“Iruña-Veleian, une honetan gehiago dira, eta kalitatez hobeak, ostraken benetakotasunaren aldeko lan idatziak, kontrakoak baino”, Joseba Lizeaga Argian

2026ko ekainaren 17a. Hemen lotura

Joseba Lizeaga. Ikerketa beste biderik ez

• 2006an zabaldu zen sua. Iruña-Veleian aurkikuntza epigrafiko harrigarriak egin zituzten. Aztarnategian, besteak beste, euskararen jatorria argitzera etorriko ziren idazkunak aurkitu zirela zabaldu zen. Faltsutze hotsak eta zalaparta. Ikerketa gehiago egiteko eskaria. Zarata nagusitu zen. Joseba Lizeaga Ricak nahiago izan du ikerketa egin, eta emaitza plazaratu. Azkena, artikulua argitaratu du Archaeometry aldizkari prestigiozkoan.

Miel Anjel Elustondo

Zaldi Ero / ARGIA CC BY-SA

Joseba Lizeaga Rica (Donostia, 1963)

Biologian lizentziatua, dendrokronologiaren arlora bideratu du bere jarduna; zuhaitzen eraztunen azterketaren bidez datazioak egiteko tekniketan sakondu du. Diziplina horrek eskatzen zuen estatistika bereganatu nahian, Estatistika, Informatika eta Matematikan Ikasketa Aurreratuen Diploma eskuratu zuen Nafarroako Unibertsitate Publikoan eta, ondoren, matematikako irakasle elkartu izan zen bertan. Dendrokronologian han eta hemen, Andelon eta Arellanon-eta, hainbat lan egina, Espainiako Natur Zientzien Museo Nazionaleko Hidrologia eta Klima Aldaketaren Laborategiko laguntzaile gisa ari da.

Ezer baino lehen, utzidazu galdera laño bat egiten: Nola liteke, hainbat urte eta gero ere, Iruña-Veleiaz jardutea, edo jardun behar izatea? Arabako Diputazioak eratutako batzorde zientifikoak faltsutzat jo zituen ostrakak 2008an! Alegia, zertan jardun, faltsuak badira? Edo ezezkoan egon behar dugu?
Zientziaren ikuspegitik, konpondu gabe dagoen arazo larri bat dugu: gaur-gaurkoz ez daukagu metodo fidagarririk zehazteko zeramika zahar batean agertzen diren ebakiak antzinakoak diren, ala modernoak. Arazo hau ez da Iruña-Veleiakoa bakarrik; munduko edozein aztarnategitan ebakiak dituzten piezek arazo bera dute. Beraz, oinarrizko galdera metodologikoa ebatzi gabe dago oraindik eta, nola ez, Iruña-Veleian ere berdin gertatzen da.

Zer dakar, hortaz, zuk Archaeometry aldizkarian argitaratutako artikuluak?
Artikulu horixe da, hain zuzen, hutsune hori betetzeko lehen saiakera sistematikoa. Esaterako, Iruña-Veleiako Batzorde Zientifiko Aholkulariko kideek –eta hamar aholkulari ziren!–, ez dute ezer argitaratu nazioarteko aldizkari zientifiko indexatuetan. Batzordeko kide kimikari Madariaga da salbuespena, honen lanek beste ikerketa batzuetarako bide interesgarria ireki baitute. Gainerako kideen txostenek proposatutako bideak antzuak izan dira: ez dute jarraipenik izan, ezta komunitate zientifikoan eraginik ere. Horrez gain, kontuan hartu behar da azken urteotan benetakotasunaren aldeko lanak ere argitaratu direla.

Adibidez?
Adibidez, nik neuk, 2017an, idazkunen letren tamaina aztertu, eta esan nuen esku-idazle askoren hipotesia zela azalpen egokiena. Horixe adierazi nuen Journal of Forensic Sciences & Criminal Investigation aldizkarian idatzitako artikulu batean. Bestalde, aipatzekoa da 2024an Xabier Gorrotxategik gai honetaz publikatutako liburua, eta baita Gorrotxategik berak eta Filloyk 2022an Arse aldizkarian argitaratutako artikulua. Bi autoreek IR14469 ostrakaren azterketa egin zuten. 

Zer ageri du delako ostraka horrek?
Iruña-Veleiako plano zaharra –ebakien bidez egina–, erromatar garaiko Iruña-Veleiako bi auzoen izenak idatzita dituela. Gorrotxategik eta Filloyk benetakotasunaren aldeko argudioak eskaini zituzten. Egia esan, une honetan gehiago dira, eta kalitatez hobeak, ostraken benetakotasunaren aldeko lan idatziak, kontrakoak baino.

