Author Archives: mikelirizar

17. ESTEÑIBAR

by mikelirizar

Nola erori ginen baserriaren tentaldian. Lan handiak, fantasiak eta zorrak. Mateoren ‘izpiritua’ eta beste aurkikuntza batzuk: katuak, ortua, aingura, magia… 25 urtez asko eman eta gehiago jaso ondoren, ezina deskubritu genuenekoa.

93an Arrasaten bizi ginen, pisua erosi eta gure gustura moldatuta, obra handi samarra egin ondoren. Fatimak lana Arrasaten bertan zeukan eta nik Bergaran, eskura. Lanetik aparte, herrigintzan aktibo nenbilen ARKOko lehendakari gisa eta, oro har, egoerak oso egonkorra zirudien. Baina…

Esana dut Asier Aranguren aholkulari geneukala ARKOn. Elkarlanean lagun egin ginen, eta sarri afaltzen zuen etxean bileretara zetorrenean. Egun batean kontatu zigun Elorrion baserri eder bat aurkitu zuela salgai, bi etxebizitza egiteko aukerarekin, eta bizilagun bila zebilela. Ez gu izango ginelakoan, noski, ez baitzuen imajinatzen gure egoeratik jauzi egingo genuenik. Baina…

Kontua da hamar bat urte lehenago ibiliak ginela baserri bila. Ez bereziki lurraren deia sentitzen genuelako; baina bai intuizio batek eraginda, alegia, landa ingurunean bizitzeak aukera berriak irekiko zizkigula. Tamalez baserri gutxi zegoen orduan salgai, eta gure determinazioa ere ez zen erabatekoa; labur, ez zitzaigun erosteko proportziorik parean suertatu. Baina Asierrek Elorriokoa kontatu zigunean, niri barrenak mugitzen hasi zitzaizkidan. Eta bisitatzea eskatu genion.

Eguraldi ederrarekin ezagutu genuen Esteñibar, eta maitemindu egin gintuen: Udalaitz ezkerrean, Anboto eskuinean, baserriak inguruan baina ez hurbilegi, herria aparte baina ez urrunegi… Ifrentzuan, zaharkitua zegoen oso, sekulako zaharberritzea eskatzen zuen. Burua martxan jarri zitzaidan, Fatimaren espanturako. Aukera ezin genuela pasatzen utzi, erosi behintzat egin behar genuela, nik. Arrasatekoa ezin genuela saldu, lanera biok kotxez joan beharra, han isolatu egingo ginela, berak. Azkenean erosi genuen, erosotasunak agintzen zuenaren kontra, eta hasi ginen bertan egin beharreko lanetan pentsatzen.

Oso presente daukat Fatimaren gurasoei albistea eman genienean aitak hartu zuen disgustua: “Berriro baserrira?” Baserrian jaioa zen, 14 urterekin fabrikara joana eta harrezkero kaletarra. Baserriaren gogorra ezagututa, gure erabakia atzerapausoa iruditu zitzaion eta pena hartu zuen; harik eta, obra amaituta, baserri eroso bizigarria ikusi zuen arte. “Holan bai!” aitortu zuen. Eta gustura etortzen zen.

Lan handitan sartu ginen, mendi-jan eta guzti. Barruan argia nahi genuen eta leihoz josi genuen fatxada. Zulo berriei logika emateko, arkitektoak proposatu zigun hegoaldean fantasia bat: Elorrioko jauregietan hain ugaria den loggia elementuari omenaldi garaikidea egitea. Esteñibar XVI. mendeko etxea zen, eta berak ondo bereizten zituen aldi ezberdinetan erantsitako puskak, bakoitza bere garaiko ezaugarriekin. Guk XX. mendeari zegokion puska erantsiko genion etxeari, hormigoizkoa. Emaitza estetikoki eztabaidatua izan zen, baina funtzionalki sekulako ekarpena egin zion etxeari, hegoaldeko leihotzarrak integratzeko.

Urte t’erdiko obraren ondoren Esteñibarren bizitzen jarri ginen, Arrasateko pisua saldu eta, hala ere, zorrak txapelaren txortenaren punta ere estaltzen zigula. Hain zuzen, Sanjoan gaua izan zen bertan lo egin genuen lehena; aurretik, lagunekin festan egunari zegokion sua piztu genuenean, hipotekaren fotokopia bat erre genuen, horrek zorte ona ekarriko zigulakoan. Baita ekarri ere, soilik 15 urte geroago zor guztiak kitatuta izatea lortu genuen eta!

Handik gutxira familiak bildu genituen etxe-sartzea ospatzeko, festa galanta antolatuta. Gogotik aritu ginen dantzan belaunaldi ezberdinak elkarrekin, eta oso pozik sentitu ginen amaieran Esteñibarreko etxagun berriak, ikusita ze toki aproposa zen halako ospakizunetarako. Makina bat egin genituen ondorengo 25 urteetan!

Lehen txanpan etxearen zati bat geratu zitzaigun berritu gabe, dirua ez baitzen denerako iritsi. Bi zati eginda ere, bakoitzaren etxebizitza oso handia zen; eta gure zatiaren parte bat erabili gabe ere, 200 metro karratutik gorako etxea geneukan, hiru gelakoa, bi solairu gehi sotoa eta ganbara. Eta kanpoan bakoitzak hektarea batetik gorako lursaila. Nahikoa entretenitzeko!

Guk fatxada mendebaldera zeukan partea hartu genuen, etxostekoa. Horrek esan nahi zuen jareginago zegoela, antolatu eta zaindu gabe. Horretan eman nuen hilabete askotako lana, harrizko horma sikuak eraiki, terrazak atondu, terrenoari logika eta erabilgarritasuna eman… Sekula halako lanetan ibili gabea nintzen; baina premiaz ekin nion eta, jardun ahala, sentitu nuen sena zetorkidala, nolabaiteko jakinduria zaharra. Kontatu ziguten etxeko aitona Mateo hormagin amorratua zela, beti harri karretoan ibiltzen zena. Eta ilusioa hartzen nuen pentsatuta Mateoren izpirituak gidatzen ninduela harriekin nenbilenean. Baina kontatu ziguten, baita ere, Mateok zahartzaroan haginak galdu zituenean, behean hortz bakar luzea geratu zitzaiola eta ahoa estututa hortzaren punta sudurtzuloan sartzen zuela. Ilusiorik batere ez zidan egin beheko hortz bat apur bat etzan eta goruntz luzatzen hasi zitzaidanean, Mateoren eraginak maldizioa ere baleuka bezala. Badaezpada atera egin nuen hortz hura, sudurtzulora ailegatu baino lehen.

Etxean bizitzen jarri, txorizoa iltze batetik zintzilikatu eta segituan hasi ziren saguak hura jaten. Gu baino lehenagotik bizi ziren bertan eta urte t’erdiz eduki genituen etxetik kanpo kanpinean, obrek iraun bitartean. Haiei eusteko katua beharko genuela eta berehala ekarri ziguten kumetxo bat. Dena ikasi behar izan genuen berarekin. Autoak harrapatuta hil zen hilabetera eta sekulako inpresioa jaso genuen. Harrezkero ez dugu sekula katurik falta izan.

Bigarren katakumea garajeko ateak harrapatuta hil zen bi hilabeterekin. Hilkortasun altua ikusita, badaezpada bi ekarri genituen hurrengo, Itziarko Ixamanetik, Txuri eta Gorri. Eta, biak antzutzeko geundela, zuri erabatekoa zen gure emea beltz erabatekoa zen auzoko ar batekin kateatu zen, eta katakume bakarra ekarri zigun, hura ere beltz erabatekoa, Beltxi. Urte luzez hiru katu izan genituen: ama zuria, seme beltza eta izeko gorria; asko-asko gozatu genuen haiekin. Besteak hil, eta zuria azkenetan zegoela, ekarri ziguten Txato 2011n. Oraindik gurekin dago Mendrakan.

Ez ginen Esteñibarrera joan lurrak deituta, ez genekien ezer baratze kontutan. Baina behin han egonda oihartzunak entzuten hasi ginen, handik eta hemendik. Fatimaren ama Paula izan zen lehena: egun batean aitzur txikia hartu eta baratxuri ale batzuk erein zizkigun iskina batean, “lur ahalik eta takarrena” komeni zitzaiela esanaz. Berehala ernatu ziren, gure harridurarako. Hurrena Txapas errementaria izan zen, etxeko barandak bukatu zituenean tomate eta piper landare batzuk sartu zizkigun ortutarako prestatzen ari ginen parajean. Egia esan, ez genekien tomate landareari fruitua non egiten zitzaionik ere, beraz Txapas-ek sartutakoen garapena ere mirari baten antzera bizi izan genuen. Harrezkero ez dugu hutsik egin, urtero bizi izan dugu baratzeko erritu magikoa.

Gazeta auzoan dago Esteñibar, eta auzoak nortasun handia dauka, ermita eder baten eta elkarte gastronomiko aktibo baten inguruan. Auzotarrek ondo hartu gintuzten, nahiz hasierako bertsioan ‘ETBko jefe bat eta bankero bat’ omen ginen auzokide berriak. Fatimak eta biok gure bizimodua eta lagunartea eraman genituen Esteñibarrera, ez ginen bete-betean murgildu auzo bizitzan; horregatik sentitzen genuen apur bat ‘arraro’ ginela haientzat. Baina ondo konpontzen ginen denekin eta, batez ere mahastia jarri genuenean, behargin fama irabazi genuen; horrek bestelako gabeziak konpentsatu zituen.

Esteñibarrek bizi-estilo bat eman zigun: denbora asko ematen genuen etxe bueltan, lan ezberdinetan, natura gozatuz eta senide nahiz lagunekin paraje eder hura partekatuz. Isolatu ordez bizitza sozial betea egin genuen, etxea ohiko bilgune bihurtuta. Nik ikasi nuen gaua iluna dela baina ez beltza, eta iluntasunari beldurra kendu nion. Ohartu ginen mendira joatea kaletarren ohitura dela, baserrira joanda ez genuen mendirako premiarik sentitzen, hain zuzen goizean jaiki eta mendian geundelako.

Niretzat, bereziki, Esteñibar aingura eta ardatz bilakatu zen. Ordurako banekien ekimen askorekin motibatzeko gai nintzela, eta Kutxan denbora neukan horretarako. Arrisku handia neukan dispertsiorako, saltsa askotan sartu eta bizitzaren perspektiba galtzeko. Baserriak okupatu zidan interes eta denbora sobrantearen zati handi bat, lehentasunez etxeko lanak eraman behar nituen aurrera, eta horrekin asko zentratu nintzen. Jarraitu nuen beste hainbat konturekin gero ere, baina haiek pisu mugatua zuten nire ardura nagusien ondoan.

Eta jarraitu genuen une magikoez gozatzen. Lehen urteetan zaborrontzia etxetik 200 metrora zegoen eta bakarra zen, artean ez genuelako zaborra bereizten. Hain zuzen horregatik ia egunero betetzen genuen poltsa bat. Eta erritu bihurtu zen afalondoren zabor poltsa eramatea zaborrontzira, ilunpetan eta prozesioan, katuek formal-formal lagunduta; etxera bueltan, uda parteko gauetan harrizko orman sarri iputargiak pizten zitzaizkigun.

Magia zuen baita ere Sanjoan suak. Erretzeko materiala ugari izaten genuen eta su ganorazkoak egiten genituen. Askotan koadrilla handia elkartzen ginen suaren bueltan, luze, best.e baserrietako suak ere bistan, eta Sanjoan kantu zaila ganoraz kantatzeko ahaleginean. Gogoan dut aspaldi lagun batek osasun arazo larri bat izan zuela justu Sanjoan bezperan, eta bera bihotzean bota genuela bakoitzak adar bat sutara. Kalte handia jasan zuen arren, bizirik eta bizipozez jarraitzen du oraindik.

Uztak ere oso une ederrak izaten ziren. Mahatsarenak atal berezian kontatuko ditut, baina izan ditugu tomate uzta bikainak, esaterako, ortuan; sagarra ere asko eta askotarikoa jan dugu, tartean sagar gorri berezi bat bertan hilzorian zegoena eta berreskuratu genuena; intxaurrak euriarekin erortzen ziren eta baldekadaka jasotzen genituen; kiwiak berdin, landare gutxi genituen baina hain emankorrak ziren…

Bigarren aro bat ere bizi izan genuen Esteñibarren, are biziagoa, lanetik libratu eta bertan erabat murgildu ginenean. Horrek ere atal berezia izango du. Baina 2018a urte erabakigarria izan genuen: Fatimak minbizia jasan zuen eta ni estres fisikoak jota egon nintzen, gorputz osoa minduta; eta, hala ere, mahastia zaindu beharra izan genuen. Orduan konturatu ginen zer zen ezina, eta momentuko zulo hartatik irtenda ere, etorkizunak hori zekarrela: etxe handia eta eskailera asko, mahastiak urtero lan berdina, eta guk urtez urte ahalmen txikiagoa. Hau da, Esteñibarren gure bertsioa gehiegizkoa zela zahartzarorako. Aukera jasangarriago baten bila hasi eta. zorte handiz, sudur parean geneukan Mendraka ‘aurkitu’ genuen.

Eta Esteñibarren gure aldea salgai jarri genuen. Gure desioa zen hura erostea etxeari etekina aterako zion norbaitek, gu sartu ginenean bezain gazte eta ausarta izango zena. Baina agertu zen bost laguneko talde bat, esperientzia kolektibo bat bizi nahi zuena, etxea alokairuan hartuta. Gustatu zitzaigun haien asmoa eta, errematerako, taldean bazeuden Arrasateko eta Ormaiztegiko pertsonak, Fatima eta ni bezala. Harreman oso polita sortu zen gure artean eta, saltzeko asmoa atzeratuta, alokairua onartu genuen. Ia lau urtez egon ziren bertan eta, taldea elkarrekin bizitzeko beste egonkortu ez bazen ere, oso pozik daude Esteñibarren izandako esperientziarekin. Harreman gozoan jarraitzen dugu haiekin.

Duela urtebete saldu genion Esteñibar gu ginen moduko bikote gazte eta kementsu bati. Gurearen pareko zorte ona opa diegu. Izan ere, guk 25 urte bikain eman genituen Esteñibarren; eta gure bizitza erabat aberastu dute han emandako denbora, egindako lan eta gozatutako une guztiek.

15. ARRASATE KOMUNIKABIDEAK

by mikelirizar

Nire aurreneko lehendakaritza, kate luze baten hasiera. Enpresaren moldeak herrigintzan ere baliagarri. Ameslariak eta Excel-dunak. Zutabeak sendotu beharra: lantaldea, Udala, merkatua. Etxe barruko oztopoak. Hollywood, multimedia eta ‘bisitaria’. Eta ausardiari saria.

1988an Saran geunden lagun talde bat asteburu pasa eta Larrun-era igo ginenean kontatu zidan Joxe Aranzabalek Arrasate Press egitasmoaren berri; azalpen orokorra eman eta eskatu zidan ea asteroko kolaborazio bat idatziko nuen, musikaren gainean. Eta nik, noski, baietz. Hor hasi zen nire tuttologo ibilbidea, izen bereko atalean kontatzen dena.

Hor hasi zen, halaber, nire konpromisoa toki komunikabideekin, oraindik ere bizirik dagoena. Lehenbizi, pertsonak eta dinamikak ezagutuz joan nintzen, gero arazoen berri jakiten, eta azkenik arazo horien konponbideaz arduratzen. Horrela, akordatu orduko iritsi zitzaidan proposamen potolo bat: Arrasate Komunikabideak elkarte berriaren lehendakaritza hartzea.

Bai Arrasate Press eta bai Arrasate Telebista (ATB) sortu ziren AED euskara elkartearen txapelpean. Kontua da elkartea langile pare batekin ari zen bitartean, bi komunikabideetan 10 langiletik gora bildu zirela oso epe laburrean; hauen erritmoa oso bestelakoa zen, komunikazioan enpresa jarduera bat kudeatu beharra zegoen, eta horrek egitura propioa eskatzen zuen. AED eta San Frantzisko Xabier ikastola gogoratzen ditut elkarte berriaren sustatzaile, eta haiek deitutako bilera batean jaso nuen lehendakari bihurtzeko proposamena.

Elkarte berria, Arrasate Komunikabideak (ARKO), kultur elkartea izango zen, AED bera bezala. Artean lehentasuna ematen zitzaion erosotasunari eta kultur elkartea zen egitura juridikoetan erosoena: izena, estatutu estandarrak eta hiru baliente aski ziren bat sortzeko. Trukean, egitura ahula zen ardura juridikoak hartzeko eta banatzeko. Ahulezia hori ez nuen oso gustuko, baina ez neukan indarrik alternatiba sendoago bat eraikitzeko. Beraz, erronka nagusitzat hartu nuen funtzionamendua sendotzea, jarduera hurbiltzea ondo samar ezagutzen nituen enpresa moldeetara.

Horrekin batera, bazegoen elkartea sortzeko bigarren arrazoi bat ere. Arrasate Press hasieratik izan zen arrakastatsua eta bertako langileak harro zeuden lortutakoaz; aldiz, ATB sortu berria ahulago zegoen, hainbat arrazoirengatik: telebista egitea konplexuagoa zen, lehiakide asko zegoen, propio sintonizatu behar zen… Kontua da aldizkariak gainetik begiratzen ziola telebistari eta bien arteko lankidetza hutsaren hurrengoa zela. Hori gainditu beharra zegoen.

