sustraitutako zuhaitzak izan arte basamortutik egindako ibilaldi luze hura.

Literaturan, gutxi islatu dute (galiziar) diasporaren errealitatea Castelaoren moduan (“Cousas”). Hain ezagunak ez ditugu irlandar idazleak, honi buruz idatzi dutenak, Colm Tóibín (“Brooklyn”), Éilís Ní Dhuibhne (“The Dancers Dancing”) eta Joseph O’Connor (“Star of the Sea”). Ameriketako euskal diasporaz, William A. Douglass (“Amerikanuak: Basques in the New World“), Robert Laxalt (“Sweet Promised Land”), Bernardo Atxaga (“Soinujoleraen semea”), Asun Garikano (“Far Westeko Euskal Herria”), Kirmen Uribe (“Bilbao-New York-Bilbao”),…

Beti ere, dolu gehiago edo gutxiagorekin, urrun gaur egungo drama garaikideetatik, Amets Arzalluzek maisuki islatu duena “Miñan” erreferentziazko eleberrian, euskal literaturan mugarri izan dena, antzerkira ere salto egin duena, Ibrahima Balde ginearraren istorio latza kontatzen duena. Katalunian, antzeko testigantza jaso dute “Viatge als país del blancs” pelikulan (ikusi argazkia). Ousman Umar ghanatarraren gurutze-bidea islatzen dute lehengo egunean Zarautzen ikus-entzun genuen filmean. In crescendo joaten da obra, hasierako ataletan naif eta dena antzeman dezakezu tarteka, baina bukaerak kolpatzen zaitu bai ala bai.

Eroso bizi gara Lehen Munduan, sarritan ahazten dugun arren, nahiz eta baso bat uretan itotzen garen, benetan itotzea zer den ez dakigun arren, zinez sustrairik gabe bizitzea zer den susmatu ere ez dugun arren. Atzean lagatzen duzun etxeagatik, jendeagatik eta herrialdeagatik duzun doluari gehituta, indarkeriak ekarritako heriotzak dituzu, pilatzen. Arraza beltzekoa eta pobrea izateagatik. Ezer ez konparatu ahal dena zurien gure herrialdeotan bizi dezakeguna.

Zenbakiak dira, 10 pertsona dira Fermin Muguruzak egindako “Bidasoa 2018-2023” dokumentalean aipatzen direnak, Bidasoa aldean hildakoak muga zeharkatu nahian. Zenbakiak, izen-abizenekin: Yaya Karamoko, Abdoulaye Koulibaly, Sohaïbo Billa, Ibrahim Diallo, Abderraman Bas, Jean-Pierre, Moussa, Ahmed Belghazi, Fayçal Hamadouche eta Youssef Elioz.

Goian beude.

PD.- “El moment just” (Kelly Isaiah).

by Iñaki Peña -

Bukaera zoriontsuak

“My Oxford Year”.

Ia-ia ez dit lotsarik ematen idazteak: tarteka amodiozko filmak gustuko ditut (ikusi argazkia), eta Gabonetakoak. Batzuk gainera Eguberritakoak eta maitasunezkoak dira. Amaiera zelakoa izango den jakinda ere, eramaten lagatzea. Korapiloak egon arren, desegingo direla ziur jakitea.

Tarteka ikus-entzuten ditut “Omaha” bezalakoak (aste honetan bertan), gordinak, bukaera (latz-)latzak dituztenak. Badaude hain tragikoak ez direnak, orain dela gutxi ikus-entzundako “Rebuilding” bezala. Eta prefosta, Zainketa aringarriak eta zinema zerrenda ere joaten naiz osatzen, iruzkinak irakurrita, filmak eurak ikus-entzunda. Hausnartzeko eta ikasteko iturririk hoberena dira. Geuk ere gure hondar aletxoa ipini dugu ekoizpen horretan, eta jarraituko dugu. Betetzen nauen zinema da.

Baina, hain zuzen ere honengatik, heriotzarekin, sufrimenduarekin eta minarekin egunero harremanetan nagoelako, gustatzen zait lantzean behin zinema arina dastatzea, izozki baten moduan, ordu bat eta erditan murgiltzea olaturik gabeko itsaso batean.