“Ez daukagu metodo fidagarririk zehazteko zeramika zahar batean agertzen diren ebakiak antzinakoak diren, ala modernoak”

Faborez,  zuzendu oker ari banaiz: analisi kritiko bat egin eta, esan dugunez, artikulua argitaratu duzu Archaeometry-n, Iruña-Veleiako materialetako ebakien faltsutze-adierazleei buruz. Ezbaian jartzen duzu Espainiako Kultur Ondarearen Institutuko (IPCE) Vicente Navarroren lana, zeinak esaten baitu grafitoen zati handi bat modernoa eta faltsua dela. Zein dituzu Navarrori kontra egiteko arrazoi edota argumentuak?
Lehenengo, utzidazu esaten Archaeometry izen handiko aldizkaria dela arkeologiaren arloan: Q1 mailakoa da, hau da, eragin handiena dutenen artean dago eta aldizkarien rankingean %25 onenen artean kokatzen da. Bertara bidaltzen diren artikuluen %47 besterik ez dituzte onartzen eta, beraz, oso selektiboa eta prestigioduna da. Nire artikuluaren kasuan, bi ikuskari itsuk aztertu zuten eta, ondoren, zuzenketak proposatu zizkidaten. Bestalde, aldizkariaren editoreek ere nire artikuluaren balorazio oso ona egin zuten, eta planteatutako argudioak sendoak eta koherentziaz garatuak zirela nabarmendu zuten.

Eta Navarroren lanari kontra egiteko argudioak?
Nire artikuluaren ondorio nagusia da IPCE-Navarroren lanak ez duela oinarri zientifikorik, eta, ondorioz, autore horren txostenetan –2013, 2014, 2022 eta 2024an egindako lanez ari naiz–, jasotako ondorioak ez direla zientifikoki defendagarriak. Archaeometry aldizkarian azaldu bezala, hainbat arazo larri daude IPCE-Navarroren lanean. Esaterako, konfirmazio-alborapena agerikoa da.

Konfirmazio-alborapena?
Bai. Gogoan dut IPCEko partaide batek kongresu batean esan zuela: “Bagenekien [ostrakak] faltsuak zirela, baina hori frogatzea zaila da”. Horrek aldez aurreko jarrera bat dagoela erakusten du. Bestalde, IPCE-Navarro txostenetan ez dira aipatzen ez Madariagaren ez Albisuren lanak –honek, esaterako, erromatar garaiko konposizio bera duten zeramika modernoetan ebaki berriak egin eta barruan geratzen ziren metal arrastoak aztertu zituen–, ezta beste zenbait ikerlarik aurretik egindako azterlanak ere. Hau da, ez dute oinarri bibliografiko sendo eta eguneraturik.

Hortaz?
IPCE-Navarroren ikerketa hasieratik hasten da, ez dago aurretik landutako teoria edo marko sendorik, eta ez dago –oraindik, behintzat–, lan erabakigarri gisa aurkezterik. Gainera, inon ez da adierazten IPCEren tresneriaren errore-maila zein den, eta hori ezinbestekoa da edozein analisi fisiko-kimikotan. Albisuk, berriz, probak egin, eta ikusi zuen ebakietan agertzen ziren metalak askoz handiagoak zirela IPCEk identifikatu zituenak baino. IPCE-Navarrok ez du aipatzen ikerketa zientifiko garrantzitsu hau ere. Horrelako ikerketa batean, laginak nahasian eman behar zaizkie ikerlariei: batzuk benetakoak eta beste batzuk faltsuak, baina ikerlariek ez dakite zein den zein. 

Horretaz ari zara “ikuskari itsuak” aipaturik?
Bai. Itsutasuna da ikertzaileak ez jakitea zer lagin ari den aztertzen, aurreiritzirik ez izateko eta emaitzak benetan objektiboak izateko. Alabaina, horrelakorik  ez zen egin IPCE-Navarroren txostenetan. Arazo larriena, hala ere, emaitzen interpretazioan dago, ez baitira aipatzen interpretazio posible guztiak. Eta, jakina, ostraka guztiak aztertu beharko lirateke talde-koherentziarik dagoen ala ez erabakitzeko; bakarrik lagin batzuk aztertzeak ez du horretarako aukerarik ematen.