Arrasateko Ospitale Zaharrean (gaurko Kulturate-n) zeuden kokatuta platoa eta erredakzioa; haien alboan hautsak hartutako gela bat garbitu nuen, nolabaiteko despatxua antolatu eta hasi nintzen astean lau arratsalde bertan ematen. Berehala fitxatu genuen pertsona erabakigarri bat: Agurtzane Gaintzarain. Oso gaztea zen artean, baina kontuak eramateko prest agertu zen. Eta berehala antzeman nion bertute bat oso baliotsua: bazeukan gaitasuna nire ametsak ulertzeko, eta baita haien egingarritasuna kalibratzeko. Niretzat berme izugarria zen hori, eta tandem indartsu izan gara hainbat proiektutan: ARKO bera, Goiena, TOKIKOM…

Izan ere, bagara pertsona batzuk bereziki ameslariak, konformagaitzak errealitatearekin eta gaitasun ezohikoa daukagunak bestelako egoerak irudikatzeko. Beste batzuk eszeptikoagoak dira eta argi ikusten dituzte errealitateak ametsei jartzen dizkien mugak; Agurtzane da horietako bat. Biak behar dira ametsari mugak jartzeko, ametsa egingarri bihurtzeko. Nire ustez, ametsak behar du pisu handiagoa, emaitza benetan eraldatzailea izango bada; zuhurtziak agintzen duenean, segurtasuna da irizpide gidaria, inertzia nagusitzen da, ez dago eraldaketarik. Baina, trukean, ameslariak aintzat hartu behar du eszeptikoa, Excel-duna, bereziki esaten duenean amets bat ez duela egingarri ikusten. Hori izan da Agurtzaneren ekarpen baliotsua: ezinezkoa zirudiena gauzatzen laguntzea eta, benetan ezinezkoa zenean, zintzo eta irmo adieraztea. Berak proiektu bati ameto eman ezkero, banekien aurrera aterako genuela.

Lehenik eta behin, lantaldea egituratu genuen. Atal komertziala indartu genuen, funtsezkoa baitzen diru sarrerak lortzeko; Agurtzane hauspotu nuen kontable soil baino kudeatzaile jarrera har zezan; horiekin batera telebistak nahiz aldizkariak arduradun bana zeukaten ‘enpresa’-ren kudeaketa-organo bateratuan. Hor egosten genituen erabaki nagusiak, hor sortu genuen ikuspegi partekatua.

Bigarren urratsa izan zen Udalarekiko harremana egonkortzea. Arrasateko Udala erabakigarria izan zen herriko toki komunikabideen sorreran, langileen soldatak ordaintzeaz gain publizitateak estaltzen ez zuen aurrekontuaren zatia ere bere gain hartzen zuen; hau da, konpromisoa erabatekoa zen eta diru ekarpena, aldakorra. Horren ordez, gure planteamendua izan zen Udalaren konpromisoari galga jartzea, diru ekarpena egonkortzea eta ARKOk hartzea hortik gorako ardurak. Juanjo Uriarte Bermi Euskara zinegotzia izan genuen solaskide lagunkoi eta hitzarmen esanguratsua sinatu genuen berehala. Uste dut 30 milioi pezeta ingurukoa zela Udalaren urteroko ekarpena, eta guk helburu jarri genuela ARKOk beste hainbesteko sarrerak lortzea, publizitatea eta abarrak baliatuz. Eredu bera erabili genuen gero Goiena-n ere.

Horretarako, ordea, gainditu behar izan genituen Udalaren errezeloak telebistari buruz. Kostu handia eta etekin txikia, zama moduan ikusten zuten, sortzen lagundu bai baina luzaro eutsi ezinezkoa. Guk pazientzia eta jarraipena eskatzen genien, lehen inpaktuak nabarmenduz eta etorriko zirenak azalduz. Gogoan dut behin mezu horiek udal hautetsiei eta herritarrei helarazteko nire buruari egin niola elkarrizketa Arrasate Press-en, argitaratu nahi nituen erantzunei zegozkien galderak ere neuk idatzita.

Etxe barrura etorrita, ARKO elkarte berria bere kabuz mugitzen hasi zenean, tentsioak sortu ziren AED-rekin. Nik argi neukan emantzipazio erabatekoa behar genuela haiekiko, eta hortik harreman parekidea eraiki euskararen alde lankide ginen heinean. Bazegoen tutoretza moduko bat nahiago zuenik, AED-k bere kontrolari eustea eta soka tentuz luzatzen joatea bidea egin ahala. Etenik gabe egin genuen aurrera, guk abiada handiari eusteaz gain lorpen ederrak erdietsi genituelako. Baina tentsio hartatik geratu zitzaidan ikasgai mingots bat: euskaltzale asko ez ziren ez berritzaile eta ez ausart, oztopo guztiak ez zeuden kanpoan.

Lainoak laino, argi geneukan gure telebistak ezin zuela xumea izan, seinalearen kalitatea eta kantitatea besteekin lehiatzeko modukoak behar genituela. Hori lortzeko, aholkularitza eskatu genion Asier Aranguren ETBko kazetari atxabaltarrari; berak prestatu zigun parrila oso anbiziotsu bat, eta haren aurkezpen publikorako ekitaldi distiratsua antolatu genuen Eskola Politeknikoan, ATBOOM! izen argigarriarekin. Helburu nagusia ikusleak inpresionatzea izanik, ekitaldia oso ‘hollywoodiarra’ izan zen: parrillako saioen aurkezleak (Anne Igartiburu, Maider Egues, John Andueza, Jon Sarasua…) bakoitza berearen berri ematen, promo batekin, eta batetik bestera musika emanaldi laburrak (Goikobalu, Arrasate Musikal…) Nik ordurako hurbileko nituen Ruper Ordorika eta Joseba Tapia; eta banekien elkar miresten zutela. Horregatik proposatu nien elkarrekin bizpahiru kantu jotzea gure ekitaldian eta hala egin zuten. Sinetsita nago hurbiltze honek zerikusirik izan zuela Hiru Truku taldearen sorreran.

Antolamendua eta baliabideak bezain garrantzitsua zelakoan, ahalegin berezia egin genuen bi komunikabiden ikuspegi partekatuari forma emateko. Eta multimedia kontzeptuan aurkitu genuen giltza. Kontua ez zen aldizkari bat edo telebista bat egitea, baizik eta talde multimedia bat sortzea, hizkuntzaren eta komunitatearen premiei behar bezalako erantzuna emateko gai izango zena. Horrela, bageneukan helburu komun objektibo bat medio ezberdinetako langileentzat, eta lausotuz joan ziren auto-pertzepzioak. Hau lezio oso probetxugarria izan dut gero ere: bi aukeren artean jarrerak aurrez-aurre daudenean, ez da oso mesedegarri bataren edo bestearen alde egitea, nekez iristen da adostasuna horrela; askozaz eraginkorragoa da dikotomiari ate berriak irekitzea, bestelako aukerak bilatzea eta triangeluen bidez joko-zelaia aldatzea. Uste dut denborarekin espezialista bihurtu naizela gaitasun honetan.

Sendo lotu genuen multimediaren kontakizuna eta hura aurkezteko ere anbizioz jokatu genuen, Gipuzkoako Aldundiaren prentsa aretoan ezohiko mahaia bilduta: nirekin eseri ziren Mari Karmen Garmendia (Jaurlaritzan Hizkuntza Politikaren arduraduna), Garbiñe Egibar (Aldundiko Kultura zuzendaria), Xabier Zubizarreta (Arrasateko alkatea), Arantzazu Loidi (Arrasate Press-eko zuzendaria) eta John Andueza (ATBko zuzendaria). Kazetari ugari bildu ziren prentsaurrekora, eta lortu genuen oihartzuna oso handia izan zen. Bereziki pozik geratu nintzen oso ondo ulertu zelako multimediaren ideia, Mikel Atxaga handiaren pieza honek erakusten duen bezala. Ondoren elkarrizketa batzuk egin zizkidaten hedabide nazionaletan; bereziki gustura gogoratzen dut Maribel Aizarnak egin zidana, ETBren gaueko albistegian.

Arrasate nekez izaten zen albiste komunikabide nazionaletan, baina hainbeste mugimendurekin lortu genuen Gipuzkoan behintzat zarata apur bat ateratzea, eta tarteka bisitak izaten genituen ARKOn. Gogoan dut nola etorri ziren orduantxe jaiotzen ari zen Urnietatel proiektuko kideak, zuntzaren eskaintza indartzeko toki telebista bat antolatu nahi zutelako; eta baita Zumarragako zinegotzi gazte argal bat, oharrak zintzo hartu eta joan zena. Gerora famatu zenean ohartu nintzen bisitari hura Josu Jon Imaz izan zela.

Telebistan kalitatea lortzeko teknologiak garrantzi handia zeukan eta ATB sortu zen VHS formatu domestikoarekin, ez zuen behar genuen mailarik ematen. Gure teknikariekin identifikatu genuen Betacam formatu profesionalera jauzi egin beharra eta aurrekontuak 36 milioi pezetak gainditzen zituen. Udalarekin eta Gipuzkoako Aldundiarekin harreman estua geneukanez, proposamen ausarta egin nien biei: bakoitzak inbertsioaren heren bat hartzen bazuen bere gain, ARKOk bere herena hartuko zuela, horretarako Kutxan aztertua baigeneukan mailegu baten aukera. Zuzendaritza Batzordean eztabaida bizia izan genuen zuhurtziaren eta ausardiaren artean, besteak beste, mailegua pertsonalki abalatu behar genuelako; ausartok irabazi genuen, Agurtzaneren ametoarekin.

Hiruko negoziazioa ixteko Aldundikoen bisita prestatu genuen ARKOra, Udalarekin batera, eta ondoren bazkaria Garagartzan. Giro ezin hobea sortu zen eta, postreetara iritsita, Aldundiko teknikari Frantxis Lopez-ek atera zuen untxia kapeletik: bazuten diru-laguntza programa bat udalei kultur ekipamenduetan laguntzeko, eta prest zeuden Arrasateko Udalari kopuru potolo bat emateko, gure inbertsioa gauzatu zedin. Udalak apustuari eutsi zion eta azkenean bi erakundeen artean finantzatu zuten inbertsio osoa. Gure ausardiak sari bikaina izan zuen.

Zinez gustura aritu nintzen eta asko ikasi nuen ARKOren sorreran. Nire lehen ardura instituzionala izan zen herri mugimenduan, eta ohartu nintzen banituela gaitasun batzuk aproposak halako erronketarako. Hain zuzen horretaz gogoratu ziren urte batzuk geroago Goiena sortzeko liberatzea proposatu zidaten lagunak. Bi urte eta erdi pasata utzi nuen ARKO, proiektuari oinarri on bat emanda, Elorrion erositako baserria zaharberritzeko behar bainuen denbora libre guztia. Hori ere ikasi nuen: gustuko lanean buru-belarri murgilduta ezin nuen luze iraun oreka pertsonala galdu gabe.

13. KUTXA BULEGOAK

by mikelirizar

Kutxan sartu eta zulotik irteten hasi nintzenekoa. Sikologo azkarra, Seguran harrera, Agustina eta Kornelius. Errekan gora eroso. Trebatzaile eta animatzaile, gailurrean. Zakildun diadema. Komertzial mugatua eta gainbehera profesionala. Ingurua euskaldunagotzen.

Tantai-ren atalean kontatzen dut nola kooperatibaren porrotak jarri ninduen aurrezki kutxaren atean. Lehenago batere tentagarri ez zitzaidan ogibidea, amets zerutiarra bihurtu zidan egoera berri negargarriak.

85eko negu sarreran iragarki magikoa irakurri nuen egunkarian: Kutxa Probintzialaren hainbat lanpostuko deialdi bat zen Goierrirako, bertako herrietan erroldatutako gazteak eskatuz. Nik baldintzak betetzen nituen: Ormaiztegin jarraitzen nuen erroldatuta nahiz Bergaran bizi; unibertsitate titulurik ez zuten eskatzen; mekanografia soberan neukan Gipuzkoako Osasun Planarekin egindako maratoiari esker; eta adinean… ozta-ozta gainditzen nuen haiek jarritako 30 urteren muga, hori ezin zen erabakigarri izan! Horretaz aparte, baneukan lanean ia 10 urteko ibilbidea (ez oso arrakastatsua, egia esan) Dena bilduta, aukera argia ikusi nuen Kutxan sartu eta zulotik irteten hasteko; eta biak lortu nituen, lanpostua eta zulotik irtetea.

Hautaketa borrokatu nuen nire indar guztiekin. Tartean sikologoaren elkarrizketa ere pasatu nuen, eta hari saiatu nintzen eskaintzen berak ustez erosi nahi zuena. Gero jakin nuen ez nuela batere engainatu. Behin kontratua sinatuta, enpresak eman zizkigun hautaketaren emaitza nagusiak, tartean azterketa fisikoarenak, baina ez sikologoarenak. Bidezkoa iruditu zitzaidan hauek ere eskatzea eta, ezohikoa zen arren, baimena eman zioten sikologoari bere txostena niri azaltzeko. Bilboraino joan eta azalpena entzunda, ohartu nintzen oso agerikoa zela nire nortasuna eta, antzezpenak gora behera, ondo eskaneatu nindutela: “Puede ser muy buen colaborador, pero tiene que sentirse identificado con el proyecto y con su jefe” (alegia, ez neukala morroiaren profila). Bitxia egin zitzaidan txostenean “viste bien” ere irakurtzea, hain zuzen ondo jantzita joateko ahalegina egin nuelako.

Kontua da 86ko maiatzaren 19an, aurten beteko dira 40 urte, izan nuela lehen lan eguna Gipuzkoako Kutxan. 32 urte hautaketan beteta, sartu ginen taldeko zaharrena nintzen, gazteena baino 10 urte zaharragoa. Bi asteko sarrera-ikastaro potentea egin nuen, Beasaingo bulegoan hasteko planarekin, baina azken orduan Seguran hartu nuen lur. Mikel eta Pello zeuden lanean bertan, Pello Ormaiztegira joan zen eta bi Mikel geratu ginen. Handik gutxira beste Mikel eraman zuten eta Pello etorri zen bueltan. Gaur egun oraindik laguna dut.

Berez, nik Seguran neukan basea, baina inguru guztian ibiltzen nintzen, Tolosa/Ibarran hasi eta Zumarraga/Legazpiraino. Izan zen egunen bat goiz berean hiru bulegotatik pasatu nintzena ere. Oro har, gustura egiten nuen itinerantzia hau. Aukera ematen zidan bulegotik bulegora zeuden aldeak ikusteko, molde desberdinak ikasteko, eta pertsona askotarikoak ezagutzeko. Soltura handia hartu nuen joan-etorri bolada honetan.

Baina Segura zen nire tokia eta herritarrek kuriositatez hartu ninduten. “Atrebentziarekin, nongoa zaitugu?” galdetzen zidaten ausartenek, eta nik “Lierniz beste aldekoa, Ormaiztegikoa” Berehala eman zidaten konfiantza osoa eta, bakarrik nengoenetan, bezeroek zaintzen zuten bulegoa komunera joan behar nuenean, adibidez; inoiz odolki egin berria ere ekarri zidaten, labean erreta eta ogi bitartean! Oso giro ona aurkitu nuen Seguran eta benetan zoriontsu izan nintzen han emandako lau urteetan.

Segurako bulegoak zerbitzua ematen zien baita Zeraini eta Mutiloari ere. Eta hileroko lehen lanegunean bulego handia bete egiten zitzaigun pentsioa kobratzera zetozen jubilatuekin. Ni larritu egiten nintzen ikusita zenbat denbora itxoin behar izaten zuten, eta hasi nintzaien proposatzen ez etortzea denak egun berean. Erantzuna aho batekoa izan zen: “Ez ba, alderantziz! Batera etortzen gara elkar ikusteko, Bestela gero eta nekezago kointziditzen dugu tokitan, hemen badakigu behintzat hilean behin topo egingo dugula!” Zahartu ahala ari naiz jabetzen errutinen garrantziaz, eta zein onuragarriak diren hitzordu errepikakorrak dinamika sozialetatik aparte geratzeko bidean gaudenontzat.

Egun batean emakume bat sartu zen bulegoan, libreta zirriztutik pasa, eta galdetu zidan ea nongoa nintzen. Ormaiztegikoa nintzela; bera ere baietz. Libretan izena begiratu, eta Agustina ikusi nuen; abizenei erreparatu eta… nire mitologiako pertsonaia bat zen! Gure etxean pasadizo xelebreak kontatzen ziren maiz, eta haietako batek zioen aitona bat bilobarekin zihoala norbaitek neskatilari izena galdetu ziola; eta nola aitonak, totela izan (eta nonbait petrala ere bai) neskatilari esan zion: “Eeeez esan, Aaaaagustiña!” Gure artean galdera askori erantzuteko erabiltzen genuen formula hori. Beno, ba sudur parean neukan ipuineko Agustina! Ez nion berari ezer esan, badaezpada, baina sekulako ilusioa egin zidan.

Izan ziren bestelakoak ere, noski. Sartu nintzeneko udan, eguzki egun bat, herria hutsik, eta ni bakarrik bulegoan. Halako batean non sartzen den motxilero bat, holandarra, 100 florineko traveller txeke bat saltzera. Tresna ezagutzen nuen, geuk ere atzerrian erabiltzen genuelako, baina lehen aldiz egin behar nuen eragiketa eta urduri samar nengoen; gainera operatiba ez zen on-line, prezioa eskatu behar genuen zentralera eta inprimaki bidez eragiketa eskuz egin, gero haiek prozesatzeko. Deitu nuen, eta eman zidaten prezioa: florin holandarra ordaintzen genuen 40,183 pezeta. Bete nuen inprimakia, eman nizkion gazteari 40.183 pezetak eta agurtu nuen egonaldi on bat opatuz. Goiz amaierako koadrea egiteko orduan konturatu nintzen: 100 florinen truke eman behar nizkion 4.018,3 pezeta, ez 40.183!!! Normalean bi dezimal erabiltzen genituen eta hiru ikusteak nahastu egin ninduen. Kontua da eman nizkiola 36.000 pezeta gehiago. Egoera oso larria zen, ze oraindik 6 hilabeteko probaldian nengoen, eta derrepente kalean ikusi nuen nire burua. Agonian larri, pentsatu nuen Kornelius gazte hura lokalizatu behar nuela eta egoera azaldu, ea gehiegizko dirua itzultzen zidan. Eta telefonoz nahastu nituen zeruak eta lurrak, iritsi nintzen deitzera New York-eko American Express txeke jaulkitzailearen zentralera, Holandak Bilbon zuen kontsulatura, Espainiak Holandan zuenera… Kornelius lokalizatzeko. Dena alferrik.

