Iruña-Veleia, egia ala gezurra?

Iruña-Veleiako auzi surrealistan dena izan da surrealista, baina agian DESCARTES gaia surrealistena. Blog honen irakurleak badakienez, piezak faltsuak direla baieztatzeko “froga definitiboa eta eztabaidaezina” izan zen ostraka batean Descartes irakurtzen zela, XVII mendeko filosofo frantsesa. Ikusi zer zioen Sergio Carracedo kazetariak Diario Vascon eta Correon 2020an, Eliseo Gil epaitzen ari ziren garaian.

Itsuak ere ikus zezakeen ez zuela Descartes jartzen, MISCART edo horrelako zerbait baizik.

Norbaitek iradoki zuen jainko punikoren bat ote zen, baina horren lekukotasun garbirik erakutsi gabe. Duela egun batzuk gure lagun Arantzazu Arregik ChatGTPri galdera egin dio, eta hona hemen erantzuna:

IRUÑA-VELEIA

MISCAR(T)

Chatgpt

Miskar (también escrito Miskar(t) / Miskar en fuentes modernas) aparece en inscripciones neopúnicas del templo de Hathor-Miskar en Maktar (Mactaris), en el norte de África (Túnez). Es decir, es el nombre de una deidad o santuario local documentado en inscripciones datadas en época tardo-helenística / romana.

Registro epigráfico norteafricano (Maktar / Hathor-Miskar). Las publicaciones clásicas (Berger 1901; estudios posteriores) editan varias inscripciones neo-púnicas del templo de Hathor-Miskar. En esas inscripciones el elemento Miskar aparece como nombre teofórico / divinidad o parte de un topónimo.

Aquí tienes la transcripción (neo-púnica transliterada) que figura en las ediciones modernas para la gran inscripción votiva del templo de Hathor-Myskar / Hathor-Miskar encontrada en Mactaris (Maktar), seguida de la fotografía(arriba). La transcripción se edita en catálogos epigráficos contemporáneos (Jongeling / editiones modernas) y en bases de datos académicas. Humanidades Digitales UC3M+1

transcripción y traducción de la inscripción neopúnica de Maktar que menciona a Miskar.

“hmzrḥ ᵓš ldrt ᵓš bnᵓ mqdš ḥṣrt / pḥnt qdšm mḥzt štᶜt ᵓl ᶜmt / ᶜṭrt ᵓdrᵓt lᵓ wlᶜmᵓ yšb ᵓdmt / lᵓlm hqydš lšᵓt ᵓḥt šmm bṭwr̊ / mlk ḥṭrmyskr rzn ymm bᶜl ḥdrt / ᵓl gb[ ]rtm kᶜtrty ytnt̊ẙ šbᶜt

(ii)
sml mrn̊[ ]ḥsyd tm p̊ltᵓ ᶜl mᶜbr / yrd bᶜmq hlḥ wᵓḥrst [ᵓ]š tᶜt ᵓdrt / rᵓšᵓ ṣlq ᵓtm p̊lyṭm wdl ᶜqṣb ḥbᶜrt / š ḥrṣ dᵛrkn wlnᵓḥn ẙt̊n np̊tḥt / kyln bᵓšr lb pᶜln bytn̊ šbᶜt

(iii)
š̊mᵓt hmzrḥ ᵓš / ᵓykrmᵓ t hmnḥt / qrᵓ lmmᶜlᵓ mtᵓ / lmdt t̊ mᶜz̊rt “

(la edición indica la lectura del teónimo como ḥṭr myskr = “Hathor-Miskar”). Humanidades Digitales UC3M+1

Fuentes: La inscripción es conocida en las ediciones como Hr. Maktar N 64 / KAI 145 (gran inscripción dedicatoria del templo de Hathor-Miskar). sel.cchs.csic.es+1

La transcripción arriba procede de ediciones y catálogos neo-púnicos modernos (registro digital: Henchir Ghayada / Mactaris; edición resumen en Jongeling 2008 y en catálogos online). Humanidades Digitales UC3M+1

La fotografía proviene de los archivos públicos (Wikimedia Commons / archivo de la publicación original del descubrimiento y de Berger), y corresponde a la losa con la inscripción votiva atribuida al templo de Hathor-Miskar en Maktar.