Anomaliak aipatzen dira IPCE-Navarroren lanean. Hori ere kritikagai duzu zuk…
IPCE-Navarrok hainbat ezaugarri identifikatzen ditu bere txostenetan, eta “anomalia”-tzat hartzen ditu; halaxe izendatzen ditu. Horien azalpen bakar gisa, berriz, ebakien modernotasuna proposatzen du. Hark, besteak beste, anomaliatzat jotzen ditu ostraka bat berean alde batean letra-molde bat agertzea, eta beste aldean beste bat; zenbait piezaren haustura “ez normala” izatea; testu bukatugabeak; ertzera iristen ez diren idazkunak… 

Eta, horren aurrean, zer diozu zuk?
Ezaugarri horiek ez dutela zertan faltsutzearen adierazle izan. Analogia bat erabiliz: gaitz kroniko bat duen pertsona batek anomalia bat du. Ados. Baina, hala ere, ohiko bizimodua egin dezake. Hau da, anomalia bat egoteak ez du automatikoki esan nahi haren jatorria  artifiziala denik. Gauza bera gertatzen da ostraken kasuan: aipatutako ezaugarriak hainbat arrazoiren bidez azal daitezke. Alegia, ez da frogatu modernotasuna dela “anomalien” azalpen bakar edo sinesgarriena.

Metodologiaz ari garela, Navarrok erabilitako tresnak eta teknikak ere kritikatzen dituzu, oso oker ez banago.
Ez, hori ez da guztiz horrela: Navarrok erabiltzen dituen tresna eta teknika asko egokiak dira, eta, gainera, ezinbestean erabili beharrekoak halako analisi batean. Nire kritikaren muina ez dago tresnetan bertan, baizik eta nola erabili diren eta nola interpretatu diren lortutako emaitzak.Archaeometry aldizkarian argitaratu dudan artikuluan bi puntu nagusi azpimarratzen ditut: batetik, teknikak ez direla erabili lagin itsu batean –eta hori oinarrizkoa da edozein analisi objektiboa egiteko–, eta, bestetik, lortutako emaitzen interpretazioa ez dela zientifikoki sendoa. Bi arrazoi horiek kinka larrian jartzen dute IPCE-Navarroren lanaren oinarri metodologikoa.

Zure artikuluan salatzen duzunez, hainbat ikertzaileren lanik ez dute aipatzen IPCE-Navarroren txostenek. Zer dakar hutsune horrek?
Hasteko, horrek ondorio metodologiko eta zientifiko larriak ditu. Lehenik eta behin, edozein ikerketa serio eta fidagarri, aurretik egindako lanetan oinarritu behar da. IPCE-Navarrok ez ditu ez Madariaga, ez Albisu, ez beste zenbait aditu aipatzen –ez 2022ko, ez 2024ko txostenetan–, eta horrek esan nahi du IPCE-Navarroren txostenak ez duela oinarri bibliografiko sendo eta eguneraturik. Horrekin batera, ez aipatze horrek esan nahi du analisia ez dela kokatzen ez eztabaida zientifikoan, ezta aurreko ezagutza metatuan ere. Bigarrenik, aurreko lanak ez kontuan hartzeak interpretazio-aukera batzuk baztertzea dakar, eta horrek konfirmazio-alborapena areagotzen du.

“Iruña-Veleian horixe gertatu da: hondeamakinen erabilera, gardentasun eza, irudirik eta bideorik eza, ostraken bahitzea…”

Bakarrik aurrez espero den ondorioa bilatzea, gorago esan duzunez.
Ondorioa indartzen duten datuak soilik bilatzea edo nabarmentzea. Ikerketa baten balioa ez da soilik erabilitako tekniketan oinarritzen, baizik eta komunitate zientifikoarekin duen elkarrizketan. Aurreko lanak ez aipatzearen ondorioz, IPCE-Navarro txostenek ez dute elkarrizketa hori gauzatzen, eta, ondorioz, ez da egiaztagarria, ezta kontrastagarria ere. Eta, zientzian, halakorik ez egitea arazo larria da.

Harako menditik mundura bezala, utzidazu zientziatik kalera egiten: egia da ostraken kontserbazio txarraren frogak suntsitu egin dituztela?
Hori beste modu batean azaldu behar da. Lur azpitik ateratako pieza arkeologikoetan, indusketa-prozesuak berak –alegia, piezak lurretik ateratzea, garraiatzea, garbitzea,  zaharberritzea…– aldaketak eragiten ditu, eta hori guztia normala da edozein aztarnategitan. Prozesu horiek guztiek eragina dute, noski, ondoren egiten diren analisi eta interpretazioetan. IPCE-Navarroren lanetan, ordea, prozesu horiek –eta haien ondorio posibleak, hau da, kostren haustura eta metal modernoen agerpena–, ez dira behar bezala kontuan hartu: batzuetan ukatu egin dira, eta beste batzuetan, zuzenean, ez ikusi. Horrek, ordea, interpretazioan distortsio handia sortzen du. Izan ere, kontserbazio-egoeraren ondorio diren ezaugarriak faltsutzearen froga gisa aurkez daitezke.