Bi egun zororen bueltan, etsita, zonako nagusiari zintzo azaldu nion gertatutakoa eta hura konpontzeko egindako ahalegina; nire etorkizuna bere eskuetan zegoen. Arretaz entzun eta ez zidan momentuan ezer esan; baina handik gutxira jakinarazi zidaten ez zutela nire kontrako neurririk hartuko, akatsa handia izanik, nire erreakzioari balio handiagoa ematen ziotelako. Asko eskertu nion bizitzari nola saritu zidan arduratsu jokatu izana.

Bulegoetan, bataz beste, egunean 100 pertsona inguru pasatzen zitzaigun aurretik, kontu xelebreak noiznahi gertatzen ziren. Behin gizon adineko batek alkandoraren bi botoi askatu, barrutik paper bat atera eta eskatu zidan “piñuena”. Buelta askoren ondoren ulertu nion pinudia bota zuenean dirua epeko lamina batean jarri zuela, eta urtean behingo interesak kobratzera zetorrela. Portzierto, jende nahikotxok ibiltzen zuen kartilla galtzarbean, eta batzuei zorabiatzeko moduko usaina pilatzen zitzaien. Beste behin, emakume gazte batek pasa zidan kartilla zirrikitutik, artean haiek eguneratzeko makinarik ez geneukanean, eta eskatu zidan: “Métemela, que me faltan algunos movimientos”. (Sartuidazu, mugimendu batzuk falta ditut-eta). Bozgora esan, esaldiaren polisemiaz jabetu eta fraust! gorritu zen emakumea.

Lau urteren ondoren, ordurako Arrasaten bizi nintzela, Bergarara mugitzeko proposamena egin zidaten, bulego handiago batera. Kutxan sartu berritan jabetu nintzen kokaleku preziatuena zentrala zela. Sarrerako osasun-miaketan kointziditu nuen beterano batekin, eta galdetu zidan ea non hasiko nintzen lanean, eta nire erantzuna entzunda bota zidan: “¿A sucursales? ¡Qué putada!” (Bulegoetara? Zelako putada!) Eta ni txoratzen bulegoetara joateko! Kontua zen Kutxaren zentral preziatura iristeko tarteko helmuga zirela Donostiako bulegoak; horregatik, lankideek joera zuten -zibilizazioak ohikoa izan duen bezala- errekan behera mugitzeko, eta bide horretan pilatu egiten ziren. Nik, aldiz, errekan gora Arrasaterainoko bidea egiteko ez nuen inongo oztoporik izan.

Bergaran ere giro ona aurkitu nuen. 90. urtea zen eta haren amaieran erabaki zuten kutxa probintziala eta munizipala batu egingo zirela. Horrek aldaketa handiak zekartzan eta denetan potoloena zen sistema operatiboarena. Sistema komunaren enborra probintzialekoa izango zen, eguneratze askorekin; munizipalekoentzat, aldiz, sistema berria izango zen goitik behera. Horrek, noski, trebakuntza lan handia eskatzen zuen, eta trebatzaile talde bat sortu zuten propio, eskualdeka. Ni izan nintzen Debagoienekoa.

Ilusioz hartu nuen eginkizuna eta, nonbait, banuen hartarako gaitasuna ze, ikastaro bakoitzaren amaieran hartzaileen balorazioa eskatu behar genuen, eta nireak onenetakoak ziren. Horrek konfiantzaz aritzen lagundu zidan, eta operatiban aditu bihurtu nintzen. Trebetasuna dominatuta, saiatu nintzen fusioaren une kritikoetan bi komunitateen artean zubiak eraikitzen. Gogoan dut munizipalekoei aldaketa erabatekoa ezarri zitzaiela 91ko aste santuan, opor egunak baliatuta sistemaren tripak aldatzeko. Kontua da haiek oporretan joan zirela sistema zaharrarekin, eta bueltan hasi behar zutela berriarekin. Ni jarri ninduten Bergarako munizipaleko bulego handian, han sortuko zen zalaparta gobernatzen laguntzeko. Egun oso gogorrak izan ziren, jendea erruz zetorren eta erantzuteko gaitasuna mugatua zen, gauza bakoitzak eskatzen zuen ohikoa baino askoz denbora gehiago. Bigarren egunean edo, lehiatilak sutan zeudela, aldamenean neukan Antoniori galdetu nion ea zer moduz ari zen eta berak erantzun: “Larri, hasitta najaok bihotza eskuman sentitzen!”

Gainditu genuen estutasuna eta ni oso posizio onean geratu nintzen: lana dominatu egiten nuen, jendearen estimazioa sentitzen nuen, eta baita enpresarena ere. Nahiz unibertsitatean eta Tantai-n porrot egin, bizitan garatutako beste abileziei esker lortu nitzakeen arrakastak ere. Seguruenik Kutxaren bulegoetan eman nituen 20 urteetan hau izan zen nire gailur profesionala.

Horren adierazle, ezkon-despedidan gertatu zitzaidana. Esteñibar atalean azalduko dut nola baserriak ezkontarazi gintuen Fatima eta biok, ia 20 urte bikotean eman eta gero. Ezkontza klandestinoa izan zen, baina Kutxan 15 eguneko ezkon-baimena neukan, hura ezkatu nuenean zabaldu egin zen albistea eta batzuk berehala hasi ziren despedida antolatzen. Nik abisua eman nien antolatzaileei: “Konforme, egingo ditut behar diren patrifilio guztiak, baita buruan jarri zakildun diadema ere! Baina, gainera, ez didazue oparituko zeramikazko lanpara iguingarri bat. Musika-ekipoa behar dut Esteñibarrerako, beraz nik aukeratuko dut nahi dudana, zuek dagokizuen partea ordaindu, eta nik falta dena”. Azkenean 60 lagunetik gora etorri ziren afaltzera, eta 100dik gora bildu ziren oparirako; ekipoa oso-osorik ordaintzeko beste! Oraindik martxan daukat Mendrakan.

Bategite prozesuaren parean, nire bizitza paraleloan ARKO eraikitzen aritu nintzen. Gero, 93an Esteñibar baserria erosteko aukera izan genuen eta, bizitokia Elorriora eramateko perspektiban, lantokia Arrasatera aldatzeko erabakia hartu nuen. Beti ere, lan eta bizi herri ezberdinetan (hurbil, hori bai), lanak ez zezan kalean jarraipenik izan. Aldaketa eskatu nuenean, bategite garaiko trebatzaile itzalak irauten zuen eta beso zabalik hartu ninduten Arrasaten.

Hala ere, Kutxa hasia zen bere estrategia komertziala bankuenera hurbiltzen eta ni hor ez nengoen eroso, ez naiz komertzial ona. Saltzeko gai banaiz, baina soilik neuk erosiko nukeena, ez enpresak saldu nahi duena. Banituen arazo etikoak bezeroei proaktiboki saltzeko, produktua behar ala ez. Geratzen zitzaidan aukera zen bezeroen arretan jarraitzea, arazo operatiboei erantzuna ematen, horretan bainintzen ona (Ikus Kutxako aldizkarian 99an egin zidaten elkarrizketa hau) Kontua da jarrera honekin sintonia galtzen nuela enpresarekin eta, beraz, nagusiekin. Une batetik aurrera arazoak izaten hasi nintzen, sarrerako sikologoak iragarri zuen bezala. Zorionez, 99an Goiena sortzeko proposamena etorri zitzaidan eta bi urtez alde egin nuen gustura ez nengoen lanetik; tamalez, itzuli nintzenean gauzak antzera edo okerrago zeuden, eta arazoak bueltan etorri ziren, areagotuta. Milurteko lehen urteak txarrak izan nituen lanean, harik eta 2006an Carlosek zentralera eraman ninduen arte, atal honetan kontatzen dudan bezala.

Bulegoetako 20 urteko ibilaldiak ikasgai onak utzi zizkidan giza abereari buruz, ez alferrik egunero ehun pertsona inguru artatzen nituen, bataz beste. Orokortu daitekeen ikasgai bat: arreta pertsonalizatua eta aurrez aurrekoa da zerbitzurik onena emateko moldea, akats larria deritzot harreman digitalei eta robotei lehentasuna emateari, are larriagoa kalitatearen izenean egiten bada. Kutxak bere nortasunaren zati handi bat galdu zuen arreta zuzeneko ordutegiak mugatzen hasi zenean.

Beste ikasgai polit bat ere jaso nuen euskararekin. Ahobizi jokatu izan dut beti, izena asmatu baino askoz lehenagotik ere. Eta Kutxa toki aproposa zen, erakundearen posizioa oso argia zelako euskararen alde, nahiz barruko errealitate soziolinguistikoan argien ondoan ilunak egon. Gainera, komunikabideetan (Debagoienean, ETBn edo Euskadi Irratian) euskaraz jardunda hartu nuen izen apur bat, eta jendeak beti lotu izan nau euskararekin. Kontua da bai lankideek eta bai bezeroek niri euskaraz egiteko joera argia izan dutela, normalean dutena baino nabarmen handiagoa. Alegia, posible da pertsona banakoak bihurtzea euskararen erabileraren sustatzaile, jarrera aldi berean irmo eta lagunkoia erakutsita. Kutxako lankide batzuk elkartzen gara oraindik tarteka, eta haien arteko harremana orain euskaldunagoa da duela 20 urte baino.

09. ORMAIZTEGI BUELTAN

by mikelirizar

7 urterekin joan eta 23rekin itzuli, zulo galanta; kanpoko lagunekin hurbilago. Nola dekoratzaile sena ekinez piztu zitzaidan. Brasilgo txori txikia eta Espainiako bele beltza. Begetariano, medikuntza alternatiboa, bizikleta. Herritik irten behar bertako intxaurrak estimatzeko.

1977ko hasieran itzuli nintzen Madrildik, plan oso zehatzik gabe. Lehen urratsean Izaskun arrebaren etxean instalatu nintzen Ormaiztegin, horrek babes handia eman zidan hasieran. Senideon artean geneukan konplizitateaz gain, denok ari ginen orduan ESBren sorrera sustatzen, erraza zen gure arteko bizikidetza.

Etorri eta berehala hasi nintzen egun erdiz lanean Beasaingo klinikan, hau izan zen bigarren zutabe garrantzitsua. Hortik, Eukeni eta ESB tarteko, Lazkaon sortu zitzaidan lagun taldea, adinez ni baino dezente zaharragoak. Bestalde, Fatima artean ikasketak bukatzen ari zen Deustun (ni baino ikasle finagoa izan) eta astebururo joaten nintzaion bisitan. Han ere, Fatima eta ESB tarteko, lagunak egin nituen, adinez hurbilagokoak. Horrekin guztiarekin denbora urri neukan Ormaiztegiko dinamikei eta umetako lagunei eskaintzeko.

Baina arazoa sakonagoa zen: 7 urterekin joan nintzen interno Donostiara eta 23 urterekin nentorren bueltan herrira; hau da, ordura arte bizitako zati esanguratsuenean oso tarte laburretan hartu nuen parte herriko bizitzan. Nabaria zen lagun zaharrak baino hurbilagokoak nituela beste batzuk kanpoan, eta errazago jotzen nuela haiengana. Ez herrikoekin gaizki konpontzen nintzelako, baizik eta elkarrekin bizipen partekatu gutxi genuelako. Gaur egun oraindik urtero joaten naiz Ormaiztegiko kinto bazkarira, baita gustura egon ere; baina agerian geratzen da beti iraganeko zulo hori. Iazkoan, adibidez, Golden dantzalekuaren garaiko kontuekin ibili ziren, haientzat oso garai erabakiorra; ni beste behin jabetu nintzen hortik oso aparte nengoela, Golden ez dakit behin edo zapaldu ote nuen.

Bueltatu nintzen urteko udazkenean, Fatimak eta bere neba Joxek ikasketak batera amaitu eta Arrasaten alokairuan hartu zuten pisu zahar bat. Hura bizitoki atsegin bihurtzen lagundu nien eta bi bikoteon topaleku ohikoa izan zen hainbat urtez. Han ematen nituen asteburuak, eta astean zehar ere eskapadaren bat egiten nuen. Ormaiztegiko lagunekin, harreman estu-esturik ez.

Ez dut gogoan zehazki noiz, baina halako batean aukera sortu zitzaidan herrian pisu bat alokatzeko eta baliatu egin nuen. Arreba bere familia osatzen ari zen, eta nik ere espazio propioa nahi nuen. Gainera, Madrilgoak Ormaiztegira zetozenerako aterpe ezin egokiagoa zen pisu hori, eta segida eman genion urte luzez, modu batera edo bestera. Hartu berritan, etxe bat nire gustura apaintzen nuen lehen aldia zen, eta ohartu nintzen banuela estilo bat, ausart samarra, tokiak girotzeko. Diru gutxi baina askatasun erabatekoa neukanez, gozatu egin nuen lantegi horretan.

Geroko ibilbidea ikusita, esango nuke dezente garatu dudan gaitasunen artean dagoela dekorazio eta diseinuarena. Tantai-n nire ogibidearen parte ere bazen, eta esperimentu kurioso batzuk egin genituen. Gero Bergarako pisua eta Arrasatekoa etorri ziren; eta ondoren baserriak, Gazetakoa lehenik eta oraingo Mendrakakoa, biak Elorrion. Guztiek izan dute nortasuna estilo aldetik, niretzat beharrezkoa bihurtu da bizi naizen espazioaren estetika nire izaerarekin bat etortzea.

Ormaiztegira bueltatu eta lehen txanpan, aitak oraindik eutsi egin zion nirekiko esperantzari, espero zuen ikasketak berriro hartuko nituela, eta amaituko. Gaztigatzen zidan berezko gaitasun askoren jabe izanda, nire erantzukizuna zela haiek garatzea eta erabiltzea inguruan eragiteko. Eta zinez uste dut lortu zuela erantzukizuna bihurtzea nire bizitzaren ardatz nagusia, ze aldamenetik pasatu zaizkidan tren guztiak hartzeko joerak, nire kasuan, gehiago du arduratik abentura-zaletasunetik baino. Niretzat idatzia bailitzan irakurri nion Jon Sarasua-ri beija-flor txoritxo brasildar lore-laztantzailearen parabola moduko hau:

“Suak hartu omen zuen behin oihana. Animalia guztiek ziztu bizian alde egin zuten, dena utzita. Beija-florrak ere bai, baina errekatik mokoan ura hartu eta suari tanta bat botatzera itzuli omen zen. Ondoren berriz, eta gero berriz. Esan zioten alferrik ari zela, ez zuela sutea horrela itzaliko. Erantzun zien bazekiela, baina hori zela berak egin ahal zuen apurra”

Arazo handien tamainako diagnosi adostu eta antolamendu estrategikoen zain egon gabe, nire joera izan da jomuga egokia identifikatu eta ekitea; egindakotik ikasi, eta berriro ekin. Horregatik jarri diot bizipenen errepaso honi EKINetaIKASI izena, bidean ekinez ikasi dudalako. Txoritxoaren modura, nik diot: “Hau da egin dezakedana, hau da egin behar dudana” Esaldia idatzi, eta konturatu naiz espainiar politikari oso eskuindar batek antzeko esaldi bat (“zerbait egin dezakeenak egin dezala”) erabili duela ez aspaldi, haren jomuga eta nirea justu elkarren kontrakoak badira ere. Pentsakeraz suelto ibilita, ortodoxiaren babesik gabe, suertatzen dira halako kointzidentzia ustekabekoak.

Urrunera joan naiz, ordea. Ormaiztegira bueltan pisua antolatuta, bakarrik bizitzen ikasi nuen eta ikasketa garrantzitsua iruditzen zait. Nire belaunaldiko gizonezkoak sarri gurasoen etxetik irteten ziren ezkontzeko; hau da, pasatzen ziren zuzenean amaren aterpetik emaztearenera, oinarrizko entrenamendurik gabe (erosketak, sukaldea, garbiketak…) eta bikote harremana eraikitzen zen ezgaitasun horren gainean. Uste dut bikote harremana librea eta sanoa izateko baldintza bat dela gaitasun eta funtzio oinarrizkoetan parekotasuna lantzea, gehiegizko dependentziarik sor ez dadin. Nik behintzat hori ikastea izan nuen helburu bakarrik bizi izan nintzen aldian.

Ormaiztegiko pisuan ez nuen telebistarik, musikak hartzen zuen tokirik handiena, eta diseinatu nuen lehen altzaria musika ekipoarena izan zen. Soinu banda oso zabala erabiltzen nuen, eta kosta egiten zait entresaka egitea. Ezinbestekoa zait Ommadawn hau, oraindik ere entzuten dudan bakoitzean urte haietara narama derrepente; miresten nuen (eta dut) Alan Stivell, apartekoa iruditu zitzaidan Errobi-ren Ametsaren bidea, maite nituen Andaluziatik zetozen aire berriak eta baita klasikoagoak ere; eta klasikoetan oso kuttun izan nituen Brahms edota Grieg. Eklektikoa naiz musika kontuetan (ere).

Sasoi honetan begetariano egin ginen Fatima eta biok. Bere ama Paulak oso bereganatua zeukan osasuna zaintzeko jakinduria tradizionala eta Bilboko mediku naturista batengana joaten zen sarri. Gu ere hasi ginen berarekin joaten, eta medikuari entzundakoak praktikan jartzeko gure jan-ohiturak moldatu egin genituen; berehala hobekuntza nabarmenak gertatu zitzaizkigun, bai gorputzean eta baita aldartean ere. Testuinguru honek erraztu zigun Lizasoko “Arco Iris” komunitatera egin genuen bisita, guk biok bere gurasoekin.

Besteak beste, medizkuntza alternatiboko zerbitzu ugari eskaintzen zuten eta tartean iridologo bat egin zen famatu; haren kontsultara joan ginen laurok. Nire txanda iritsi zenean begiko irisa aztertu zidan luze, eta harrituta esan zidan: “Ene! Hau zurrunbiloa buruan daukazuna! Sekulako abiadan dabiltza zure neuronak, lasaiago jarduteko bidea aurkitu beharko zenuke” Bilustu banindu bezala! Hain justu horixe zen nire buruaz neukan sentipena: burmuina beti lanean, atsedenik ez, 0-tik 100-era kolpean, eta askotan ideiak motroiloan, argitasun handirik gabe. Gutxienez arazoaren kontzientzia hartu nuen eta egin izan ditut yoga, kontrol mentala, eta antzeko jarduerak, baina berezko zalaparta gailendu izan zait ia beti. Zahartzarora bidean, 70 urteren bueltan egin dudan deskonexioa izan da benetan eraginkorra, buruko eta urdailaren ahoko korapiloak askatzeko. Azken atalean kontatuko dut luzeago.