Uda apokaliptiko honetan, Ekialde Hurbileko etengabeko genozidioa, Inperio estatubatuarra bere lotsagarrienean (Munduko football txapelketan ere), bero itogarriak eta suteak, selektibitatean horien inguruan muntatutako zirkua, airez, lurrez eta itsasoz gure hizkuntza gutxitua are gehiago txikitzeko saiakerak eta kontu itsusi gehiagoren lekuko izan garenean, neuk edertasuna bilatu dut berriz ere.

Bihotz oneko familia bati buruzko aspaldiko serie baten remake-a ikus-entzun dut: “The little house on the prairie” (“La casa de la pradera”). Gogoan izango duzue Ingalls familia, 1974 eta 1983 artean mundu honetan baldin bazeundeten. Melissa Gilbert eta Michael Landon… Ba arnasa hartzeko haizea izan da, Maiderrek ahoa bete hortz begiratzen nau horrelakoetan, baina zer nahi duzue? Zarauzko itsasoa asko maite dut, egunero sartzen saiatzen naiz, baina bestelako ur lauetan bainatzea ere ondo dago.

Aldatzearren.

by Iñaki Peña -

Zientziak eta arteak

(Goiberriren argazkia).

Ilea neukanean, kardiologoa eta poeta zen gizon bat ezagutu nuen Gurutzetan. Mediku adjuntu espezialista zen bera, espezialista izateko bidean zegoen egoiliarra ni. Arreta eman zidan, posiblea zela ikusi nuen. Zientziek eta letrek bat egiten duten eremu hartan nenbilen orduan ere, nire moduan. Horri buruz hitz egin genuen pasa den ekainean, lurralde misto horiei buruz, “Narratiba eta medikuntza” izeneko uda ikastaro dotorean.

Aitzindari batzuk topatu ditzakegu Nafarroa Garaia eta Beherearen arteko muga haietan, duela 100 urtetik pasa, XIX. eta XX. mendeen arteko Euskal Pizkunde hartan: Pablo Fermin Irigarai “Larreko” (1869-1949) eta Jean Etxepare “Medikua” (1877-1935). Auritz eta Aldude, 22 km euren artean. Bazter haietan gora eta behera ibili gara uda honetan, atzo bertan izan ere. “Larreko”, Jose Angel Irigarairen aitatxi, sendagilea eta idazlea izan zen, Jose Angel ilobaren moduan, eta Etxepare “Medikua” bezala. Olerkiak, saiakerak, narrazioak, artikuluak. Lehen Mundu Gerra, bidaiak, Herria, eritasunak, natura, eskuara.

Eta 100 urte geroago hemen jarraitzen dugu, zientzien eta arteen mugalariak. Oñatiko A.M. pazienteak esan zidan pozik zegoela mediku “ye-yé” bat tokatu zitzaiolako. Lore handiagorik? Eta bagaude batzuk, adibidez Iñigo Suberbiola Arrasaten egon zen bolada labur batean, Donostian dabil bestela, aspaldiko bidelaguna da eta “Makulu Ken” musika taldean jardun izandakoa. Euskal afrobeat. Medikuntza eta musika.

Ane Negueruela (argazkian) Etxeko Ospitalizazioaren sendagilea da halaber, Arantzazu Ugarte (laster entzungo duzue “Hamabostean behin” podcastean) eta Iñigo bera legez. “Nøgen” talde ezagunaren abeslaria da, berriki Jazzaldian egondakoa eta arestian M. bizilagunaren ama etxean atenditzen, haren bizitzaren amaieran. Musika eta medikuntza. Bizitza eta heriotza. Hil eta biziko kantak. Gonbidatu beharko ditugu ba Iñigo eta Ane podcastera, ea zer kontatzen duten.

Bizi gara!

by Iñaki Peña -

Juana

Gustura irentsi dut beste lan hau, Jon Artanoren “Juana” liburua. Hizkuntza ederra darabil gizon honek, eta mamiari dagokionez istorioa kontatzeko moduko horietakoa da, harrapatzen zaituen istorio interesgarria eta bitxia. Zer eta emakume kolonbiar bat, euskal jatorrikoa, bizitza laburra baina trinkoa izan zuena.

Kolonbiako mendebaldean dagoen departamendu batean kokatuta dago, Chocó izenekoan. Eta grazia dauka, pare bat udatan bertan egon nintzelako ilea neukanean, 1990eko hamarkadan. Kooperazio lanetan ibili ginen handik, lehenengo aldian karrera amaitu baino lehen, eta bigarrena MIR azterketa egin ondoren. Abentura handia izan zen, errealitatearen zaplazteko bat, bi pertsonekin partekatu nuena. Haietako batekin bereziki gaur egun ere harremana mantentzen dut, bizipen benetan eraldatzaileak baitira hauek, pertsona horiekin elkarbanatu dituzunak eta betiko batzen zaituztenak.