Eta atzera berriz kaletik zientziara eginez, zer dio Arkeologiak Iruña-Veleiaz? Ostraken ebidentziez ez ezik, prozesu osoaz?
Arestian esan dudanez, pieza zeramikoetan egindako ebakien antzinatasuna edo modernotasuna zehazteko, arazo oso larri bat dago, oraindik konpondu gabe dago, eta ez da Iruña-Veleiaren berezitasuna: munduko edozein aztarnategitan gertatzen da. Hain da arazoa sakona, non –eta nahiago nuke oker egon–, badirudien, zenbait aztarnategitan egindako aurkikuntzek sortzen duten beldurraren ondorioz, arkeologiaren azken helburua desitxuratu dela.

“Arkeologiaren xede nagusia gure arbasoen bizimodua ezagutzea izan beharrean, badirudi orain eraikinen harriak eta egiturak interpretatzearekin konformatzen dela”

Zer esan nahi duzu, arkeologiaren azken helburua desitxuratu dela esanda?
Arkeologiaren xede nagusia gure arbasoen bizimodua ezagutzea izan beharrean, badirudi orain eraikinen harriak eta egiturak interpretatzearekin konformatzen dela. Eta muturrera eramanez, horretarako nahikoa litzateke arkitekto bat eta igeltsero-talde bat aztarnategi bat “induskatzeko”. Nire ustez, horixe gertatu da Iruña-Veleian: hondeamakinen erabilera, gardentasun eza, irudirik eta bideorik eza, ostraken bahitzea… Horrek guztiak ez du laguntzen ez zientzian, ez komunitate arkeologikoan, ezta herritarren konfiantza sustatzen ere. Arkeologoen komunitate osoaren onerako, ezinbestekoa da pieza arkeologikoetako ebakien antzinatasuna edo modernotasuna fidagarritasun osoz ezartzeko metodo sendo bat garatzea. Konponbidea badago, eta ez da konplexua: ikerketa, ikerketa eta ikerketa, ez dago besterik.

LABURREAN

Zein misterio ezkutatzen dute Iruña-Veleiako ostrakek?
Misterio arkeologikorik ez, baizik eta arkeologiak berak oraindik konpondu ez duen erronka: nola bereizi antzinako ebakiak, batetik, eta modernoak, berriz, bestetik. Eta nola egin hori modu garden, kontrastagarri eta zientifikoki sendoan.

Zergatik da hain eztabaidagarria Iruña-Veleiako idazkunen faltsifikazioa, edota egiatasuna?
Nire uste xumean, hainbat diziplinatan –historia, filologia, erlijioen historia– urteetan eraikitako oinarri teoriko batzuk kolokan jartzen dituztelako. Diziplina horietan, lan handia egin ondoren, ezarritako zenbait premisa erdi ustelak izan daitezkeela iradokitzen dute ostrakek. Oinarri horiek zalantzan ikusten dituztenentzat, ostrakak irrazionalak edo onartezinak bihurtzen dira.

Nola baloratzen duzu aurkitutako grafitoen garrantzi historikoa?
Irulegiko eskuaren parekoa.

Zer iritzi duzu grafitoen benetakotasunari buruz sortutako polemikaz? 
Piezak bahituta daudenez, eztabaida zaila da, eta probetxu gutxikoa. Benetako eztabaida aldizkari zientifikoetan egin behar da.

Zer diozu erakundeek auzi honetan izan duten parte hartzeaz?
Ni eztabaida zientifikoan murgildurik nago. Nire uste apalean, erakundeek askoz proaktiboagoak izan beharko lukete.

Zein ondorio atera daitezke orain arteko ebidentzietatik?
Ikerketa, ikerketa eta ikerketa behar dela: ikerketa zabala eta irekia, aurreiritzirik gabekoa.

Esate baterako, zer ikerketa gehiago behar dira auzia argitzeko?
Pila bat! Gaia hastapenean dago. Eta askotan ez da jakiten nondik joko duen ere. Nire artikuluaren azken atalean ikerketa batzuk proposatzen dira, baina ez dira bakarrak.