Etxetik lanera, hasieran Beasaingo klinikara eta gero Lazkaoko Tantaira, bizikletaz egiten nuen posible zen guztietan. Gustatzen zitzaidan bizikleta garraiobide izatea, ez soilik kirolerako makina. Ikuspegi hori dezente garatu genuen gero Fatimak eta biok oporretan, hainbat ibili egin genituen bizkletei alforjak jarrita, Andaluzian, Frantzian, Portugalen edo Grezian, baita Galiziatik Arrasatera, etxetik Arnedillora edota Nafarroan zehar. Gustagarria egiten zitzaidan goizean loak eta gosariak emandako indarrez abiatzea; indar hori beroa, haizea edota aldapak gainditzen xahutzea; eta afalordurako errendituta esertzea, plater eta edalontzi ondo beteen aurrean. Gainera, bizikletan ibilita soinuak eta usainak jasotzen dira, abiadak aukera ematen du bide ertzean jendea ikusteko, bere ohiko bizimodua egiten. Mahastizain garaian bizikleta aparkatuta izan genuen, baina duela gutxi erosi ditugu elektrikoak, zahartzaroak uzten digun tamainan gozatzen jarraitzeko.

Berriro ihes egin dut denboran aurrera. Ormaiztegira bueltatu berritan zalaparta politiko handia zebilen, eta herrian ere prestatu genituen ESBren ekitaldi batzuk. Bat dut gogoan, Ormaiztegiko Zubipe kiroldegian parte hartu nuelako, Argala erahil berritan. Politikari rolean sartuta, espresuki aldarrikatu nuen ormaiztegiarra nintzela, Zumalakarregi bezala. Baina konturatzen nintzen nire garapena herritik aparte ari zela gauzatzen neurri oso handian, eta horrek herriko jendearengan eragiteko gaitasuna ahuldu egiten zidala.

Handik lasterrera etorri zen herriko adinkideak ezkontzen joatea, eta ni ere gonbidatzen ninduten. Esker oneko joaten nintzen eta ondo pasatzen nuen, baina juntadizo haietan ere aldiro nabaritzen nuen urte luzetako deskonexioa, bizipen partekatu gutxi neukala haiekin eta, nahiz Ormaiztegin erroldatuta egon eta bertan erretiratu egun gehienetan, ez nintzela herriko bizilagun normala, nagusiki kanpora begira bizi nintzelako.

Horrenbestez, Fatimarekin bikotea sendotuz joan ahala, biok elkarrekin bizitzeko bidea prestatu eta 1982an hartu genuen pisu bat alokairuan Bergaran. Nolabaiteko erdibidea zen Arrasate eta Beasain/Lazkao artean, eta bagenituen bertan senideak eta lagunak. Bergaran eman genituen beste 5 bat urte.

Mugimendu honekin bukatu zen Ormaiztegin bizi izanda sentitzen nuen arrotz sentipena. Harrezkero, bisitari izan naiz sorterrian: ama eta arreba tarteka, Sanandresetan familia bazkaria eta aurretik kinto bazkaria, Gabon ospakizunak eta bestelako okasio bereziak. Amak luze iraun zuen eta azken urteetan sarriago joaten ginen senideok, zaintza lanetara. Bera hil ondoren ere, jarraitzen dugu Gabonetako juntadizoa bertan egiten, nahiz senide gehienak kanpoan bizi garen. Bereziki estimatzen dut Olentzero egunean elizatarian egiten den kantaldi herrikoa: adin guztietako 150-200 pertsona biltzen gara (guztira 1.300 biztanle dituen herrian) eta soinuz lagunduta kantatzen dugu gabon kanten sorta bat, belaunaldi arteko transmisio-ariketa eredugarrian. Begi ertzetan elur-malutak pausatzen zaizkit aldiro.

Herri askotan bizi izan naiz, eta esan izan dut naizela sustrai luzeko euskalduna, baita ideologia sozialez debagoiendarra naizela nagusiki. Hori horrela, ez dut atal hau itxi nahi Ormaiztegiri aitortza bat egin gabe. Oso umetatik bizi izan nuen enpresa mundua, eta kontziente nintzen zenbat tailer zeuden herrian eta zenbat lanpostu eskaintzen zituzten, herrirako behar zirenak baino askoz gehiago. Orduan perspektiba osorik ez eta pentsatzen nuen gure karrozeriaren ondorio zela. Baina begiak ireki zizkidan lan mardul batek: ORMAIZTEGI 1860-1970 liburuak hain zuzen,, zeina osaba Millanek, bere seme-alaba Xabier/Idoiak, eta Zeles Otamendik landu baitzuten urtez luzez eta pazientzia handiz. Liburu hau aipatzen dut lehen atalean ere, karrozeriaren bilakaera xehetasun handiz azaltzen duelako; baina harrigarria da izenburuko mende luze horretan zenbat enpresa sortu ziren herrian, zenbat ekintzaile aritu zen mota guztietako zailtasunei aurre egiten, eta nolako lankidetzak garatu zituzten biziraupena eta garapena helburu. Nahiz liburuan ez nuen lanik egin, Hitzaurrea idazteko ohorea eman zidaten; eta jaioterriaren miresmenez, hau idatzi nuen:

“Horregatik, izan bedi liburu hau mugarri bat Ormaiztegiren historian; abiapuntua, hobeto ezagutzeko izan garena. Lagun diezagula bertako intxaurren balioaz jabetzen, urrutikoena ukatu gabe. Eta indartu dezala gure komunitate sentimena, elkarrekin egin duguna akuilu izan dadin elkarrekin egin dezakegunerako”

Ormaiztegirako bezala balio du Euskal Herrirako.

06. IRUÑEA

by mikelirizar

Aldaketa aukera bihurtu nuenekoa. Iruñean falangista, antzezle, turista, lagun… Asma erasoa, Leringo mozkorra eta Guacamayo-n makarra. Institutuan genero-harresia eta Josefina filosofaren 2.000-3.000 egitasmoa. Mikel berri bat sortzen, aitaren planetatik harago.

Goi-batxillergoa egiteko aitak beste ingurune bat aukeratu zidan. Nonbait 5 urte toki berean nahikoa iruditu zitzaion, ez dakit zerk eragin zuen aldaketa. Nirekin hitz egiten zuen, nerabe izan arren heldu gisa tratatzen ninduen eta kontu filosofikoak ere aipatzen zizkidan. Sokrates-en Ezer ez dakit, ezer ez dakidala baizik esaldi famatua irakatsi zidan artean ulertzeko gai ez nintzen adinean. Baina ez daukat gogoan nola azaldu zidan beste anaiengandik bereiztu beharra. Aldiz, Iruñea aukeratzeko bazituen gutxienez bi arrazoi praktiko: Gurutze arreba zaharragoa han ari zen erizain ikasten, eta aitak bazituen bi lehengusina bertan ezkonduta bizi zirenak.

14 urterekin, Tolosa atzean eta Iruñea aurrean, kontziente izan nintzen ingurune aldaketa erabateko hura aukera aparta zela iraganeko zametatik libratzeko eta neure buruaren bertsio hobe bat bilatzeko. Izaeran jauzi egin eta Mikel berri bat eraikitzeko asmoz agertu nintzen euskal hiriburuan.

Gogoratzen dut lehenik ikastetxea lotu genuela, Gurutze plazako Ximenez de Rada institutua, eta nola han bertan galdetu genuen ea Iruñean bizitzeko ikasleen egoitzarik ba ote zegoen. Horrela iritsi nintzen Ruiz de Alda ‘colegio menor de la juventud’ delakora, historia bereziko eraikina, inondik ere. Colegio menor eta mayor nomenklatura hau zaharra zen, baina funtzioa aldatuta zeukaten, delako ‘colegio’ haiek ez iren ikastetxeak, egoitzak baizik, esku pribatuetan zeudenak; nirea. zehazki, Falangearen eskuetan. Ez dut haien estekarik jarriko, publizitatea ez egitearren, baina irakurle gazteak jakin beza frankismoaren ofizialtasuna eskuin muturraren egituretan gauzatzen zela. Halabeharrez, ni ere falangista izan nintzen, OJE (Organización Juvenil Española) erakundeko kide.

Egoitzan sartzeko ‘nobatada’ pasatu behar izan nuen. Eta (zergatik ote?) emakume baten rola antzeztea egokitu zitzaidan, Egoitzan sartzea zegoenez jokoan, kontua serio hartu eta ahal bezain ondo antzeztu nuen Luisarena. Ondoren, nire zorionerako, Luisa deitzearen bromak ez zuen luze iraun eta, kontrara, tutoreetako bat etorri zitzaidan antzerki talderako proposamenarekin. Planteamendu irekia zeukaten eta neskak ere bazeuden; gustura ibili nintzen tartean. Pentsa, Alfonso Sastre-ren obrak antzezten genituen, eta haietako batekin iritsi ginen Bizkaiko Aldundiaren jauregian saio bat ematera!

Bestela ere, egoitzan ez genuen presio politiko oso handirik jasotzen. Hori bai, uniformea geneukan: alkondara zuria eta gorbata granatea, praka motz/luze grisak, turkesa koloreko jertse bat lepoan zerrenda zuri bat zuena, eta igandetan jaka urdina, bi beltxarga buru zituen txaparekin. Noski horrekin institutuko ikaskideen artean markatuta geunden, eta ez soilik ideologikoki: nafar herrietako nekazariak, boronoak, primitiboak ginen, uniformeak hori nabarmentzen zuen.

Egoitzan giroa nahiko sanoa zen, seguruenik landa inguruneko jendea zelako nagusi. Eta gure zaindariak ere unibertsitateko ikasle pobreak ziren, gu zaintzearen truke bertan bizitzeko aukera zeukatenak; ez zen zaila haiekin ondo konpontzea. Ping pong-ean jokatzen genuen asko eta Urtainen hastapenak bizi izan genituen ilusio handiz, baita ilargia lehen aldiz zapaldu zutenekoa ere.

Arazo larriena gertatu zen azaroaren 20 batean, Falangearen sortzailearen urteurrenean. Lerin-en antolatu zuten hura oroitzeko ekitaldia, eta gure egoitzari eskatu zioten gazte uniformatu batzuk bertara bidaltzea. Autobusa antolatu zuten, eta mojen egoitza bateko neska taldearekin batera egin genuen bidaia. Behin Lerinen, inguratu ginen ekitaldia izango zen frontoira, baina hainbeste jenderekin gure falta ez zela igarriko eta norbaitek proposatu zuen hanka egitea. Ni ez nintzen arau-apurtzailea, baina egun hartan ausartu egin nintzen eta txikiteoan aritu ginen Leringo kale nagusi luzean. Artean asko edateko ohiturarik ez, eta batzuk mozkortu egin ginen. Ni, bestela ere, autoan edo autobusean erraz zorabiatzekoa nintzen eta hori aski nuen txala botatzeko; imajinatu mozkortuta. Kontua da ikuskizun penagarria eman genuela bueltako bidaian, nonbait. Biharamunean ez dut gogoratzen zigor gogorrik gure egoitzan, baina bai nesken egoitzara joan behar izan genuela barkamen eske, eta baita mojen aurpegi serioen ondoan guk ‘iraindutako’ nesken irribarre bihurriak.

Egoitzan bertan apaiza geneukan, Gallo abizeneko kapilau militarra, otorduetako errezoak gidatu eta igandetan meza ematen ziguna. Nahiz ez zitzaidan gustatzen bere aurpegikera faltsua, aitortzen dut saiatzen zela guregana hurbiltzen. Behin azaldu zidan meza amaieran ‘Agur Jaunak’ kantatu nahi zuela, eta ea letra itzuliko nuen. Euskaraz suelto bai, baina artean ez neukan oso landua, eta lanak izan nituen testu anbiguoaren espainierazko bertsio txukun bat taxutzeko. Edonola ere, pasarteak adierazten du Iruñean euskaltasuna lasaiago bizi izan nuela Tolosan baino.

Etapa honetan azaleratu zen nire asma alergikoa. Ez nago ziur ea lehen erasoa Ormaiztegin izan zen ala Iruñean, baina gogoan dut barnetegiko pasarte esanguratsu bat. Gelan geunden lotarako prest, 6 lagun 3 literatan. Bizpahiru ari ziren azken zigarroa erretzen, nahiz gelan debekatuta egon, eta niri arnasa estutzen ari zitzaidan. Ez neukan artean konfiantza handirik gelakideekin eta, larri samar sentitu nintzenean, haiei ezer esan gabe jaiki eta laguntza bila irten nintzen. Zaintzaleetako bat farmazia ikasten ari zen eta hura genuen osasun arduraduna. Berarekin gelara bueltatu nintzenean, atea ireki eta ke-laino bat zabaldu zen korridorera. Noski, gelakideek bronka jaso zuten erretzeagatik, eta nirekin muturtu ziren ez nielako abisurik eman. Batzuetan portaera arraroak izaten nituen, aitortzen dut.

Aitak berehala jarri zituen bere lehengusinak martxan, eta Opus-eko ospitalean zegoen Oehling abizeneko alergologo baten kontsultara eraman ninduten. Han azal-azpian txertatutako laginen bitartez aurkitu zuten alergia niela bereziki akaroei, eta horrek eragiten zizkidala asma krisiak. Soluzioa ere planteatu zidan: Alemaniako laborategi batean fabrikatuko zituzten nire gaitzaren neurriko txertoak, eta nik eguneroko dosi txikitan ziztatu behar nituen hurrengo bizpahiru urtetan. Eskerrak egoitzaren ondoan bazegoela klinika txiki bat; han lortu nuen egunero ziztada jartzea. Bi besoak zuloz josita izan nituen luzaro, baina immunitate maila ona erdietsi nuen nonbait, ze harrezkero ez dut berriro asma krisirik izan.

Hiru urte egin nituen Iruñeko egoitzan, eta lagunarte gustagarria izan nuen. Egoitzako adinkideekin koadrilla polita sortu genuen, denboraren joanean; eta neskak ere baziren tartean, esaterako, antzerki taldearen eta egoitzako jaien inguruan. Horrez gain, Corella-ko Toño izan nuen lagun min, intimitateak partekatzeko; eta Lizarra-ko Arantxa neska-lagun, genero arteko lubakia arakatzen eta gainditzen hasteko. Lagun berezia izan nuen baita ere Gonzalo Goikoetxea; hain lagun, bere anaiaren ezkontzara gonbidatu ninduela Lizarrerriko Oteitza-n. Gero Madrilen koinziditu genuen berriro, baina han erabat banatu ziren gure ibilbideak.

Gure ohiko diskoteka Guacamayo zen, San Juan auzoan. Sarri samar joaten ginen, nahiz 18 urteren langara ailegatu ez. Nik 16 urteren bueltan helduago ematen nuen, eta seguru sentitzen nintzen. Arellano-ko lagun bat, kontrara, erabat bizargabea zen eta ni baino kinta bat zaharrago izan arren umetxo itxura zeukan. Behin diskotekako atean geratu egin zuten eta karneta eskatu ziotenean aitzakiatan hasi zen, etxean ahaztu zuen plantak egiten. Egoerari traza txarra hartuta, atezainari begietara begiratu eta keinu makarra batekin esan nion: “Lasai, nirekin dator”. Eta biok sartu ginen! Esango nuke segurtasuna transmititzeak ate gehiago ere zabaldu dizkidala denboran zehar.

Sasoi honen soinu bandan ezinbestekoak dira kantu batzuk: Lyndsay Anderson Aphrodite’s child (kontuz, Demis Roussos eta Vangelis) Roberto Carlos edota Hugues Auffray. Iruñean hasi nintzen baita ere kitarraren lehen akordeak ikasten, Jaurrieta abizeneko ikaskide bati begira. Handik lasterrera jiratu nuen lehen kitarra akustikoa, eta etxean hiru anai bagara oinarrizko akordeak jotzeko gai. Zahartzaroaren atarian hasi naiz lehen klaseak hartzen; gutxienez artrosis-ari aurre egiteko balekoak zaizkit.

Batxiller 6. kurtsoan geundela, taldekoek hartu genuen egoitzako jolas-gelan zegoen tabernatxoa. Gela txikitxo bat zen, mostradore ñimiño bat eta lau apal gordetzen zituena. Ordutegi jakin batean atea zabaldu, mostradorea kanpoan jarri eta baimendutako gauzak saltzen genituen: litxarrak, batidoak, kola edariak… Zerbitzua emateko erosketak egin behar ziren, dirua kudeatu, txandak antolatu… Ikasketa polita izan zen eta, gainera, saria eman zigun: ikasbidaia egiteko nahikoa diru! Ikasbidaia hala-moduzkoa, dena esateko; baina autoantolatua eta ausarta. Izan ere, baliatu genuen falangista-kume ginela, Espainian zehar gure egoitzaren antzekoen sarea erabiltzeko. Nik Ormaiztegin alokatu nuen Los Zubis musika taldearekin ibiltzen zen furgona, eta Mediterraneo aldera sekulako buelta egin genuen. Argazki honetan gaude turista-falangista taldea Alicanten; adinez heldua zen bakarra, Akilino txoferra. Esperientzia ahaztezina.

Kontakizuna asko zentratzen ari naiz egoitzan, han egin nuelako lagunartea. Ikastetxean, lehen inpresio handia egin zidan genero-segregazioak, muturrera eramanda baizegoen. Eraikinak lauki handi bat betetzen zuen, alde bat mutilena zen eta bestea neskena, laukiaren barruan jolastoki zabal batekin. Planta honetan erdialdean ikusten den eraikinik ez zegoen nire garaian; horren ordez zegoena zen alderik aldeko orma altu bat, alanbre arantzadunez errematatuta, nesken eta mutilen arteko harresi gisa.