Pablo Escobarren Medellín-en egon ginen, Manuel Elkin Patarroyoren Bogotá-n eta Simon Bolibar biluziaren Pereira-n. Baina batik bat Chocó-n pasatu genuen denbora, munduko lekurik euritsuenetarikoa, ekaitz ikusgarriak egunero eskaintzen dituena (zituena?). Dena oihana zen, berdea, ura edonon, emankorra naturaren aldetik. Pobrezia zen hango gizakien marka, hala ere, gehien-gehienak afroamerikarrak, esklaboen ondorengoak. Afrikan geundela ematen zuen, baina gazteleraz. Pazifikoko kostaldea ere ezagutu genuen. Bizitza markatzen dizun esperientzia izan zen, zalantza barik.

Ba Chocó hartan kokatu du Jon Artanok liburua, oinez ibili zuena. Kolonbia oraindik astintzen duen gatazka odoltsua eta amaigabea da azken finean istorioaren fondoa, narkobiolentzia, talde armatuen botere saihestezina. 2012-16 tartean bake prozesu modukoa abiatu bazuten ere, indarkeriak jarraitu izan du herrialdean. Ondorengo urteetan kokatuta dago Juanaren istorioa, hain zuzen ere. Interesgarria da haren familiaren jatorria Euskal Herrian, Espainiako Gerra Zibiletik ihes egin zutenak. Zer eta belaunaldi batzuetara beste gerra batekin berriro topo egiteko, Kolonbiakoa. Familien zikloak, patua? Sarritan aipatzen da dolu horiek belaunaldiak zeharkatzen dituztela, eta kontuak errepikatzen direla. “Kolonbia isilik egoten ohitutako herrialdea da. Hemengoek asko ikusi eta jasan dute, bortxakeria konstante bat da bere bizitzan. Horregatik ez dute kontu horietaz hitz egiten”.

Interesa duen atal bat dago, hileta erritoei dagokienez, “entierro chocoano” izenburukoa. Egin kontu afrikar antzinako tradizioak eta kristautasuna nahasten dituen ohiturak direla zonalde hartakoak. Liburuaren beste puntu bat da hau.

Liburuen erraiak gehiago erakusteko asmorik gabe, hor duzue gomendio bat, udako irakurketa moduan bikaina. Baita negurako edo udazkenerako ere, bidenabar faltan botatzen ditudanak.

Bizi gara!

PD.- Kuriositatez, Jon Artanok Tene Mujika Bekari esker idatzi du liburu hau. Irabazleen zerrenda begiratuta, Ramon Olasagasti agertzen da, nire bizitzan oso garrantzitsua izan den “Mendiminez” liburuagatik. Halaber, asko disfrutatu dudan beste bat ere: “Bidasoan gora” (Eneko Aizpurua). Baita “Loiolako hegiak” ere (Imanol Murua).

by Iñaki Peña -

Berriro eraikitzen

“Hunkigarria, inspiratzailea, baikorra”. “Komunitate elkartasunaren istorio poetikoa”. Hitz gutxitan, horrela definitu dute “Rebuilding” (Max Walker-Silverman, 2025) neo-Western film dramatikoa. Izan ere, drama batetik zenbat argi atera daitekeen ondo erakusten duen pelikula da.

Dolua ez dela bakarrik heriotzarekin lotu behar sarritan esaten dugu, eta hala da. Izan ere, dolu ugari daude islatuta lan honetan, baina nagusiak ez dauka lotura heriotzarekin, hondamen “natural” batek eragindakoa baita. Colorado (AEB) estatuan kokatuta dago pelikula, baina izan zitekeen hemen. Bete-betean kolpatzen ari da “natura” udako sasoi honetan, urtero bezala, han eta hemen. Gero eta gehiago, datorren urtean berriro harrituko garen arren “ezohiko” bero-boladekin eta abarrekin.