Nola komunikatu da gaia gizarteari zure ustez? 
Ni eztabaida zientifikoan murgildurik nago. Ez dut komunikazioari buruzko ezagutzarik.

AUZIAREN INGURUKO EZTABAIDA

1. 2006an aurkikuntza epigrafikoak egin ziren Iruña-Veleian. Eliseo Gil arkeologoak zuzendu zituen indusketak. Txostena egin zuen, grafitoak benetakoak zirela erakutsiz eta defendatuz. Aditu-batzordeak dokumentazioari buruzko hutsune eta zalantza batzuk identifikatu zituen, eta beste aditu batzuek (Harris) dokumentazioa egokia zela adierazi zuten.

2. Arkeologo batzuek adierazi zuten piezen kokapena eta estratigrafiaren dokumentazioa ez zegoela guztiz osatua, eta indusketako erregistroetan zenbait hutsune identifikatu zituzten. Horrek zalantzak sortu zituen piezak testuinguru horretan, benetan, agertu ote ziren. Beste arkeologo batzuek, hala ere, (Harris, Silgo, Gorrotxategi…) erregistroa egokia zela adierazi zuten.

3. Zenbait historialarik adierazi zuten kristautasunari lotutako irudi eta testuak k.o. III. menderako oso goiztiarrak izan zitezkeela, Antzinako munduan ezagunak ez ziren erreferentziak edo formulazioak agertzen zirelako, eta zenbait inskripzio gaur egungo ikuspegitik “didaktikoegiak” iruditzen zitzaizkielako. Beste historialari batzuek, aldiz, halako edukiak garai horretan posibleak zirela defendatu dute.

4. Zenbait hizkuntzalarik, grafitoetako hizkuntza aztertu, eta anomalia ugari identifikatu zituzten. Hain zuzen, adierazi zuten latinezko, euskarazko eta beste hizkuntza batzuetako testuek ez zutela bat egiten garaiko formekin. Latinezko esamolde batzuk “modernoegiak” iruditzen zitzaizkien; euskarazko hitzek, hain goiztiarrak izanik, egitura susmagarriak agertzen zituzten; haien ustez, hizkuntzen arteko nahasketak (latina, grekoa, euskara…) ezohiko moduan azaltzen ziren. Beste hizkuntzalari batzuek (Elexpuru, Txillardegi, Iglesias, Orpustan, Knörr…) bestelako iritzia plazaratu zuten. Aditu-batzordeak faltsutasunaren aldeko argudioak aurkeztu zituen, eta ondoren hainbat txosten egin ziren argudio horiek banan-banan kritikatuz.

5. Arabako Foru Aldundiak eratutako batzorde zientifikoak 2008an ondorioztatu zuen grafitoek akats historiko eta linguistiko larriak zituztela, eta gehienak faltsuak zirela. Diziplina ezberdinetako aditu askok bat egin zuten ondorio horrekin. Hala ere, batzordearen emaitza aldundiko teknikari batek idatzitako dokumentu batean jaso zen, eta batzordekideek ez zuten bilera bateraturik egin ondorio bat adosteko. Txostenak indibidualak dira eta izaera hori mantentzen dute, eta horietako zenbaitek ez dute faltsutasuna ondorioztatzen. Iritzi guztiak zaku berean sartzea ez bide da zehatza.

6. 2020an, aurkikuntzak egin eta hamabost urtera!, epaiketa egin zen, eta ondorio juridikoak izan zituen: indusketen arduradun Eliseo Gil auzipetu zuten, eta epaileak ondorioztatu zuen pieza batzuk manipulatu edo faltsutu egin zirela. Gilek zigor penala jaso zuen, baina diru-kudeaketa desegokiagatik. Epaiketan aurkeztutako froga bakarra IPCEren txostena zen, eta froga hori Archaeometry aldizkarian argitaratutako Lizeagaren artikuluan zalantzan jarri da.

7. Hala ere, eta komunitate zientifikoaren zati handi batek grafitoak faltsutzat jo baditu ere, oraindik badaude kontrako iritzia, grafitoen benetakotasuna, defendatzen duten ikertzaileak, eta eztabaida sozial zein akademikoak luze iraun du. Nolanahi ere, komunitate zientifikoaren adostasuna, oro har, goi-mailako aldizkarietan argitaratutako eta parekoen ebaluazioa gainditutako lanetan islatzen da. Une honetan, halako argitalpenak Lizeagarenak dira: maila horretan ez ei dago bestelako lanik.