Traducción aproximada

traducción aproximada y comentada de la inscripción votiva de Hathor-Miskar de Mactar.Advertencia: el texto está en neopúnico tardío, con lagunas y fórmulas difíciles; por tanto, la traducción no puede ser totalmente literal y se basa en las reconstrucciones aceptadas por las ediciones modernas.

Traducción del párrafo en el que aparece la inscripción

(i)

“Este santuario (o: este edificio consagrado) lo hizo levantar el sacerdote —el que administra el recinto sagrado—
y cumplió los ritos santos en el año establecido,
ante la Señora Astarté la poderosa, para que ella proteja al pueblo que habita la tierra.
Sea para siempre la santidad del lugar, según el decreto del cielo,
[santuario] de Hathor-Miskar, ordenado por los dioses, Señor del Mar, Baal (o: Maestro) del Atrio,
sobre la colina […], según lo dispusieron los escribas del santuario.”

(“Hathor-Miskar” suele interpretarse como la unión de la diosa Hathor con un epíteto/hipóstasis local llamado Miskar, probablemente un dios o numen protector del lugar.)

Los otros dos párrafos:

(ii)

“La imagen (o: estatua) de nuestro Señor […] el piadoso fue colocada
sobre el camino del paso,
descendiendo hacia el valle donde [estaba] la corriente de agua.
Y la otra fue situada bajo la protección de la Señora,
en el lugar de la elevación, según lo establecieron los encargados.
Ellos pusieron los haces para la ofrenda
y lo hicieron con recto corazón al servicio de la Casa de los Siete (o: de los Siete Días / Siete Santuarios).”

(Este fragmento describe la colocación de estatuas u objetos cultuales en distintos puntos del recinto.)

(iii)

“Los nombres de los que hicieron (este santuario) son:
los honorables que ofrecieron la ofrenda;
invocaron a los dioses de arriba
para que la Señora conceda protección.”

Resumen del sentido general

La inscripción conmemora:

1. La construcción o restauración de un santuario dedicado a Hathor-Miskar.
2. La realización de ritos y ofrendas por parte de sacerdotes o funcionarios del culto.
3. La colocación de objetos o imágenes sagradas en distintos puntos del recinto.
4. La invocación a la diosa para la protección de la comunidad y del lugar.

El teónimo Miskar aparece como una designación local asociada a Hathor, probablemente una deidad protectora del sitio o un numen del territorio.

Conclusión clara (chatgpt)

¿Podría existir el teónimo Miskar en época romana en la que se datan los grafitos de Veleia?

Sí, la cronología encaja.

¿Encajaría Miskar en un horizonte romano-imperial (siglos I–III)?

Perfectamente: coincide con la época en la que sí está documentado.

Lotura honetan ere bada informazioa honetaz: https://humanidadesdigitales.uc3m.es/s/nuevo-sirar/item/41408

Egun horretan kanporatuak izan ziren Iruña-Veleia aztarnategian indusketak egiten ari ziren LURMEN-eko arduradunak, Eliseo Gil eta Idoia Filloy, eta hainbat langile “Orden Foral 444/2008 de 19-11-2008”-aren bidez. Kanporatze erabakia ‘Batzorde Zientifiko-aholkularia’k hartu zuela esaten badu ere, Batzordearen bileretako aktetan ez da ageri holakorik. Handik hilabete batzuetara honela deskribatzen du egun hura Eliseo Gilek: “2008ko azaroaren 19an irregulartasun-prozesu etengabe bat hasi zen, eta, horren ondorioz, nire lana baztertu eta nire ospe profesional, laboral eta pertsonalarekin amaitu nuen, suntsituta, foru-agindu eta komunikabideen bidez (“Perdón por ser inocente” 2009)

17 urte geroago zertan da auzia? Kanporatuek eta kanporatzaileak postura antagonikotan jarraitzen dute:

Kanporatuak, eta haiekin bat egin dutenak, ahalegin betean aritu eta ari dira ekarpenak egiten grafitoen balizko benetakotasunean sinistuta, haien analisia eskatuz, “Iruña-Veleia argitu” aldarrikatzen. Aurten bertan, 25 artikulu argitaratu dituzte gai desberdinak landuz, 10 bisita gidatu egin aztarnategira, 9 bideo editatu, 5 hitzaldi eman, 3 agiri ‘Iruña-Veleia Argitu Ez Suntsitu Plataforma’ren eskutik eta manifestaldi bat Gasteizen grafitoak analizatzea eta eskabadora aztarnategitik ateratzea exijituz. Bideoetako baten protagonista Eliseo Gil bera da, auziari eta bere buruari buruz: “El arqueólogo maldito / Arkeologo madarikatua (2025)”

Kanporatzailea, berriz -AFA-, sinistuta dago grafitoen balizko faltsutasunean. Azpimarratzekoa da aurtengo martxoaren 25ean, E. Jaurlaritzarekin batera, ateratako prentsa-oharra: “https://prentsa.araba.eus/es/web/arabapress/-/gobierno-vasco-remite-a-la-ertzaintza-dos-piezas-ceramicas-del-yacimiento-de-las-ermitas-por-ver-indicios-de-falsificacion”.

Miguel Thomson ikerlariak erantzun zien lehenbizi “César, Nerón y otras mentiras del montón” artikulu mamitsuarekin. Eta orainago, Idoia Filloyk- EHUtik “Arkeologoa eta Historian lizentziatua, eta Ondare Arkeologiko, Historiko eta Artistikoan Unibertsitate Masterra- duenak erantzun die bideoz eta idatziz: “Autopsia de una Noticia – 2025” eta “Las Ermitas (Espejo, Álava): los grafitos de César y Nerón en su contexto” arqueológico”. Dena ondo dokumentatuta. Prentsa-oharraren egileek irakurri eta ikusi badituzte ziur nago dagoeneko ondo damututa egongo direla idatzi izanaz.

Bertan gezurrak, erdi egiak eta susmoak nahasten direla diote bai batak zein besteak, berriro ere Iruña-Veleiako grafitoak eta LURMEN empresa lokazteko, ezelako frogarik eskaini gabe. Gainera, idatzi hau lau haizetara zabaldu zuten 30 bat hedabidek, bai EHan (EITB, El Correo, El Diario Vasco… ; bai Estatu espainiarrean (ABC, Cadena SER, Infobae, El Debate…). Baita Facebook-ek eta X-k ere.

Grafitoen balizko benetakotasunaren edota faltsutasunaren gaira pasatuz gero, ohartuko gara ez dela ezer aurreratu urteen joan-etorrian. Oraindik 2013an pertsona bakar batek egindako txostenarekin gabiltza –“Instituto del Patrimonio Cultural de España (IPCE), primer informe de José Vicente Navarro”-, 2020ko Epaiak berretsi zuena: grafitoetatik 39 bakarrik analizatu  zirela eta horietatik 36 faltsuak direla eta 1 benetakoa. Guztira 300 bat izan daitezkeela jakinda, oraindik badago zer analizatua. Ezin esango dute denbora falta izan denik gehiago edo denak analizatzeko! Ulergaitza da zergatik ez dituzten eramaten behingoz bizpahiru laborategitara. Seguru egongo ginateke, Irulegiko Eskuaz gauden bezala.

Eta aurrera begira zer? Auzi larri eta korapilatsuei eman izan zaie irtenbidea gure Herrian eta honi ere esperantzaren leihoa zabaldu behar zaiolakoan nago. Etorriko dira garai hobeak.

Tomas Elortza Ugarte

Aurkezpena: Olaso Torrea, azaroak 18, martitzena, 18:30

Antolatzaileak: Goiena eta Jardun, Olaso Dorrea Fundazioaren laguntzaz

Formatoa: Aitziber Aranburuzabala kazetariak galderak egingo dizkio liburuaren egileari

 
Euskal erreferentziak eta kontakizun espainiarra titulatu duten zikloaren barruan kokatzen da hitzaldia. Hasieran labur-labur aurkeztuko dira nire azken bi liburuak: Euskarazko izenak erromatar garaiko aldare eta hilarrietan (2024) eta Euskararen mende magikoak (V-IX K.o.). Gero gaian sartu eta Euskalduntze berantiarraren auzia aztertuko da sakonago. Nafartarrak Kultur Taldeak antolatu du zikloa, Nabarralderen eta Usurbilgo Udalaren laguntzaz.