Istorio honetan, sute batek etxe barik lagatzen du familia bat, eta gauza bera gertatu zaien beste familia batzuekin elkar biziko dira aita eta alaba protagonistak. Aita eta alabaren arteko harreman horrek ziur aski ukitu nau bereziki, baina filmak orokorrean hunkitzen duen horietakoa da. Bere soiltasunean, kokapenak lau direlako, antzezlana izan daiteke erraz asko. Azpian dagoen soinu-banda ere apaindura handirik gabekoa da, edertasun gordin horixe dauka.

Etxerik gabe gelditzea galera handien artean dago, ezin dugu erraz irudikatu akaso, baina hor gertu dagoen errealitatea da. Etxebizitzaren krisialdiaz eta hondamendiez gain, Ekialde Hurbilean amaitu ez den genozidioan arazo handienetarikoa horixe da, bizirik jarraitzen dutenen artean. Eta horrekin lotutako guztia, gaixotasunak eta abar. Erresilientzia da palestinar herriaren ikur handienetarikoa, eta hauxe izan daiteke etxe barik oro har geratu den jendearen ezaugarri nagusietakoa. Baita pelikula honen protagonistengan ere. Duintasuna beste guztiaren aurretik.

Heriotza ere presente dago, noski, eta tarte ederra hartzen du gainera. Erretako basoaren erdian gelditutako hilerri txikia txukuntzen dute protagonistaren amaginarrebari agur esateko, erritual xumea bezain politaren bidez. Naturala. Zirraragarria.

Suarekin lotutako beste harribitxi horrekin batera, film hau pasatu da niretzat, meritu guztiekin, pelikula kuttunen zerrenda horretara.

Osasuna!

by Iñaki Peña -

Hamabostean behin: #27, #28 eta #29

#27 “Jaio da Belenen” Gabonetako kantu bat aukeratu dugu lehenengo beroaldi hauetarako, Maite Larburu hernaniar miragarri poliedrikoaren eskutik. Podkast honetan egin dugun Palestinaren aldeko hirugarren aldarria, ziur aski azkena ez dena izango. Isiltasuna ez delako aukera bat kasu lazgarri honekin.

#28 “Gurinezko bihotza” abestia trinkoa eta aztoragarria da, Libe gasteiztarraren estilo urdin-more-beltzekoa bete-betean. “Izaki gardenak” eta “Pasadena” taldeen kideak ez dakit nolakoa izango duen, neuk gurinezkoa. Berotzean biguna. Sentitzen dugu, beraz bagara.

#29 Iñaki Agirreurreta lankidea da ospitalean (argazkian), fisioterapeuta da eta bere eskuetatik pasatu izan naiz. Orain, bera mikrofonotik pasatu da: Gustav Mahler, Pello Ramírez, Ruper Ordorika (Itoiz) eta Kepa, Zabaleta&Motriku ekarri dizkigu. Heriotzaz eta bizitzaz egin dugu berba, RRV-tik ere geldialditxo bat eginda. Gozamena izan da elkarrekin igaro dugun tartetxo atsegin hau.

by Iñaki Peña -

Gure bizitzen soinuak

Angel Katarain Zumarragako urte haietan ezagutu nuen. Urte ilun haietan esan behar nuen, baina argia ere han eta hemen topatu nuen. Argia ez bakarrik mendiko txango haietan, edo ezagutu nituen lankide jatorrekin (are maitagarriekin). Ahaztuko ez ditudan hainbat paziente eta familia garai hartantxe topatu nituen. Haien artean Amaia Apaolaza, eta Angel.

Jakin nuenetik bere biografiarekin liburu bat argitaratu zutela, luze barik Garoan enkargatu eta etxera ekarri nuen. Irakurri baino irentsi dut, ez da askotan gertatzen zaidan zerbait, baina biografiekin zera bat daukat. Eta Angelen irudia beti misterio handi xamarra izan da niretzat. Yoyes arrebaren irudia, eta Imanol abeslariarena, erraldoiak dira erabat. Eta eurei buruz egindako dokumentalak ikus-entzun eta hainbat testu irakurri (irentsi) ditut. Angelen ikuspuntua, neba eta lagun moduan, liburuan ederto jasota dago. Hauek dira azpimarratu ditudan esaldiak (gaztelaniaz):

  • “La venganza no te dará razón ni paz”.
  • “La ignorancia y la violencia caminan de la mano, hombre pequeñito te puede matar (…) Hay personas que son cabestros y van a morir cabestros, hombres pequeñitos de astas grandes. Aléjate o te dañarán”.
  • “La familia nos retrajimos, en vez de enrabietarnos públicamente”.
  • “ETA no supo adaptarse a los tiempos y pasó de ser el sueño de un pueblo y una esperanza de libertad, a una burda pesadilla (…) Muchos se quedaron veinte o treinta años atrás”.
  • “Aquella primera ETA, aún sin degenerar (…) Cuando ETA comenzó a no reconocer errores y tal, Imanol se fue distanciando”.
  • “Una marca imborrable de muertes que seremos incapaces de explicar a nuestros hijos”.