Hori kenduta, 5 urte sotana artean eman ondoren, ikastetxea laikoa zen eta lasai samarra. Irakasleen zerrenda hau aurkitu dut eta nostalgia atake bat ere izan dut izenei aurpegia jartzean: Lampreabe, literatura ematen zigun gizon pedantea; Cereza latinekoa, C hizkiak K ahozkatzen zituelako Kereka deitzen geniona; Josefina filosofiakoa, nik maite nuena helburu hartu zelako gure hiztegia zabaltzea 2.000 hitzetik 3.000raino; Alonso natur-ekoa, zigarroaren kea irentsi eta botatzen ez zuena; Zuasti atso harroa, Ruiz-eko uniformedunak paleto sentiarazten saiatzen zena; Salanueva, matematikako besamotz erretxina, mal de muchos… epidemia! behin eta berriro errepikatzen ziguna…

Ikasleen artean gogoratzen dut Jesús Ferrero, zamorarra eta Zumarragan bizi izandakoa, gerora idazle famatu bihurtu zena; eta baita Marino Goñi, euskal musikan erreferente ezinbestekoa bihurtu zena. Baina egoitzako nafarrekin eraiki nuen lagunartea, eta iruinxemeekin harreman ahulagoa izan nuen. Ikastetxe ondoan zegoen eta sarri bisitatzen genuen La Servicial taberna, oraindik martxan dagoena; eta tarteka gustatzen zitzaidan udaletxe atzekaldean Marceliano taberna bisitatzea, giro oso euskalduna aurkitzen nuelako.

Tabernak eta parrandak asko aipatu ditut, seguruenik ikasketen gaia saihesteko. Iruñean ez neukan inertzia alde, Tolosan bezala, eta nota onak landu egin behar ziren. Baina denbora gehiegi neraman gauzak erraz lortzen eta ez nengoen lan egitera ohitua. Hemen hasi zitzaidan porrot akademikoaren amildegia bistaratzen, bereziki matematikan (kalkulu integrala ez nuen inoiz ulertu) eta fisika/kimikan (hauen ‘tripak’ ere nekez harrapatzen nituen). Aldiz, filosofian oso ondo manejatzen nintzen, eta Josefina irakasle zorrotz eta serioari nota bikainak ateratzen nizkion; tarteka baita irribarretxo bat ere.

Iruñeko azken ikasturtean Preuniversitario egin nuen, eta unibertsitatera sartzeko azterketa gainditzea ikaragarri kostatu zitzaidan. Ez nuek lortu 71ko uda aurreko aukeran, ez ostekoan. Orduantxe ari ginen Madrilen instalatzen eta zalaparta horrekin pixka bat disimulatzen zen nire miseria. Gero, nola Preu-tik COU-ra aldaketa zetorren, 72ko otsailean deialdi berezia egin zuten eta, Madriletik Zaragozara joanda, nola edo hala pasea lortu nuen. Bitartean hasita nengoen unibertsitatean Enpresa zientzietako klaseetara joaten, nire ikasle ibilbideak erakusten zituen joerei kasurik egin gabe. Ez nintzen aitortzera iritsi, baina barrenean banekien unibertsitatea ez nuela ondo amaituko.

Aitaren nirekiko planak kolokan zeuden; neurri handian ikasketetan herren nenbilelako, baina baita ere aita ez zelako kooperatibaren buru baizik eta beste enpresa bateko langile. Biok ari ginen bakoitza bere krisia ahalik eta ondoen kudeatzen, Madrilen elkartu eta planak berregokituko genituelakoan.

Alde akademikoan ez bezala, garapen pertsonalean ibilbide ederra egin nuen Iruñean. Giro aproposa aurkitu nuen nerabezaroko adin tarte kritikoan (14-17) eta asmatu nuen hura ondo baliatzen pertsona hobea bihurtzeko. Esango nuke nire geroko ezaugarri dezente orduan finkatu zirela.

05. TOLOSA

by mikelirizar

9-14 urte bitarteko ibilbidea, barnetegian hasi eta errebalidarekin amaitu zena. Aita eskolapio aipagarriak. Ikastetxearen entxufea eta ikaskideen burlak. Mikel berdin ‘zero’. Ikasitako hizkuntzak mesedegarri. Zalantza ‘zientifiko’ xelebrea eta arrautza mukitsuak.

Donibane Lohizune eta Nonantola igarota, nire bizitzaren trenak Tolosan izan zuen hurrengo geltokia. Eskolapioen ikastetxeak ospe ona zuen, eta artean barnetegia ere bai. Gurean etxea txikia eta familia handia izanik, konponbidea zen ikasturtean behintzat ‘interno’ egotea. Horrela egon ginen bolada batez, hiru neskak Irunen eta mutil zaharrenak Tolosan.

Tolosara iritsi nintzen 1963an, 9 urte nituela, batxiller aurreko ‘ingreso’ deitzen zen kurtsoa egitera. Guztira 5 urte eman nituen bertan, harik eta batxillerraren lehen txanpa bukatu nuen arte, laugarren maila eta errebalida gaindituta. Handik hurrena, Iruñea izan zen.

Internaduaz gogoan dut banakako gelaxkak genituela, eta hori luxu handia zen. Ormaiztegiko beste lagun batzuk ere bazeuden, eta une batetik aurrera baita Ale anaia ere. Etxetik 25 kilometrora geunden eta asteburu askotan etxera itzultzen ginen, baina tarteka tokatzen zen ikastetxean geratzea; eta oroitzapen ahaztezina da igande goizetan nola esnatzen gintuzten bozgorailuetan musika klasikoa jarrita, astegunetako txalo zakarren ordez. Oraindik ere joera daukat etxean igandetako gosalorduan musika klasikoa entzuteko.

Antza, Donibanen eskolan ondo ibili izanak areagotu egin zidan nire buruarekiko konfiantza, ze Tolosan hasieratik ibili nintzen aurrean, erraz. Ikastetxearen sarrera nagusian koadro handi bat zegoen jarrita, aldiro kalifikazio onenak lortzen zituzten ikasleen argazkiekin; “Ohorezko koadroa” esaten zioten, eta berahala bihurtu nintzen hango partaide egonkor. Eta, behin martxa hartuta, inertzia ere alde jarri zitzaidan, irakasleek ondo tratatzen ninduten; ez dut oroitzen krisirik ikasketetan, arazoak Iruñean hasi ziren. Esango nuke Tolosakoa dela aitak nirekin zuen itxaropena betetzetik hurbilen egon nintzen garaia.

Lau irakasle ditut bereziki gogoan. Lehena, aita Constantino, errioxarra zen, Guardiakoa. Nahiz eta sasoi hartan erregimenarekiko disidentzia oso ezkutuan gordetzen zen, honi nabari zitzaion hainbat kontu aipatzerakoan ez zegoela eroso, eta behin eztanda egin zuen. Historiako pasarte batekin ari zen, liburu ofizialetik, eta Francoren aipamen loriatsu bat irakurtzea tokatu zitzaionean, bapatean zutik jarrita, liburua harrika bota eta oihu egin zuen: “Mentira, mentiraaaaaaa!” Ni Karteronen ohituta nengoen disidentziara, eta aita Constantinoren erreakzioak erakutsi zidan ez geundela bakarrik. Nonbait berak ere igartzen zidan zerbait, ze bazeukan konplizitate puntu bat nirekin.

Bigarren irakaslea aita Marzelino zen, nafarra. Frantseseko irakaslea zen eta, nik ere hitzegiten nuenez, laguntzaile hartu ninduen klasetan. Hori gutxi ez, eta musikazale amorratua zen, ni bezala. Sarri ekartzen zigun magnetofono handi bat gelara eta musika jartzen zigun, frantsesez izan ala ez. Horrela ezagutu nuen Nana Mouskouri-ren kantu hau, (geroago jakin nuen Joan Baez-en honen bertsioa zela); eta, batez ere, Bee Gees-en Massachussets mitikoa. Aita Marzelinok azaldu zigun nola talde berriaren arrakastak lortu zuen The Beatles taldea gainditzea, orduantxe Sgt. Pepper’s albumarekin gailurraren-puntaren-puntan zegoena.

Gogoratzen dudan hirugarrena, aita Miguel zen. Solfeo eta piano irakasten zituen eskolaz kanpo, eta haietara gindoazen irakasleokin abesbatza antolatu zuen. Ale anaia eta biok aritu ginen bertan, eta oraindik kantatzeko moduan gogoratzen ditut La domenica andando alla messa edota Ma come balli bene bella bimba kantuak. Bistan da errepertorio italiarra maite zuela; eta ordurako lehen uda Italian emana nuenez, nik errazago ikasten nituen kantu hauen hitzak. Bide batez, bigarren egonaldi italiarra egin nuenean, itzulerako bidaia Aita Miguelekin egin nuen Sienatik, Nonantola atalean kontatu nuen moduan.

Eta laugarren irakaslea, aita Angel zen, ikasleon aholkularia. Belaunaldi modernokoa zen erabat: bere buruari ‘hechicero’ (belagile) deitzen zion eta orduantxe onartutako prakak janzten zituen ohiko sotanaren ordez. Harreman ona izan nuen berarekin, konfiantza konplizea eskaintzen zidan kontu pertsonalei buruz lasai hitz egiteko. Tolosatik Iruñera egin eta gero ere denbora batez mantendu nuen harekin harremana.

Tolosan egin nuen adin tartea (9-14 urte) bereziki zaurgarria da, baina ez dut gogoratzen eraso apartekorik jasan izana. Irakasleen aldetik ez zen ohikoa biolentzia fisikoa erabiltzea; nire kasuan, gainera, ohorezko koadroan etengabe egoteak ematen zidan babes erantsi moduko bat. Ikaskideen aldetik burla batzuk jasotzen nituen, bai, agian irakasleen ‘entxufatu’ ikusten nindutelako. Begi irtenak edo pepino-burua erabiltzen zituzten burlatzeko, baina horrekin ez nuen gehiegi sufritzen; gogorrago zitzaidan gorda deitzea, femeninoan.

Lehen atalean aipatu nuen nola 8 urte ingururekin berariaz gizendu ninduten pleuritis bati aurre egiteko. Geroztik oso erraz gizendu izan naiz eta boladatan potolo egon naiz, bai umetan eta baita geroago ere. Eta nerabe aurreko urteetan, gainera, nire itxura fisikoa ez zen kanonak eskatzen zuen bezain maskulinoa: ilea luze samar gustatzen zitzaidan, eskuinetik ezkerrera orraztua, kolore biziak janzten nituen… (Argazki hauetan aurkitzen banauzue, juzkatu zeuek) Ez dut uste lumarik neukanik, baina hori gabe ere ez zen nonbait erabatekoa nire gizontasuna. Eta ez bakarrik ikaskideen burletarako; noizbehinka jende helduak ere neskatzat hartzen ninduen fede txarrik gabe. Halakoetan ilea motz-motz egiten nuen eta aurrera. Esango nuke trauma handirik gabe igaro nuela bizitzaren fase hau.

Bestelako biolentzia kasu bat oso ondo gogoratzen dut, eta euskara dauka muinean. 14 urteren inguruan erabaki nuen Mikel izango nintzela, ordura arteko Migueltxo eta Miguel atzean utzita. Eta hasi nintzen izen berria erabiltzen, adibidez, eskolako azterketetan. Ba egun batean fisikako irakasleak, abizen euskalduneko emakumea bera, mehatxu argia bota zidan: “Si vuelves a poner Mikel en un examen, te pongo un cero” (berriro Mikel jartzen baduzu azterketan, zero bat jarriko dizut)

Euskara ezkutuan zegoen erabat, orduko Tolosan. Seguru nago irakasle asko euskal hiztunak zirela, eta ikasle gehienak ere bai. Argazki baten atzealdean denon sinadurak aurkitu ditut eta oso nagusi dira abizen euskaldunak; gainera Tolosa inguruko herri euskaldunetatik zetozen asko (Legorreta, Villabona, Ernialde, Orexa…) Baina hala ere, banaka batzuri nabaritzen zitzaigun euskaltasuna eta ‘los vascos’ deitzen ziguten destainaz… Tolosan! Mendeku ederra hartu nuen handik 50 urtera Kutxa fundazioko ordezkari gisa udaletxean liburu baten aurkezpeneko hitzartzean kontu hau aipatu nuenean. Bide batez, herria zoriondu nuen iraganeko egoera tamalgarri hura guztiz iraultzeko gai izan direlako.

Beste oroitzapen bat ere agertu zait, hau natur zientzien alorrekoa. Irakasleak sistema linfatikoa azaldu zigun (barea, gongoilak) eta niri misteriotsua egin zitzaidan. Bereziki linfa aipatu zigunean, nik antza hartu nion kanpaia jotzerakoan isurtzen den haziarena. Izan ere, adin horietan gehien zelatatzen ziguten tentazioa masturbazioarena zen; itsutasun arriskua omen zegoen, isurtzeko unean begiek ixteko joerak eragindakoaz harago. Noski, hazia linfa bazen, gehiegi isurtzea askozaz arriskutsuagoa zen eta, ikara gaindituz, ausartu egin nintzen irakasleari galdetzera. Asko lasaitu ninduen hari entzuteak linfa ezin zela gorputzetik kanpora isuri.

Ustekabean, barnetegia itxi egin zuten. Eta Ormaiztegiko internoen familek nolabaiteko konponbidea aurkitu zuten: Zelai-handi inguruan pisu bat literaz bete eta 10 bat ikasle sartu gintuzten berta, ikastetxeko gimnasia irakaslearen zaintzapean. Emakume bat etortzen zen etxea txukuntzera eta afaria prestatzera, baina ez zuen aurrekontu handirik izango ze ia gauero arrautza erdizka frijituak eta postrean karameloak afaltzen genuen. Harrezkero urte mordoa egon nintzen arrautza frijiturik jan gabe, Zelai-handiko mukitsu haien nazkaz. Bazkaltzera, aldiz, anaiok joaten ginen Fontxo eta Manolitaren etxera, aitaren urrutiko familia nonbait. Han oso gozo tratatu gintuzten, eta bapo bazkaltzen genuen. Fontxo jatun ona izan eta sarri esaten zion emazteari: “¡Riquísimo Manolita! Noski, esaldi hori txertatuta geratu zen gure familiko barne-hiztegian; esaldia, eta baita Manolitaren landare bat uda partean lore eder eta galkorrak ematen zituena. Oraindik ere gure hainbat etxetan badaude, bizi-bizirik.

Pisuarena ez zen oso arrakastatsua izan, eta hurrengo asmakizuna izan zen Ormaiztegitik egunero taxiz joatea Tolosara. Autoa umez bete eta han joaten ginen goizean goiz jaikita. Trafikoko poliziak ikusiz gero, Miguel txoferrak berehala esaten zigun: “Etzan, azkar!” Joan-etorri hauek hiru bat urte iraun zuten, eta azkenean gurasoen kotxetan izaten ziren bidaiak. Beasaingo institutua abiatu zenean, hura bihurtu zen zonako ikastetxea. Ni ordurako Iruñean hasita nengoen.

Garai hartako Tolosa papergintzaren hiriburua zen. Hainbestekoa zen paper-fabrikak zeukaten pisua herriko ekonomian, eskola bat sortu zela propio haientzat teknikariak sortzeko. Nire 14 urteko ikaskide batzuk argi zeukaten han jarraituko zituztela ikasketak eta ‘papelero’ izango zirela. Ifrentzua zen airearen eta ibaiaren kutsadura. Tolosara hurbiltzean usain sarkor bereizgarri bat hartzen zen, herrian etengabe zegoena. Eta ibaian, poloan izotz plakak nola, apar zuri sendo baten zati handiak jaisten ziren. Eskolapioen patioa erreka kontran zegoen eta han, justu udaletxera doan zubiaren azpian, presa txiki bat zegoen. Errekak ur gutxi zekarrenean, gaineko aparrak presan tope egiten zuen eta pilatuz joaten zen, erreka erabat estali arte. Beroarekin aparra lehortu eta haizearekin harrotzen zenean, elur moduko bat egiten zuen inguruan; eta, halabeharrez, apar zikin usaintsuaren malutak gure jolastokian erortzen ziren. Jolas-orduan mukizapia aurpegian jarrita ibiltzen ginen, arnasbideak babesteko.

Orain paper-fabrikak iragana dira, presa eraitsi zuten, Eskolapioak beste kokapen batean daude eta jolas-toki pribatu izandakoa pasealeku publiko eder bihurtu da; eta Tolosa, herri oso euskalduna.

21. SUSTATU, TELEPOLIS, FEDIBERTSOA

by mikelirizar

Nola Londreserako bidaia batek txinparta piztu zuen eta bueltan Sustatu jaio zen. Txanpionseko aliantza zuntz optikoa ikuiluraino eramateko, edo Gatzaga Telepolis-en. Joxeri medikuak esan ziona eta euskal komunitate digitalaren sorrera. Eta Txato gure katua inspirazio iturri.

2000. urtean Goiena sortzeko prozesu betean, Londrestik gonbidapen bat iritsi zitzaigun Joxe Aranzabali eta bioi, txosten bat aurkez genezan toki komunikabideen gainean, euskal ikasketen gaineko sinposio batean. Gonbidatzailea zen Imanol Galfarsoro aretxabaletarra, sasoi hartan Londresko Unibertsitate batean irakasle ari zena. Bere curriculum akademiko oparoak hau dio urte horri buruz:

Sinposiora jende asko hurbildu ginen Euskal Herritik, tartean Luistxo Fernandez. Elkarrekin aritutakoak ginen Arrasateko komunikabideetan, eta niretzat oso agerikoa zen beste guztiok baino urrats bat aurrerago zebilela; miresmenezko artikulu bat ere idatzi nion Arrasate Press–en, ‘Gure Luis’ izenburuarekin. Bidaia honetan kontatu zigun Luistxok CodeSyntax (hasieran Code&Syntax) sortzeko zeukaten asmoa, eta guk kontatu genion zertan ari ginen Goiena-n. Urte hartan bertan gauzatu ziren bi egitasmoak eta, handik gutxira, bi enpresek lankidetzan sortu zuten Sustatu agerkari aitzindaria.