Bittor jaio zela 100 urte betetzen direla eta, Otxandioko herriak omenaldia egingo dio bere seme kuttunari. Horren barruan nire hitzaldia. Besteak beste, euskeraren erroei buruz Kapanagak esandako batzuk azaltzen saiatuko naiz. Gauza asko eta interesgarriak erakutsi zizkigun Otxandioko Aztiak, nahiz eta euskaldungoaren parte handienak ez dituen ulertu edo ulertu nahi izan.

Gaia jarraitzen dutenek badakitenez, erridikulua egiteko beldurrik ez dute Jaurlaritzak, Arabako Foru Aldundiak eta zenbait arkeologok. Auzi honen gainean txosten bikaina idatzi du Ama Atan Las Ermitas-eko zuzendaria izan zen Idoia Filloyk. Lotura honetan irakur daiteke.

Gidaria: Josetxo Mendia Azurmendi

Hitzordua: 11:00, Iruña-Veleiako aparkalekuan

Komeni da aurrez jakinaraztea tlf. honetan: 696296767

Aurrekoa bezala, Frankotiratzaileak-en produkzioa da. Hemen klik eginda ikus daiteke.

Hemen klik eginda ikus daiteke

Pako Sudupe 2025eko urriaren 11. Berria

Euskaltzale irudikatzen zaitut, irakurle!; beharbada, nire moduan, euskararen etorkizun hurbilaz kezkatuago zaude izan dugun iraganaz baino. Halere, nago euskararen iraganaz ere jakin-min poxi bat izango duzula. Itzulinguruak alde batera utzita, zure ustean, irakurle, arabar, bizkaitar eta gipuzkoarron euskalduntze berantiarra da euskararen iraganari buruzko teoriarik ziurrena, probableena, errealitate iraganetik hurbilen egon litekeena? Horixe entzun eta ikusi ahal izan duzu ETBn!

Teoria horren arabera, Kristo ondoko V. eta VI. mendeetan, erromatarren inperioa desegin zenean, Akitanian bizi ziren leinu edo tribu euskaldunak Nafarroa Garaira igaro ziren merovingio eta bisigodoen erasoetatik ihesi, egun Nafarroa deitzen dugunean kokatzeko, garai hartan botere politikoaren aldetik han hutsunea zegoelako.

Teoria horri jarraikiz, akitaniar leinu edo tribu euskaldun haiek indoeuropar hizkuntzaren batean mintzo ziren baskoiak, hizkuntza zeltaren batean hortxe nonbait, euskaldundu zituzten (bortxaz, sedukzioz, edo bortxaz eta sedukzioz, biak batera), eta hegora ez ezik mendebaldera jo zuten, han ere hizkuntza zeltetan mintzatzen omen ziren arabar, bizkaitar eta gipuzkoarron arbasoak euskaldunduz (bortxaz, sedukzioz, edota bortxaz eta sedukzioz).

Teoria horren alde omen daude Koldo Mitxelenaren Euskara Batu Zaharra, protovasco delakoaren hipotesia, eta dialektoen modernotasunarena.

Hori hala izatera, ez dakit zuri, irakurle, baina niri behintzat goitik behera jausiko litzaidake akordua dudanetik izan dudan uste aski sendoa: latina baino askoz lehenago ere gure arbasoak txor-txor euskaraz mintzo ohi zirela aspalditxotik hasita, orain dugun baino lurralde zabalxeagoan, eta jakina, eboluzio historiko aski naturala izan zutela, handiko eta hemendiko maileguak hartuz, eta garai bakoitzari zegokion eboluzio normal samarra izanik.

Liburuaren egile den Juan Martin Elexpuruk irizten dio euskalduntze berantiarraren defendatzaileek desegoki ulertu dutela, modu gotorregian, Koldo Mitxelenak kautela handiz eta testuinguru «politiko-linguistiko» jakin batean —EAJn euskara batuaren aurka zeudenak konbentzitzeko edo—, modu leunean proposaturiko protovasco-aren hipotesia, eta horregatik heldu direla pentsatzera delako batu zaharrean mintzo zirenak mendebaldera hedatzean zatikatu zela euskara, hango biztanleek hitz egiten zituzten bestelako hizkuntza substratuen eraginez (hizkuntza zeltak segur aski).