Iara izeneko alaba dauka Angelek, ez nago ziur jaiota zegoen Amaia bisitatzera joaten ginenean, haren bizitza amaitzen ari zenean. Egun haietaz dudan zaporea ezin baketsuagoa da. Ordiziako plaza nagusian bertan zegoen etxea, herriaren erdi-erdian. Han sartzen ginenean musika zegoen airean, giro barea. Eta Amaiaren irribarrea, indarrik gabe zegoen arren. Eta hortxe Angel, alboan. Hitz gutxikoa baina hantxe presente.

Bizitzaren txiribueltak, AH dokumentala egin genuenean, audioetan pasarte zikin batzuk geneuzkan, eta Angeli eskatu zion Artemanek garbiketatxo bat egitea. Ohore hori izan genuen. Katarain beti izan da erreferentziazko norbait euskal musikaren munduan, soinuaren maisu bat (Jean Phocas ere hortxe egon den beste bat izan da, edo Jonan Ordorika, Ruperren anaia, liburuan leku berezia duena). Hor goian, Azkarateko estudio famatuetan, Argiñanean. Ez nekien trinkete bat egon zela baserri hartan, eta etxe haren istorioa. Gaur oso gertu egon naiz hortik, Malloetan eman dudan mendi bueltan.

Kontua da Katarainek (eta Amaiak) egindako lana erraldoia izan dela gure Herri txiki honetako musikaren mundu handian. Eurekin lan egin duten artisten zerrenda luze-luzea da. Gure bizitzen soinuak. Galdera da ea nor ez den estudio horietatik. Ruperrek ederto jaso zuen hor goian egotearen sentsazioa, ‘Hargiñenean’ abestian: “Goizean goizik jeikitzen naiz hemen, Aireak dakarren kanpai urrunak entzuten. Hemen ederki egoten da apartean”. (Kantu bat bizipozaren alde, Otsagabiako geure ezkontzarako Maiderrek eta biok hautatu genuen balsa).

Joseba Sarrionandia liburuan agertzen den beste munstro bat da, eta Angelek berarekin Kuban egindako dokumental sortaren istorioa zoragarria da. Bere burua definitzeko, anarko-punk eta astronauta hitzak erabiltzen ditu Katak. Benetako outsider bat, goitik behera. Gaztetan kobazuloetan ibilitako hippya. RRV-ren burrundak dena astintzen zuenean, bestelako musikak dastatzen zituen martzianoa.

Amaitzeko, SB prestatzen ari ginenean, proiektua zenean, berarengana jo nuen aholku eske. Donostiako tren geltokiaren kafetegian gelditu ginen, eta tarte bat egon ostean, labur erantzun zidan: “Ez saiatu jende guztia kontent lagatzen (lubakiaren alde batekoak eta bestekoak). Gozatu bidearekin eta saiatu zaitezte zuek pozik gelditzen emaitzarekin”. Amen.

Milesker, Angel, denagatik.

by Iñaki Peña -

Medikuntza narratiboa (III)

San Joan eguna, festak Agurainen, Leioan, Arbizun eta Saran, bertzeak bertze. Baita Hernanin ere, hortik iritsi baita 17 urteko alaba etxera 06:30etan, geure esnatzeko orduan, eta lekukoa pasa digu.