Luistxok bere ohiko estilo zuzenean azaldu zidan zergatik nahi zuen Goiena bidelagun: alde batetik, osagarriak ginelako (haiek hanka teknikoa eta guk hanka editoriala); eta bestetik, Goiena hobeto posizionatuta ikusten zuelako Gipuzkoako Aldundiaren dirulaguntza jasotzeko. Horregatik, Goiena ordezkatuz nire izenean aurkeztu genuen egitasmoa abiatzeko eskaera. Ez dut xehetasunik gogoratzen, baina dirua iritsiko zen, ze 2001eko azaroan martxan zegoen plaza digital berria; eta Sustatu funtsezkoa izan zen esparru digitalean euskal komunitatea eraikitzen hasteko.

Nik aitortu behar dut ezer gutxi ulertzen nuela gai honetaz eta nagusiki Luistxorengan neukan fedeak eraman ninduela aurrerantz. Teknologian ere ez nintzen oso trebe, eta tarteka kexatzen nintzen: Eta dorpeok zer? Baina borroka artean izanda ere, maiz samar idazten nuen Sustatun, koinatuarebn heriotzean, esaterako: Agur Salem.

Esparru teknologiko berrian ahalegintzeko banuen beste pizgarri bat: Goiena multimedia izango zen, eta bagenekin prentsa-irrati-telebista hiruko tradizionalari gehitu behar geniola laugarren hanka bat, telematika hitz lausoarekin izendatzen genuena, oso ondo ez baigenekien zertaz ari ginen. Goiena esperientzia txostenean jasotzen da eskualdeko ataria izan zitekeen Goienet zerbitzuaren lehen hurbilketa, gerora Goiena.net izango zena.

Zetorrena antzemateko prozesu hari bultzada itzela eman zion e-debagoiena ekimen anbiziotsuak. Eta ekimen honetan sarbidea izan genuen Jabier Retegi zelako gidaria. Niri bizipen oso interesgarriak ekarri zizkidan.

2001ean Euskaltelek zuntz optikoa sartu behar zuen Debagoienean. Jose Antonio Ardanza zen orduan presidente eta, Debagoiena ondo ezagutzen zuenez, bertako laguntza bilatu zuen plana gauzatzeko, zehazki Jabier Retegiren bidez. Elkarrekin egonak ziren Jaurlaritzan -hura lehendakari, hau sailburu- eta handik bueltan Jabier izendatu zuten MUko errektore eta MCCko Garapen Teknologikoaren arduradun.

Retegik ekimena sustatzeko aliantza diseinatu zuenean, Goiena sartu zuen lapikoan, komunikazioak izango zuen garrantziaz jakitun. Gure kooperatiba sortzeko prozesuan hurbil sentitu nuen eta bion artean konplizitate polita sortu zen. Eta gonbidatu gintuenean ekimen berrian parte hartzera (Euskaltel, Mankomunitatea, MCC eta MUrekin batera), konturatu nintzen sekulako aukera ematen zigula geure burua erakusteko, ondo baliatu beharreko plaza.

Ordurako eszedentziaren azken txanpan nengoen, laster Kutxara itzultzekotan; baina Goienarekin eta Jabier Retegirekin konpromisoa hartu nuen gaia bideratu arte jarraituko nuela lanean. Eta ekipoa prestatu nuen goi arduradun haien artean toki duina hartzeko: Luistxo eta CodeSyntax izango ziren partner teknologikoa; ETBn elkarrizketatuta ezagutu nuen Jabier Etxeberria filosofoari hartu nion Telepoliseko ‘aireko jauntxoen’ eta mundu mailako sare digitalen ikuspegia; eta Goienaren baitan Iban Arantzabal bideratu genuen esparru honetan lekukoa hartzeko.

Lana sendo eginda, lortu genuen helburua: Retegirekin konplize jokatuz, bileraz bilera joan ginen pisua irabazten eta urtea amaitzerako gure atala guztiz integratuta zegoen eskualdeko egitasmoan; gainera, kontakizunari eta komunikazioari zegokionean ekarpen nabarmena egin genuen. Denon artean plan mardula definitu genuen, eta horrek Jaurlaritzaren arreta ere piztu zuen. Gauzak aurreratu samar zeudela, Josu Jon Imaz Industria sailburua ere sartu zen bileretan, eta udaberrirako aurkezpen indartsua prestatzen hasi ginen.

Edukiak bazeudenez ondo samar definituta, aukezpenaren moldea zaindu nahi izan genuen bereziki. Erraza zitzaigun, puntako teknologia izanik gaia, ekitaldia eraikin tegnologiko batean egitea; guk ordea, proposatu genuen justu kontrakoa egitea, hau da, azpimarratzea plana debagoiendar guztientzat zela eta eskualdeko txoko guztietara eraman nahi zituela bere onurak. Eta proposatu genuen Leintz Gatzagan egitea, bertako Gatz museoan. Bertako alkate zen orduan Joserra Agirreurreta eta inork baino hobeto harrapatu zuen ideia. “Gatzaga kable elektrikoarekin kableatu genuenean simaur usaina zerion hariari. Orain, kableatu honi ere horixe eskatzen diot: gure baserrietaraino, gure ikuiluetaraino sar dadila, gure premietara egokituta”. Museo txikia lepo bete zen gonbidatuekin, baina hala ere tokia egin genion koru berezi bati: eskualdeko lau abesbatzek propio osatutakoari. Horrekin, bestela ere sinbolismo handikoa zen ekitaldia egin zuten biribildu.

Aurkezpena bikaina izan zen eta oihartzun handia izan zuen. Egitasmoaren garapena, ordea, ez zen maila berean gauzatu. Aurreikusitako koordinazio guneak abiatu ere ez ziren egin eta finean planak balio izan zuen Euskaltelen inbertsioei onarpen soziala emateko. Beste onuradun argia Goiena izan zen, bere posizioa eta solaskidetza indartu egin baitziren; horrek bultzada ederra eman zion komunikazio taldearen garapenari eta Goiena.net atariaren sorrerari. Gainontzeko aplikazioak bakoitzak bere bidea egin zuen, taldearen jarraipenik gabe. Hala ere, gabezia nabarmen eta guzti, uste dut ekimen hau bide-erakusle ere badela: erakunde publiko, sozial eta pribatuen arteko lankidetza da munta handiko egitasmoei erantzuteko daukagun herri estrategiarik eraginkorrena.

Gatzagakoaren urte berean Joxe Aranzabali minbizia aurkitu zioten eta, halakoetan ohikoa zenaren kontrara, argitaratu egin zuen albistea, Sustatun argitaratu ere: Medikuak esan dit minbizia dudala. Kontakizun zintzoak erantzun andana eragin zuen eta agerian jarri, besteak beste, kontu pare bat: euskal komunitate digitala gorpuzten ari zela, eta Sustatu sekulako tresna zela horretarako. Joxek jarraitu zuen bere prozesua sarean kontatzen eta erantzunen kopurua handituz joan zen, fenomeno kategoria hartzeraino. Hainbeste ze Elkar argitaletxeak proposatu zion digitalean idatzitakoa liburu bihurtzea. Hitzaurrea idazteko ohorea oparitu zidan eta hainbat herritan lagundu nion liburua aurkezten. Ale asko saldu ziren eta bigarren edizioa ere iritsi zen. Fenomeno honek Sustatu-ri izugarrizko bultzada eman zion.

Beste maila batean, baina Sustaturen bertuteen adierazgarria izan zen baita ere Fagorreko 4 langilek Iranen izandako hegazkin istripua. Erredakzioak albistea jakin orduko argitaratu zuen, zeuzkan datu apurrekin; ondoren, irakurleak eta erredakzioa bera joan ziren informazioa osatzen. Gaur normala da funtzionamendu hori sare sozialetan, baina duela 24 urte oso berria zen pentsatzea informazioa eta jakinduria wiki moduan sortu zitezkeela.

Goiena.net atariaren garapenean urratsa izan zen blogari talde bat sortzea. Sustatuk irekitako bidetik, blog-a bihurtu zen tresna egokia pertsona banakoek zein mota askotako elkarteek haien gertaera/iritzi/apetak partekatzeko, eta komunikazio taldeek tresnak jartzen zituzten haien eskura blogari komunitateak sortzeko. Nireari Piperrautsa jarri nion izena, esaldi honetan oinarrituta: “Piperrautsa bezain bero dago nire burua, etorkizunari buruzko kezkagatik”. Eta suelto jardun nuen hamabost bat urtez bidalketak argitaratzen, bai blogerako propio sortuak eta baita tuttologo moduan beste mediotarako idatziak. Bereziki gustagarria egin zitzaidan Esteñibarreko bizimodua islatzea, kontu txikien sorta handi bat eginda. Tamalez, oraingo EKINetaIKASI blog hau ahalbidetzeko aurrekoa ezabatu behar izan dut, eta gero ohartu naiz Interneten bakarrik geratzen dela Piperrautsaren hondar hau. Pena!

Azken urteotan bloga utzita neukan eta soilik Twitter erabili izan dut, batez ere agerkariak eta pertsona erreferenteak jarraitzeko, beti ere kaka saihestuz. Kaka biderkatu eta hura saihestea ezinezko bihurtu denean, Mastodon-en aterpetu naiz. Bake ederra!

Honezkero ez naiz sareetan oso aktibo izango, baina aukera izan dut fedibertsoa apur bat ezagutzeko, eta uste dut hori dela biderik egokiena euskal herrigintzarako: euskara, burujabetza, software librea, deszentralizazioa… Oinarri horiekin lanean ari den komunitatean ekimen apartak daude (Euskal Wikilariak, TEKS sarea, CodeSyntax…), edota pertsona erreferentzialak (Luistxo bera, Xabier Landabidea, Gorka Julio, Galder Gonzalez…) Bide batez, zergatik da euskal fedibertsoa hain maskulinoa?

Bestalde, teknologia hizkuntzarekin gurutzatzen den lekuan, Euskal Herrian badaukagu munduko hizkuntza gutxitu eta txikien artean puntako tokia hartzen ari den erakundea: Hitz zentroa. Sortzen eta hazten ikusi dudan heinean, liluratuz joan naiz bere ibilbidearekin.

Txato gure katu iletsuak badu estrategia argia aurkariekin: ahal izanez gero, ihes egiten du; baina aurre egin behar badie ilea tentetu egiten du, bizkarra konkortu eta gorputza diagonalean kokatzen du; horrela bere tamaina handitzen du aukariaren begietara eta neurri berean areagotzen haren errespetua. Batzuk lan asko eginda, euskarak digitalean bere tamaina fisikoa handitu egin du: Wikipedian, esaterako, askoz aurrerago gaude hiztunen rankin-ean baino. Aukera horiek baliatzea erabakiorra izango da aurrerantzean ere aurkarien errespetua irabazteko, eta zorionez ondo kokatuta gaude.

Aipamen bat, amaitzeko, boladan dagoen gaiari: adimen artifiziala. Ez naiz oso teknofilo, baina ezta teknofobo ere. Teknologiari buruz, nire irizpide nagusia da behar dudanean eskuratzea (ez merkatuak agintzen duenean) eta laguntzeko izatea (ez ni gidatzeko). Noski, kezkaz bizi dut azken olatu hau, hain justu bi baldintza horiek oso kolokan ikusten ditudalako. Inoiz baino biziago daukat Stanley Kubrick-en 2001: A Space Odissey filmeko elkarrizketa honek eragin zidan espantua. Ez al zaigu gertatuko!

03. DONIBANE LOHIZUNE

by mikelirizar

Osaba Juan Mari, pertsona handia, eta haren lagun bereziak. Amoña Margarita, Monsieur Andia, hizkuntzaren horma, Joxemariren amesgaiztoa eta Daudet-en ahuntza. Ikurriña, bikiniak, musika eta modernitatea.

Donostiako ikasturtea bukatu eta hurrengo erronka Donibane Lohizunen jarri zidan aitak, urtebete hango eskolan eginda frantsesa ondo ikas nezan. Beste hizkuntza batean murgiltzeak bertigo handia eragiten zidan, baina Donostiakoaren aldean Donibanen familian egongo nintzen, osaba Juan Mariren etxean.

Karteroneko semea eta Kontxaren anaia, Juan Mari Intxausti pertsona handia da nire unibertsoan. Familiaz gorri, aukera izan zuen maisu ikasteko eta handik itzuli zen gorri antolatua, militante sozialista. Euskaltzalea eta herrizalea ere bazen, baina behin kontatu zidan bere gaztetan euskal aberria herriko kontserbadoreek eta jauntxoek aldarrikatzen zutela, eta horrek aldentzen zuela bera abertzaletasunetik. Hala ere, Gernika batailoian kapitain izan zen, eta Jose Antonio Agirreren zerraldoa eraman zutenetako bat izan zen.

Frankoren estatu kolpeak gerra ekarri zuenean, Ormaiztegi frontearen mugan geratu zen hainbat hilabetez, eta noraezean zegoen jendea pilatu zen herrian. Egoera berezi hura gobernatzeko komite bat antolatu zen eta Juan Mari oso gazte batek hartu zuen gidaritza. Lekukoek diote heldutasun eta gizatasun handiz jokatu zuela, harik eta frankistak Ormaiztegin sartu eta berak alde egin zuen arte. Hor hasitako ibilbidean pasatu zituen Espainiako gerra, Albaterako kontzentrazio-esparrua, Iparraldera ihesa, mundu-gerra eta Gernika batailoia, maki-a, Agirreren hileta, euskal errefuxiatu berriak… Historia luzeegia da hemen kontatzeko, baina zorionez atal asko primeran daude jasota Elixabete Garmendia lagunaren 36ko gerra Ormaiztegin izeneko liburuan eta haren laburpeneko bideo honetan. Bertan agertzen dira gure ama Kontxa eta izeba Malen (osaba Juan Mariren emaztea).

Heldutan ere harremana izan nuen osabarekin, eta asko gustatzen zitzaidan nola orekatzen zituen irmotasun ideologikoa eta irekitasun afektiboa. Donostian ESBren mitina eman genuenean gonbidatu egin nuen; txintxo etorri zen eta esan zidan gauza askorekin konforme zegoela.

1962-63 ikasturtea egin nuen bere etxean, 8-9 urte nituela. Osabarekin batera izeba Malen eta hiru lehengusu-lehengusin bizi ziren bertan, baita izebaren ama ere, galiziar jatorriko amoña Margarita. Etxea Donibaneko portuan zegoen, errege-alabaren jauregiaren multzoan (argazkian ezkerretara, balkoiak alderik alde dituena), eta sei pertsonekin majo betea zegoen; beraz ni jarri ninduten amoñaren gelan. Normalean ni baino beranduago erretiratzen zen, eta lehen egunetan arropa aldatu behar zuenean zorrotz agintzen zidan: “¡Mira para el otro lado!” (Jiratu beste aldera!) Ni jiratu bakarrik ez, begiak itxita egoten nintzen luzaro, beldurrez. Hala ere, amoñak bazuen alde erakargarri bat, oso exotikoa: ilea motots handi batean bilduta zerabilen eta graziarekin eramaten zuen txapela motots gainean; zigarroa erretzea eta koñaka edatea gustatzen zitzaion; eta biraoak botatzen zituen inongo filtrorik gabe. Parisen eta Bartzelonan bizi izandakoa zen, eta asko apartatzen zen nik ezagutzen nituen amonetatik.

Ormaiztegitik joanda oso paleto sentitzen nintzen Donibanen, gizarte irekiagoa eta modernoagoa zen hura. Ikurriña ikus zitekeen nonahi (hegoaldean hil egiten ziren hura jarri edo kendu nahi zutenak), publizitatean emakumeen bularrak agertzen ziren eta hondartzan bikini txikiak (batzuetan nekez estaltzen zituztenak hankarteko ileak), mutilek pultsera zeramaten eta osabaren etxean igandeetan ez ginen mezetara joaten. Gainera, oso sarri ikusten genituen osabarekin Gernika batailoian egondako hainbat lagun berezi: Andres Prieto, eibartar sozialista (Prietin deitzen zion izebak) edo Hilario Zubizarreta jelkide zumaiarra (Zubi zen bera, eta Zubita emaztea). Honekin, osabarekin bezala, euskaraz egiten nuen eta sarri aipatzen zidan alderdia, singularrean, nigan halako misterio sentipena sortuz. Horrez gain, beheko solairuan bizi zen Joxe, mariñel lekeitiarra, Nelly emazte kubatarrarekin. Joxeren itsas-jardueraren berri zehatzik ez nuen jakin; tarteka arraina ekartzen zuen, bai, baina nik hura ere sartzen nuen bizitzaren alde misteriotsuan.

Konplizitate handiko lagunartea zen. Osaba pertsona argala zen, iharra, eta lagunek el seco deitzen zioten, maitasunez. Adinean aurrera kilo gutxi batzuk hartu zituen eta orduan, gaitzizena moldatuta, el semi-seco bihurtu zen. Aparte, maila altuagoan, osabaren lagun izan ziren, esaterako, hiru buruzagi: Ramon Rubial sozialista, Mikel Isasi jeltzailea, eta Juan Jose Etxabe ETAkoa.

Mundu-gerra amaitu eta Donibane Lohizunen finkatu zirenean, osabak denetariko lanak egin behar izan zituen. Tartean badakit ikatz-zakuak garraiatzen ere ibili zela, nahiz ez zen preziso gizon mardul indartsua. Izeba jostun aritzen zen, gero janari-denda jarri zuen eta nik ezagutu nuen gainera Ziburuko zineman aretozain gisa asteburuetan. Dena den, Donibanera iritsi nintzenerako, osabak lortua zuen maisu lanean aritzeko baimena eta familiaren egoera normalduta zeukaten.

Beraz, osabaren eskolan hasi nintzen ni ere, baina ez bere gelan, ezta lehengusuarenean ere, hura beste kinta batekoa baitzen, hilabete gutxigatik izan arren. Beraz, bakar-bakarrik aurkitu nintzen frantses hiztunen artean, Monsieur Andia-ren gelan. Errezeloa daukat maisua ere euskalduna zela, baina ez nion inoiz euskarazko hitzik entzun. Oso ondo tratatu ninduen, eta gero ere tarteka eskuminak bidaltzen zizkidan osabaren bitartez.