Elexpururen iritzian, askoz probableagoa da euskararen zatiketa dialektala erromatar inperioaren gainbehera edo desegitea baino zaharragoa izatea, eta akitaniar euskaldunen inbasioagatik ez, baizik eta erromatar kronikariek-eta izendaturiko baskoi (nafar nagusiki), barduliar (gipuzkoar nagusiki), eta karistiar (bizkaitar nagusiki) leinuen zatiketagatik sortua izatea, eta halaber, Eliza katolikoak haietan funtsaturik moldaturiko elizbarrutien eragin axolazkoagatik —segur aski apaizen hizkuntza jardunak izan du eragin handiena herritar xehe letragabekoengan, eta goi mailako jende alfabetatuaren artean, aldiz, hizkuntza erromantzeek—, eta ia gaur arte, euskara batu modernora arte, aldaketa handirik gabe bizirik iraun izana, nagusiki bi arrazoirengatik: bata, euskaldunen kontzientziagatik, eta bestea, inguruan hizkuntza ordezkapenerako egun baino askoz bitarteko kaxkarragoak zituztelako auzo herri edo estatuek.

Koldo Mitxelenak modu leunean proposatu zuen euskara batu zaharrik inoiz inon egon ote da?; egon bada, zein boteretan oinarriturik hedatu zen, Iruñeko edo Nafarroako estatuan? Denok dakigu nafar erresumaren administrazio hizkuntza ez dela inoiz euskara izan —badirudi nafar funtzionarioek bazekitela euskaraz, eta ahoz elebakarrekin erabili ere egingo zuten, baina idatziz ez!—; hizkuntza erromantzeetan idazten zirela administrazioko idazkiak.

Koldo Mitxelenak modu leunean proposatu zuen euskara batu zaharrik inoiz inon egon ote da?; egon bada, zein boteretan oinarriturik hedatu zen, Iruñeko edo Nafarroako estatuan? Denok dakigu nafar erresumaren administrazio hizkuntza ez dela inoiz euskara izan, hizkuntza erromantzeetan idazten zirela administrazioko idazkiak

Lehenago ere esan dut, apaizen eragina izan zitekeela erabakigarriena euskalkiak finkatzeko garaian, baina haiek ere euren herritarren hizkuntzan oinarriturik, hura zertxobait jasorik eta euskalki batuan, onenean, erromantzeetara jotzen ez zutenean alegia, eurak ere gaztelaniaz eta frantsesez eskolatuak izan ohi baitziren, eta ez euskaraz.

Euskalkien arteko aldeak handiak dira? Noiz nola! Esate baterako, gure aitak, azkoitiarra izaki, harreman dezente izan zuen mendebaldeko euskalkietan mintzo zirenekin (eibartar, otxandiar, are bermeotarrekin ere bai) eta ez nion inoiz entzun bizkaiera ulertezina zitzaionik, nahiz bermeotarrena, kasurako, berezia gertatzen zitzaion. Gaur egun neurtu ere egiten da distantzia linguistikoa. Arabako Aramaioren eta Zuberoako Altzürükuren artean %60,56koa omen da; Lemoizen eta Eskiularen artean %66,56koa; eta Aramaioren eta Amezketaren artekoa %43,52koa. Konparatistentzat, aldeak ez dira handiak, baina herritar arruntentzat aldeak nabariak dira, eta gaztelania edo frantsesa ikasi ahala, haietara jotzeko isuria, gero eta handiagoa.

Eta honaino heldurik, honainoko guztiak iritziak ote dira, funtsean?; ala «zientzia linguistikoa» egun aski aurreraturik dago eta datu objektibo-zientifikoetan oinarriturik baieztapen biribilak egin ditzake, nahiz eta testu zaharrik ez, baizik eta harri gaineko hitz batzuk baino ez diren kontserbatzen garai zaharretatik?

Oso ondo ulertzen den liburua da Elexpururena, nahiz neurri txiki batean alde tekniko ulergaitza ere baduen (neuretzat behintzat). Hori bai, hasieran esan bezala, jarraitzen dut euskararen etorkizunaz kezkatuago iraganaz baino.