Arrasaten ere jaiak dira, eta bertako ospitalean hasi nintzen lanean duela 25 urte. Eta 15 urte Barne-Medikuntzaren eta Zainketa Aringarrien lanak tartekatzeari ekin nionetik. Iazko uda ikastaro batean kontatu nuen Donostian zer den Paliatiboak egitea erietxe txiki batean, hiriburuetatik kanpo. Zer den orokorrean Paliatiboak egitea, morfina emateaz eta sedazioak ipintzeaz gain. Nire kasuan, lan handienetarikoa, denbora dexente eskatzen didana, alta-txostenak egitea da pazienteak hiltzen direnean. “Narratiba eta osasuna” izan da parte hartu dudan aurtengo uda ikastaroa, zoragarria guztiz (mila esker Mikel, Amaia, Katixa eta Yolandari). Eta hain zuzen ere, txosten mediko haietan saiatzen naiz ahalik eta kontakizunik hoberena idazten, kontu biologikoak zein biografikoak jasoz, modu kronologikoan eta ordenatuan, garrantzitsua izan daitekeen informazio guztiarekin, baina soberan dagoena kentzen. Sarritan irakurtzen ditut bestelako txosten standard aseptikoak, edozein pazienterekin idatz daitezkeenak, oso urrun bakana izan den bizitzaren amaiera bakoitza ondo deskribatzeko.

Narratiba eta Medikuntza, Erizaintza, Psikologia, Gizarte Lana, Fisioterapia. Egun hauetan batu garen jendea Letren eta Zientzien arteko lurralde horretan gabiltza, neurri batean edo bestean. Neuk txikitan idazlea izan nahi nuen, gaztetan Medikuntza ikasi eta azken 2 hamarkadetan egindako ibilbide artistiko-sanitarioa kontatu nuen atzo modu laburtuan.

“Cine y Medicina en el final de la vida” (Antonio Casado & Wilson Astudillo, 2006) liburua erabat inspiratzailea izan zen niretzat. Bereziki 1998 eta 2005 urteen artean egindako filmak erreferentziazkoak dira, ikastaroan azpimarratu ditut “Mar adentro”, “My life without me”, “Les invasions barbares”, “Wit” eta “La maladie de Sachs“, baina zerrenda guztia kontsultatu daiteke “Zainketa Aringarriak eta Zinema” Wikipediako artikuluan, adimen naturalaz egindakoa, atzoko hitzaldia bezala.

Paliatiboetan formakuntza praktikoa jaso nuen Txagorritxu ospitalean 2011an, eta Arantza Pinedok beste iturri inspiratzaile baten berri eman zidan, Salamancako Unibertsitateko “Revista de Medicina y Cine” aldizkaria. Beste deskubrimendu liluragarri bat. 7 urte geroago, artikulu bat publikatu nuen bertan, nolabait Antonio eta Wilsonena osatuz eta gaurkotuz: “Cuidados paliativos y Cine: Una actualización comentada de la producción relacionada desde mediados del siglo pasado hasta la última década del actual”.

Zinematik literaturara igarotzen, Salamancatik Valladolidera, aipatzekoa da “Unos libros de muerte” izeneko ekimena, Dani Ramos mediku paliatibistak eta Mónica Lalanda mediku eta komikigileak antolatutakoa. Hain zuzen ere, iaz “Vivir hasta el final” komikia argitaratu zuten Danik eta Monicak, oso lan dotorea egiten duguna modu oso grafikoan azaltzeko. Eta gure Herri txikira itzulita, hemengo bi emakumek 2025ean idatzitako bi liburu gomendagarri aipatu nituen atzoko hitzaldian: Arantzazu Lizartza mediku leitzarraren “O negatiboa” eta Uxue Razquin editore iruindarraren “Cómo decir adiós a una madre”.

Eta literaturatik berriro zinemara itzulita, pasa den astean leku berean, Miramar Jauregian, egindako uda ikastaroan Josu Martinezek eta Samara Veltek datu bat eman ziguten: “Aupa Etxebeste” (2005) eta “Maspalomas” (2025) arteko 20 urteko tarte honetan, 1.200dik gora pelikula egin direla euskaraz, formatu guztietan, bereziki film labur eta dokumentalak noski. Sarritan txikiak sentitzen gara, txikiak garenez, baina ondo dago gogoratzea bagarela. Lan horietatik guztietatik hiruk doluei buruzko geure trilogia osatzen dute: AH, SB eta MHHH. Errepasatu genituen atzo, labur, bai eta “Heriotzak eta doluak” liburua aipatu ere. Bagare. Bagira. Bagera.

Goiko irudi freskagarriarekin agur esan nuen, egun hauetan bizi izan ditugun tortura klimatikoari adio esateko itxaropenarekin. Gaur arintzen hasi da kontua eta nik, ospatzeko, Irlandaraino egingo dut hegan. Is maith freisin sosanna beaga a ghlacadh.