Eskolako lehen egunean, pupitre-kide jarri zidaten Urruñeko Garcia abizeneko mutil bat, esango nuke gerrako iheslari baten semea zela. Harek espainolez egiten zuen eta gutxienez bermatuta neukan komunera joateko baimena eskatu ahal izatea, edota agindu oinarrizkoenak ulertzea. Ze hizkuntzaren horma erabatekoa zen. Gogoan dut hasi berritan irakurgai bat izan genuela Cauchemar de chasseur (Ehiztariaren amesgaiztoa). Marrazkitxoan ikusi nuen ehiztaria zela protagonista eta ondorioztatu nuen hura izango zela chasseur hitzaren esanahia. Baina bestea? Ba Mr. Andiak koxemar ahozkatzen zuenez, bururatu zitzaidan agian Joxemari izango zela ehiztariaren izena. Harrapazank!

Baina murgiltzea erabatekoa zenez, hizkuntzaren orma zartatuz joan zen eta bigarren hilabetean notak eman zizkidan maisuak, beste ikaskideei bezala; eta hirugarrenerako gelako onena nintzen. Orduan konturatu nintzen banuela azkartasun bat, gauzak entzun ahala erraz jabetzen nintzela haietaz. Esango nuke berez ulertzeko argitasun handia nuela eta memoria ona, horrekin ikaskideak baino arinago harrapatzen nituen gai berriak. Txanponaren ifrentzuan, nola ez nuen esfortzurik egin behar, ez nuen ikasi behar izan ikasten. Berezko abantaila hori nahikoa izan zen lehen urteetan, baina ikasketetan aurrera egin ahala esfortzua ere behar izan nuenean, ez nengoen horretarako prestatuta. Ibilbidearen amaieran, unibertsitateko nire azken txanpa penagarria izan zen.

Behin frantsesez gai izanda, tarte atseginak pasa nituen eskolan. Biziki gogoratzen dut ipuin bat, La chêvre de monsieur Seguin izenekoa, Alphonse Daudet idazle sonatuarena.. Oso polita zen hasierako kontakizuna, Blanquette ahuntza maitagarria zen, eta bere jabea ere bai. Baina askatasun egarriz ahuntzak goimendira igo nahi duenean pizten da gatazka: “Blanquette, tu veux me quitter?” (utzi egin nahi nauzu?) galdetzen dio agureak triste, jakinda goimendian otsoa dagoela zain. Azkenean istorioa gaizki amaitzen zen eta horrek kolpatu egin ninduen; nonbait ez nengoen prestatuta halako gordinkeriatarako. Mutiko biguna nintzen, eta ez dut uste gerora asko gogortu naizenik.

Donibane Lohizuneko egonaldia musika-eztanda bat izan zen niretzat. Ordukoak dira kantu gogoangarri asko: Sheila, Richard Anthony, Johnny Halliday, Sylvie Vartan, Claude François (kantu hau gero Nonantolan aurkitu nuen, Rita Pavone–k kantatua, nahiz orijinala Pete Seeger-ena izan); eta, batez ere Françoise Hardy, kantu honekin erabat maitemindu ninduen.

Bertan egon nintzen garaian, eta baita geroago ere, aitak osaba Juan Marirekin zeukan antolatuta kontrabando industrial kuriosoa. Bazeuden autobusen osagai batzuk (esaterako, parabrisa-eskuilak) Europan kalitate handiz ekoizten zirenak. Horiek Donibane Lohizuneraino ekartzeko osabak bazeukan Indo izeneko bitartekari bat, eta gero aitak Ormaiztegira pasatu behar zituen. Horretarako, familia handiarekin joaten zitzaion bisitan osabari, arratsaldean tarte batez desagertu egiten zen ( Citroen 11 Ligero autoan kontrabandoa kargatzeko) eta oso berandu itzultzen zen etxera, ilunduta, umeak lo barreiatuta kargaren gainean. Nola hasiko ziren ba aduanako poliziak umeak esnatzen? Beno, ba oso berandu jakin nuen Indo bitartekaria Paxkal Indo–ren aita zela, Paxkal beraren ahotik.

Gogoan dut nire egonaldian bete zituela osabak 50 urte; baita ere, orduan hil zela amona Kaietana, eta nola osaba Xanti bila etorri zitzaidan aitak Ormaiztegin nahi ninduelako bere amaren heriotzean. Gogoratzen dut etxean oso ondo jaten genuela, izebak janari-denda zeukan eta bera zein amoña biak ziren sukaldari onak. Hori bai, jenio bizikoak ere baziren, tarteka eztanda egiten zuten eta ikasi behar izan nuen halako egoerei aurre egiten. Konturatzen nintzen etxe hartan bisitaria nintzela, ez nekien ea ni han egotea denek erabat onartzen zuten, hala aitaren eta osabaren arteko ‘negozioa’ izan ote zen; paleto eta inuzente samarra nintzen, baina eskolan etxeko semea baino hobeto nenbilen… Izan hau ala hura, tokatu zitzaidan purrustadaren bat jasotzea; baina oro har, gustura egon nintzen osabaren etxean. Eta, gainera, egonaldi honekin -eta ondorengo uda italiarrarekin- modernitatean murgildu nintzen erabat.

10. BEASAINGO KLINIKA

by mikelirizar

Eukenirekin konplizitatea, lan kontratua eta lehen soldata: lau sosekin munduaren jabe, eta aberatsak pobre. Osasuna (ere) hobe eskualdeka antolatzea. Gipuzkoako plan anbiziotsua eta Jándulako tragedia. Kordobara soldadugai joan eta klinikak libratu. Eta ginekologo siriarrak izara-soka ikusi zuenekoa.

Madrildik itzuli nintzen Izaskun arrebaren etxera, Ormaiztegira. Ez nuen ekarri plan zehatzik eta Fatima unibertsitateko azken kurtsoan zegoen Bilbon. Handik gutxira proposatu zidan Eukeni Lasak Besasaingo klinikan lan egitea. Eta nik baietz, zalantza izpirik gabe.

Eukeni ESBn ezagutu nuen, Goierriko taldean liderra zen. Alderdia sortu ondorengo txanpan kide berriak erakartzeko bilerak antolatzen zituen bere etxean, eta horietan hitz egitera gonbidatzen ninduen. Madrilgo azken hilabeteetan mitinak ematen hasia nintzen, alderdiaren zuzendaritzarekin harremana banuen, hitz jarioa garatu samar neukan eta banekien jende helduaren pare jartzen, nahiz 22/23 urte besterik ez izan.

Harreman konplizea sortu zen Eukeni eta bion artean, berak 11 urte gehiago zituen arren. Goi ikasketak Erresuma Batuan amaitu zituen eskualde-garapeneko master batekin, eta Lankide Aurrezkiaren azterketa-bulegoan aritua zen, Beasaingo klinikako kudeatzaile bihurtu zen arte. Ikuspegi oso aurretua zeukan herri antolamenduaz, asko ikasi nuen berarengandik lankide estu izan ginen hamar urtetan.

Kontua da Ormaiztegin libre ikusi ninduenean berehala ‘erosi’ zuela nire dedikazioaren zati bat, klinikan zeukan lan-gainkarga baliatuta. Egun erdiko jarduna eskaini zidan, hilean 13.500 pezetaren truke eta gizarte segurantzan etxe-langile gisa alta emanda, kotizazioa merkeago izate aldera. Egoera horretan munduko errege sentitzen nintzen; asteburutan Fatimarengana joaten ninzen Bilbora eta ikasle artean langile aberats ikusten nuen nire burua. Klinikan ezagutu nuen mediku batek hamar aldiz gehiago kobratzen zuen bertan, astean hiru arratsalde eginda, gehi goizeko soldata publikoa; hala ere, tarteka soldata aurreratzea eskatzen zuen, hiru alaben kolegioa, balandroa eta Hondarribiko txaleta ordaintzeko justu zebilelako. Ni baino pobreagoa zen.

Beasaingo klinikaren aurrekari gisa kontsultategi bat ireki zuten hiru bat urte lehenago. Asmoa zen lantalde profesional indartsua finkatzea eta oinarri horrekin Goierriko ospitale publiko bat bultzatzea. Sasoi hartan osasun zerbitzu publikoa Madrilen zegoen, eta han mugimendua hasia zen Gipuzkoan ospitale berri bat eraikitzeko, hemen sortutako indar sozialaren eraginez. Kontua da Madrilen asmoa zela Gipuzkoaren hegoaldea hartuko zuen bigarren ospitale orokor bat egitea, Donostiakoa Gipuzkoa iparralderako utzita. Metropolietan egin ohi den bezala, imajinatzen dut koloniaren mapan arrasto batekin marraztuko zituztela bi zonak errealitatea batere kontuan hartu gabe, eta hegoaldekoan 600 oheko ospitalea proiektatu zuten, Zumarragan kokatuta.

Guk klinikan oso bestelako ikuspegia geneukan, Erresuma Batuko sistematik hartutako eredua sustatu nahi genuen: Barrutiko Ospitale Nagusia. Zentralismotik ihesi, osasuna (ere) eskualdeka antolatzea egokiago ikusten genuen, hurbiltasunaren abantailak probesteko. Eta Gipuzkoan bigarren ospitale handi bat eraikitzea oztopo gaindiezina zen eskualdeka ospitale txikiak sortzeko. Beraz, komunikabideetan artikuluak eta elkarrizketak argitaratzen aritu ginen, baita harreman politikoen bidez eragiten saiatu ere. Helburu bat behintzat lortu genuen, alegia, ospitalea ez izatea 600 ohekoa baizik 200 ingurukoa, eskualdekoen tamainakoa. Behin eskualdekoa izatekotan, kokapen egokiagoa zen Beasain/Ordizia, eskualdearen irteeran hiriburura bidean, baina tamalez hori aldatzeko berandu zen. Gero, ospitalea eraiki zenean, kostata baino klinikaren inguruan sortutako lantaldea izan zen hangoaren muina, gure pozerako. Harrotasun puntu batekin esango dut: gure interbentzio hura erabakiorra izan zen gaur Gipuzkoak duen ospitale-sare deszentralizatua ahalbidetzeko.

Zumarragako ospitalarekin atera genuen zaratak izan zuen ustekabeko beste ondorio bat ere. Sortu berria zen Eusko Kontseilu Nagusia eta lehentasun hartu zuen Hego Euskal Herriak Espainiarekiko zeukan defizit historikoa kalkulatzea, autogobernuaren negoziazioa datuetan oinarritzeko. Invéntica 70 enpresa kontratatu zuten horretarako, eta haiek guregana jo zuten Gipuzkoan osasun arloko defizita kalkulatzeko, komunikabideetan gutaz jakindakoak interesa piztuta. Hiruko talde bat osatu genuen Eukenik eta biok Eduardo Uribe zuzendari medikuarekin, eta aukera baliatu genuen lan oso anbiziotsua egiteko: Gipuzkoako Osasun-Plana. Eduardo mediku aritua zen Erresuma Batuan eta liluratuta zegoen hango National Health Service erakundearekin. Osasunaren ikuspegi integrala zeukan, eta bere inspirazioarekin imajinatu genuen nolako antolamendu zehatza beharko lukeen Gipuzkoak bere biztanleen ongizate fisikoa, mentala eta funtzionala bermatzeko. Gero egoera ideal hori alderatu genuen errealitatearekin, lurraldeko osasun zerbitzu guzti-guztien inbentarioa eginda, eta hortik atera genuen defizita. Kopuru oso handiak ziren, noski, baina lortu genuen estimazio bat egitea langileen kotizazioek nolako dirutza uzten zioten gizarte segurantzari eta ondorioztatu genuen gure ametsa egingarri zela.

Planaren lanketak Gipuzkoako bi aurrezki kutxen finantzazioa jaso zuen eta haien filtroa pasatzen genuen maiz. Behin plana amaituta, aurkezpenak egin genituen sektoreko hainbat forotan, eta niri egokitu zitzaidan UEUn aurkeztea, Iruñeko Larraonan. Oro har, harridura sortzen genuen entzuleen artean, egindakoaren tamaina (lau liburuki), anbizioa eta sakontasuna ikusita.

Bitxikeria bat: Planaren testu guztia eta koadro piloa Olivetti eramangarri batekin mekanografiatu nituen, bi kalko eta hiru kopia. Hirukoaren bileretan esandakoei forma ematen nien eta hurrengo bileran idatzitakoa aztertzen genuen. Aldaketa txikiak egiteko Tipex likidoa erabiltzen nuen, baina testuaren luzeera nabarmen aldatzen bazen, aldaketatik aurrera zegoen guztia berriro tekleatu behar izaten nuen. Handik dozena bat urtera testu prozesadorea ezagutu nuenean, historiako asmakizunik handiena iruditu ziztaidan, ohearekin batera.

Osasun-Planaren kopia bana koadernatu genuen hiru egileontzat, eta nik estimu handiz gorde nuen nirea etxean, tarteka ireki eta egindako lana mirestuz. Harik eta klinikan pediatra izandako Eli Blardunik deitu zidan arte, hain zuzen klinikaren historia idazten ari zela eta nirekin zenbait oroitzapen partekatzeko. Planaren berri bazeukan baina ez zuen alerik aurkitu artxibategietan, eta nirea utzi nion. Amaitu zuenean, pentsatu nuen nire etxean baino hobeto egongo zela Lazkaoko beneditarren artxiboan eta han laga nuen iaz.

Eduardo Uribe plan-kidearekin oso ondo konpontzen nintzen, eta 78ko udan esan nionean Fatimarekin Andaluziara gindoazela oporretan, gonbidatu gintuen Jaenen bisitatzera, bera han egongo zela familiarekin koinatuaren etxean, Andujarren, Jándula ibaiaren pantano inguruan. Joan ginen bisitan, pasatu genuen egun zoragarri bat elkarrekin pantanoan, eta geratzea proposatu zigun, biharamunean pantanoan paella egingo zutela. Eskertu genion gonbita, baina bidaia jarraitzea hobetsi genuen. Hala, gosal ondoren banatu ginen, haiek pantanora eta gu hego aldera. Biharamunean, Huelvan, non ikusten dugun egunkarian Jándula-ren pantanoan istripua izan zuela belaontzi batek goi-tentsioko kable batekin, eta bertan kiskalita hil zirela Eduardo Uribe gehi bere koinatu-koinatak, eta hil hurren geratu zela Eduardoren emaztea (handik gutxira hil zen). Bezperan geratu izan bagina, geu ere belaontzi berean egongo ginen. Deblauki ohartu nintzen zenbateraino garen zaurgarri eta oraindik hotzikarak sentitzen ditut pasarte hau gogoratzean.

Honezkero aitortu dezaket klinikako aldi hura baliatu nuela soldaduskatik libratzeko. Artean intsumisioa ez zen asmatu eta Madrilen luzamendutan ibili nintzen, unibertsitate ikasketek horretarako aukera ematen baitzuten. Baina, behin ikasketak etenda, arazoari aurre egin behar zitzaion, eta klinikako kardiologoarekin prestatu genuen performancea. Pilula berezi batzuk hartuta eragiten zizkidan elektro anormalak, bihotza ondo ez zegoela adierazten zutenak (gu bai zintzoak, elektro ‘gaixoak’ benetan ziren nire bihotzarenak!). Hortik abiatuta, klinikan espediente oso bat sortu zidaten kardiopatia baten sintomekin joan nintzenekoa, nola ingrestatuta egon nintzen eta zer egin zidaten. Planteamendua zen nire bihotzak bazuela arazoren bat eta, nahiz normalean ondo egon, soldaduska egitea arriskutsua zitzaidala.

Seguru samar joan nintzen Burgosera alegazioa aurkeztera, pentsatuz libratuko nintzela; baina ez, prozesuak aurrera jarraitu zuen. Handik gutxira iritsi zitzaidan deia Kordobako Cerro Moriano zentruan agertzeko. Bertara joan eta lehen osasun-azterketan aipatu nuen nire ‘gaitza’ren berri eta erakutsi nien klinikako espediente potoloa; berehala sartu ninduten ‘ustelen’ taldean. Hala, besteek uniformea jantzi eta instrukzioa egiten zuten bitartean, guk komunak garbitzen genituen, paisano-morroi jantziekin, ospitaletik deitu zain. Behin ospitalean, fauna zabalagoa ezagutu nuen, soldaduskatik libratzeko arrazoiaren arabera: gizenak, oin-lauak, zoroak, bihotzekoak, tranpatiak… Ekosistema horretan taldetxo xelebre baten suertatu nintzen, eta oraindik ere harrigarria egiten zait zer eman zuen marjinatu talde haren elkarbizitzak aste gutxi batzuetan.

Bitxikeria bat, nik ordurako izena euskaratuta neukan nortasun agirian, seguru jotzen bainuen soldaduska ez nuela egingo. Eta majo estutzen nintzen mando militarren batek horri erreparatzen zionean. Zorionez, ez nuen aparteko arazorik izan, txantxa umiliagarriren bat gora behera. Gogoratu handik urte betera izan zela Tejeroren (?) estatu kolpea.

Azken kartutxoak erretzeko unea zen. Handik eta hemendik jira nitzakeen entxufe guztiak aktibatu nituen, eta azkenean eman zidaten agiri preziatua: ez nintzen balekoa armada espainiarrean jarduteko. 80ko martxoa zen, 26 urte bete berri nituen eta libre nengoen bizitzen hasteko. Beasaingo klinikari esker.

Klinikara itzulita, jardunaren zati nagusia erditzeak ziren. Gu anai-arrebak -azkena salbu- bertan jaioak ginen, 1949 eta 1957 artean; hau da, sei erditze banakoak zortzi urteko epean. Aldi hori ezagutu zuen erizain bat oraindik lanean zegoen ni hasi nintzenean. Eta egun batean nire berri jakiteko galdera batzuk egin ondoren, berehala gogoratu zuen gure Kontxa: “Ai amaaaa! Urtero etortzen zen! ‘Badator berriro Ormaiztegiko andra gajoa!’ komentatzen genuen”

Gogoratzen dut nire garaiko ginekologoek txandaka egiten zutela lan, etengabeko zerbitzua eskaintzeko, eta nola txandak antolatzerakoan kontuan hartzen zuten ilargi betea. Haien estadistikek argi zioten ilargi betearekin erditzeak biderkatu egiten zirela. Eskarmentu hori erabili izan dut nire iragarpentxoak egiteko erdi-urren zeuden lagunei, baina ez daukat estatistikarik ea zenbatetan asmatu dudan..

Klinika txalet bat zen eta erditze-gela kokatuta zegoen atarte zabalaren bueltako gela batean. Eta tarteka garraxiak entzuten ziren, erditzea gogortzen bazen: “Kabroiaaaa! Ume asko nahi dituzula, ba etorri hona eta erditu zuuuuk!”

Ginekologoetako bat siriarra zen, Hochaimi doktorea, eta behin kontatu zidan erabiltzen zuen trikimailu bat. Erditu aurretik galdetzen ziotenean zer zetorren (artean ez zegoen ekografiarik) berak erantzuten zuen “mutila” eta agendan apuntatzen zuen “neska” (edo alderantziz). Kasuen erdi inguruan asmatu egiten zuen, noski; eta besteek kargu hartzen ziotenean okertu zelako, agenda erakusten zien: “Zu zabiltza oker”. Jakinduria arabiarra.

Hochaimi bera izan zen beste pasarte baten protagonista. Behin Guardia Zibilak ekarri zigun tiroz zauritutako pertsona bat, eta zalaparta handia piztu zen klinikan. Bernardo Azpitarte zen, Komando Antikapitalisten militantea, eta klinikako zirujauek ebakuntza egin zioten. Bertan geratu zen ingresatuta osatu bitartean, eta aste luzez klinika okupatuta egon zen: guardia zibilak sarreran, gaixoaren gelan, kontrolak uneoro eta abar. Gauzak horrela, egun batean Hochaimi sukaldean zegoela kafetxo bat hartzen, non ikusten duen lehiotik izarazko soka moduko bat goitik behera eta handik jaisten… Bernardo! Gezurra badirudi ere, ihes egita lortu zuen eta gure siriarra lekuko izan zen.

1979ko apirilean Franco hil ondoko lehen udal eta foru hauteskundeak egin ziren, eta handik berehala osatu ziren udal berriak. Klinikaren bokazioa publikoa izatea zen, eta bere titulartasuna udal haien esku jartzeko prozesua abiatu zen. 1980an utzi zuen Eukenik zuzendaritza eta elkarrekin jarri ginen hurrengo erronkaren bila.

26. TOPAGUNEA

by mikelirizar

Euskara elkarteak, Arrasatetik Euskal Herrira. Haien lehendakari ‘exekutibo’ bihurtu nintzenekoa. Kongresuak, gogoeta, kohesioa eta hitz berriak: oinarriparrak eta eraldabideak. Topalabe taldea edo talentua lankidetzan. Miseriak eta pozak.

1983an AEDrekin abiatu zen euskara elkarteen loraldia ekarpen bikaina izan zen hizkuntza biziberritzeko. Aurrez egindako urratsei -euskara batua, ikastolak, euskaltegiak…- eta euskal administrazio berrituek egin asmo zituztenei, erantsi nahi zitzaien euskaltzaleen autoeraketa, hiztunak aktibatuta euskararen presentzia handitzeko. AEDk arrakasta izan zuen, nire ustez bi ezaugarrik eraginda nagusiki: lehena, gune trinko bat sortu izana bertan euskaraz eta euskararen alde egiteko, nolabaiteko ‘arnasgune’ bat; eta bigarrena, garaiko konfrontazio politikoaren gainetik euskaltzaleak elkarlanean jartzeko esparru bihurtu izana, gaur ‘espazio seguru’ bat deituko genukeena. Beste hainbat asmakizunekin gertatu bezala, Arrasaten hasitakoak hedapen azkarra eta zabala izan zuen 80ko hamarkadan, eta 100 elkarte inguru sortu ziren, 20.000 bazkideren muga gaindituta. Loraldi horrek ahalbidetu zuen hurrengo hamarkadan toki komunikabideen eztanda, TOKIKOM atalean aipatuko dudana.

Halakoetan ohi denez, herriz-herri sortutako elkarteen artean lehenik elkartasuna sortzen da, gero koordinazioa eta, halako batean, agerikoa egiten da esparru komun bat finkatu beharra. Euskara elkarteek 1993an eman zuten urrats hori eta Topagunea sortu zuten, haiek biltzen zituen federazioa.

Ni 80ko hamarkadan oso lanpetuta egon nintzen, lehen erdian Tantai altxatzeko ahaleginean, eta bigarrenean haren txikizioa gobernatzen. Behin zirimola baretuta 1988an Arrasaten bizitzen jarri ginenean, orduan hurbildu nintzen AEDra, bereziki komunikabideetara. Eta bide horretan 1991n tokatu zitzaidan Arrasate Komunikabideak ARKO elkarte autonomo gisa gidatzea AEDtik bereiztu zenean. Arrakastaz egin genuen lan, baina ez zen dena gozo joan, tentsioak izan nituen AEDkoekin.

Izan ere, nire barne-motorrak eskatzen dit gauzak azkar egitea, estimulua eta ardura nahasten zaizkidanean ezinegona naiz. Behar dudan erritmo hori komunikabideetan berezkoa da, beraz ingurune aproposa egiten zait lanerako. Aldiz, hizkuntza biziberritzeko prozesua amaigabea da eta arnas luzeko zikloetan gauzatzen da; eta kosta egiten zait ‘patxada’ horretara moldatzea. Uste dut honek azaltzen duela zergatik egon naizen beti hurbilago komunikabideetatik euskara elkarteetatik baino; eta, seguruenik, zergatik euskalgintzan egin dudan ibilbidean gehiago interesatu zaizkidan eginkizun ‘kronikoak’ baino ziklo motzeko ekimen zehatzak, beti ere -hori bai- begirada luzeko jomuga argia baldin bazuten.

Aurrekari horiekin, 2011ren amaieran Jasone Mendizabalek proposatu zidan Topagunearen hurrengo Batzar Orokorrean lehendakarigai izatea. Eta nik baietz, baldintza batzuk jarrita. Lehena, lehendakari izatekotan exekutiboa izango nintzela, ez laguntzaile soila; hau da, kudeaketan ere parte hartuko nuela, ikuspegi estrategikoa indartzeko. Bigarrena, karguari eskainiko nion denborak ordaina behar zuela, ez soldata oso bat baina bai gastuetarako dieta bat baino gehiago. Hirugarrena, kargua bi urterako hartuko nuela, eta ez elkartean ohikoa zen bezala hiru urterako. Azkenik, urte berriarekin zuzendaritza batzordean presente egon nahi nuela, nahiz kargua hartzeko Batzarra martxoan izango zen. Berehala jarri ginen ados, urte berrirako prest.

Zergatik baldintzak?

Lehenari dagokionez, euskara elkarteak -orokorrean gizarte ekimena- borondatezko lanarekin abiatu ziren, eta bidea egin ahala joan ziren profesionalizatzen. Urrezko garaietan elkarteetako zuzendaritza-batzorde borondatezkoek bazuten energia aski gidaritza estrategikoa hartzeko, kudeaketa profesionalen esku utzita. Urteak aurrera, ohikoa bihurtu zen indar-erlazio hori aldatuz joatea, profesionalak egonkortu ahala haien pisua handitu zelako eta, alderantziz, borondatezko energia sozialak ahultzera egin zuelako. Honenbestez, elkarte eta eragile askoren gidaritza mugituz joan da ordezkarietatik profesionaletara, nagusiki hauen esku geratu den arte. Nire ikuspegian gobernantza egokiak zaindu eta konpondu egin behar ditu kontu hauek: egon daitezkeen interes partzialak -izan profesionalak, politikoak edo bestelakoak- batu eta orekatu egin behar dira organoetan, erakundearen norabide estrategikoa elkarreraginaren emaitza izan dadin . Topaguneko lehendakari gisa Zuzendaritza-Batzordearen ardura nireganatu nuen, eta bertara biltzen saiatu nintzen ahalik eta ordezkaritzarik indartsuena eta zabalena. Gainera, Zuzendaritza talde exekutiboan ere parte hartzen nuen, Batzordearen ikuspegia kudeaketan presente egon zedin. Uste dut eragiteko posizio egokia aurkitu nuela erakundearen egituran.

Bigarrena, dedikazioari eta ordainari dagokiona, aurrekoarekin lotzen da. Borondatezko energia apaldu ahala, karguak betetzea zailago bihurtzen da eta konponbide bat da eskakizuna apaltzea, baiezkoa errazteko. Baina orduan karguaren ekarpena ere apaldu egiten da, eta kargua bera debaluatu. Nik kontrako bidea jorratu nahi nuen, hau da, exijentzia altuagoa jartzea karguari eta pareko ordaina. Ordaintzen duenak eskatu egin lezake, eta kobratzen duenak betekizunak hartzen ditu. Hemen ere esango nuke asmatu egin genuela, geroztik egon naizen karguetan praktika hau finkatuta aurkitu dut.

Hirugarren baldintza, bi urteko epearena, eskarmentuak eskatzen zidan. ARKOn bi urte inguru eman nituen, Goienan beste bi urte, Kutxan bi eginkizun desberdinetan bina urte t’erdi… Ordurako banekien ardura bat hartzen nuenean erabat murgiltzen nintzela, ez nekiela indarra dosifikatzen. Gainera, nire helburua ez zen izaten irautea, baizik eta jauzi ahalik eta handiena eragitea, eraldaketa eta berrikuntza parametrotan. Konprobatu dut ohiko kudeaketan edo hobekuntza progresiboan baino hobea naizela eraldaketarako bideak aurkitzen eta jorratzen: gai berri bat hartu, jauzirako aukerak esploratu, indarrak puntu egokietan metatu eta palankei eragin. Horretarako aski izan ohi ditut bi urte, ahalegin hain intentsoetan bateriak ez zidan gehiago irauten; bi urte ondoren albora egin, eta aldaketak finkatzeko ardura lan horretan hobeak zirenei utzi.

Horrela hasi nintzen 2012ko hasieran Topagunearen Zuzendaritza batzordean parte hartzen, eta Batzarrak lehendakari aukeratu ninduenerako baneuzkan ideiak nahiko argi.

Egutegiak jarri zidan lehen erronka TOKIKOM izan zen. Topaguneak biltzen zituen, euskara elkarteez gain, haiek kudeatutako toki komunikabideak, hauentzat egituran sail berezi bat sortuta. Ni iritsi nintzenean jauzi bat egiteko aurrelanetan ari ziren eta puntu horretan jarri nuen indarra. Jauzia gauzatzea lortu genuen eta gaia asko garatu zen hurrengo bi urteetan; beraz, asko dago kontatzeko eta hurrengo atala osorik eskainiko diet toki komunikabideei.

Egokitu zitzaidan gai estrategiko potoloa izan zen federazioaren II Kongresua. 2011n egina zuten I Kongresua, oinarri filosofikoak –oinarriparrak– finkatzeko, eta bertan aurreikusi zuten oinarri haiek ekintzara begira jartzeko bigarren kongresu bat beharko zela. Nik ez nuen parterik hartu lehen fasean, baina haren berri izan nuen eta dokumentuetan jasotakoa gustatu zitzaidan. Oinarriparrei tiraka bigarren fasea diseinatu genuen eta beste hitz bat asmatu –eraldabideak– helburua adierazteko: euskara elkarteak eta haien federazioa eraldatzeko ildoak eta palankak. Kongresura ahalik eta trinkoen iristeko prozedura bat proposatu nuen elkarteen parte-hartzea errazteko, Euskal Herrian barreiatutako 100 elkarterekin lan egiteko zailtasunen jakitun.

Prozedura zen ildo estrategikoak xehetzea eta handik ateratzea baieztapen argi bat izango zuten esaldiak, edozein norabidetan eta behar adina; esaldi horiek multzotan antolatzea, jomugen arabera; eta elkarteei eskatzea esaldi haiekiko zuten adostasun maila adieraztea puntuak emanez, -eza 0 eta erabatekoa 3-. Parte-hartze altu samarra lortuz gero, 2tik gorako puntuazioa jasotako ideiak ikuspegiaren muina osatuko zuten, 1etik beherakoak baztertu zitezkeen, eta tartekoak eztabaidarako geratuko ziren, lantzen jarraitzeko.

Prozedurak helburua lortu zuen: parte-hartze handia, emaitza esanguratsua eta ikuspegi partekatuaren sentipen argia. Horri esker, Bilboko Euskaldunan egin genuen Kongresuan bi urrats oso sinboliko eman ahal izan genituen: bat, ordura arte herrietako euskara elkarte izandakoak euskaltzaleen topagune izango ziren; eta bi, haien bilgunea elkarteen federazio izatetik euskaltzaleen mugimendu izatera pasatu zen. Fokua hizkuntzan eta egituretan bainoago, hiztunengan eta gizarte dinamiketan jartzea hobetsi genuen. Gaurko begiradatik, esango nuke orduan hasi zela Topaguneak TAUPAra egin berri duen jauzirako aurre-lasterketa.

Denbora asko eskaini nion beste esparru bat izan zen harremanena. Lehenik eta behin, etxe barruan saiatu nintzen pisuzko bazkideekin harremana estutzen. Behetik gorako antolamendutan lan jarraia eskatzen du bateratasuna sustatzeak eta, aldiz, erraz sortzen dira mesfidantzak. Garrantzitsua da egituraren nukleoan aliantza sendoak sortzea, eta horietan inplikatuta egotea tamaina edota dinamismo handieneko kideak (Goiena sortzeko Arrasateko ARKO eta Bergarako Jardun egon ziren bezala). Topagunean aurrerapausu onak egin genituen hainbat kasutan, gerora finkatuta geratu direnak; baina harremanen bat ere egon zen okerrera egin zuena.

Hurbilean bereziki Kontseiluarekiko eta administrazioekiko harremana landu genuen. Topagunea beren-beregi kokatzen zen euskaldunen arteko konfrontazioaren gainetik, eta elkarrekin jardutea hobesten zuen euskararen mesedetan. Posizio horrek bi aldeen mesfidantza eragiten zion, eta hau bereziki nabaria zen eragile sozialekiko harremanean. Ni lehendakaritzara iritsi nintzenean, federazioa Kontseiluaren zuzendaritzara itzuli zen eta haren baitan gogoeta bat sustatu genuen, Topaguneak burutu berri zuen prozesuaren ondorioak bertan partekatzeko. Lan mardula egin genuen Iker Martinez de Lagos lankideak eta biok prozesuan zehar; ez genituen heburu guztiak lortu, baina bai hainbat bilakaera interesgarri, gerora ondorioak izan dituztenak.

Administrazioei dagokienez, udaletatik hurbil zeuden oro har euskara elkarteak; gorago saiatu nintzen bereziki, eta harreman estuak izan genituen batez ere Gipuzkoako Aldundiarekin (Bildu) eta Jaurlaritzako HPSrekin (EAJ). Geroago etorri zen lankidetzari oinarria jarri genion orduan. Horrekin batera, komunkabideetan ere saiatu nintzen sabaiak apurtzen. Apala bazen ere, banuen nolabaiteko proiekzio publikoa, batez ere ETBko aurkezle lanari zor. Eta lortu nituen elkarrizketa eta titular batzuk, Topagunearentzat ezohikoak zirenak.

Atzera begira, Topagunean egindakoen artean ekimenik kuttunena dut Topalabe taldea sortzea eta dinamizatzea. Taldekide izango zirenak banaka ezagutzen nituen, eta bakoitzak erakutsia zuen bere talentua hizkuntza biziberritzeko prozesuan. Intuizioak ziostan horrez gain taldean lan egiteko ere gai izango zirela, eta talentu haiek lankidetzan jarrita edozer gauza zela posible. Denek erantzun zidaten baietz eta patxadazko juntadizo aberasgarrien segida luzea burutu genuen, gure arteko konfiantza eta ikuspegi bateratua landuz. Lehen emaitza 2015ean iritsi zen, Berrikusi eta berrikasi dokumentu arrakastatsuarekin, eta bigarren bat ere izan zen 2020an, Berrindartu eta jauzi izen ‘profetikoa’ hartu zuena. Sinetsita nago ekarpen erabakiorra egin geniola euskararen biziberritze prozesuan forma hartzen ari den olatu berriari.

Miseriak ere tokatu ziren parean nire agintaldian. Bete-betean harrapatu gintuen Europak 2008-2014an agindu zuen austerizidioa, zor publikoa murrizteko helburuarekin aurrekontuak uzkurtu zituena. Administrazioen diru-laguntzak nabarmen jaitsi ziren eta Topagunearen aurrekontuan zuloak agertu. Egoera larriari aurre egiteko, langileekin eztabaidatu genuen ataka gaiztoa nola gainditu: edo lantaldea murriztu, edo soldatak jaitsi; ez zegoen beste aukerarik. Elkartasuna nagusitu zen, ez zen kaleratzerik izan, eta urte batzuren bueltan egoerak hobera egin zuenean soldatak ere itzuli ziren lehengo mailara. Ez zen trantze atsegina izan, baina esango nuke taldea trinkotu egin zuela estutasunak.

Abadiñoko egoitzarekin ere arazoak sortu ziren, eta aukera baliatu nahi izan genuen kokapena hobetzeko. Azkenean Durangoko Udalarekin eta Bizkaiko Aldundiarekin sortutako konplizitateari esker, tokia lortu genuen Durangoko Elkartegian, Landakon. Jauzia sekulakoa izan zen, irisgarritasuna, ikusgarritasuna eta egokitasuna modu esponentzialean hobetu ziren.

Oro har, esango nuke lehendakari izan nintzen aldi honetan nabarmen sendotu zela lantaldearen autoestimua eta baita Topagunearen posizionamendua hobetu ere. Pozik nago egindako ekarpenarekin.