Pila agortzen ari zitzaidala, derrigorrezko lana uzteko aukera baliatu nuenekoa. Patxada kudeatzen ikasi beharra. Burua oraindik bero kutxen bategitearekin, Esteñibarren bigarren fasea, eta tuttologo eskandinaviarra. Toberak, On Prudentzio Piperrautsa eta AAren ‘pertsonaia esanguratsua’.
Oso gustura ari nintzen fundazioan eraldaketa esanguratsua gauzatzen; baina, aldi berean, baneramatzan 5 urte Donostiara egunero joan-etorrian eta erritmo zoroan lanean, lehen erdia hizkuntza arduradun eta bigarrena fundazioaren zuzendari-ondoko. Pila agortzen ari zitzaidan, eta Kutxa lizentziak eskaintzen ari zitzaien nire adineko langileei. Aukera baliatzea erabaki nuen.
90eko hamarkadan, kutxa probintziala eta munizipala batu zirenean, langile berrien sarrera itxi egin zen, plantilla ‘optimizatze’ aldera, eta hamar urtez inor ez zen sartu. Noski, 2000. urtean lantaldea zen hamar urte zaharragoa, bataz besteko adina ia 50 urteak ziren. Eta milurtearekin hasi zen jende gaztea erruz sartzeko prozesua, horretarako langile zahar eta garestiei etxean geratzeko aukera eskainiz. Lizentzia Kutxaren kontura zen, soldata on baten erdia pasa ordaintzen zuten etxean geratzeagatik, kotizazioak enpresaren kontu eta eskubide guztiak mantenduta. Aukera benetan tentagarria zen, eta ez nuen pasatzen utzi.
2011ko apirilean tokatzen zitzaidan, eta 14a hautatu nuen lana uzteko, aitona Julian errepublikarra gogoan. Eta sekulako agurra antolatu zidaten, 60 lagunetik gora bilduta, tartean Kutxan igarotako etapa ezberdinetako lagunak. Agurra dantzatu zidan ganoraz jantzitako lankide taldetxo batek, eguna gogoratzeko bandera ere oparitu zidaten, eta emozioak suelto-suelto ibili genituen bazkalondo luzean. Errematerako, handik astebetera edo, Esteñibarren agertu zitzaidan Carlos Ruiz, nagusi ohi eta laguna, berak egindako koadro eder batekin, margolari ez zen arren nire agur errepublikarrak inspiratutakoa.
Agur esan eta erritmoa jaisten hasi nintzen, baina ez arazorik gabe. Oso arraro sentitzen nintzen jakinda, okerrik ezean, ez nuela gehiago derrigorrezko lanera joan beharrik izango. 57 urte nituen eta banekien ez nintzela geldirik egongo, baina handik aurrera libre nintzen soilik jarduteko gogoko lanetan eta gogoak irauten zidan bitartean. Sentipen oso ederra zen, nahiz tarteka bertigoa ere eragiten zidan denbora kudeatu beharrak. Agian beti lan-martxa frenetikoan aritu naizelako, libre nengoenean paralizatu bezala egiten nintzen, kosta egin izan zait gauzak patxadaz egitea, eta denbora galtzen dudan irudipena sortu. Egoera berrian, lehen asteak eta hilabeteak egokitzen eman nituen nagusiki.
Hala ere, mentalki Kutxari lotua jarraitu nuen, EAEko kutxen bategitea zela-eta. 2008ko ahaleginak (BBK 60, Kutxa 40) porrot egin ondoren, BBK tamaina handitzearekin tematu zen eta azkenean Caja Sur kutxa hondoratua beraganatu zuen. Jokaldi horri esker, tamaina handitu zuen hurrengo urratsetan nagusitasuna izateko. Justu lizentziatzeko nengoela ‘fusio hotza’ izeneko akordio bat erdietsi zuten, eta adi-adi jarraitu nuen distantziatik. Ekainean iritsi zen botere banaketa:
Hau da, 2008tik 2011ra aldea izan zen Vital-aren ehunekoa Kutxaren ehunekotik kentzen zela, BBK berdin utzita.
Honen harira, gai bat planteatu nahi dut: EAEko hiru lurraldeen ponderazioa elefante bat da gelaren erdian; behin eta berriz agertzen den arazoa da, baina ezikusiarena egiten dugu. Alde batetik, Legebiltzarrean hiru lurraldeek pisu bera dute (25 legebiltzarkide) eta honek desitxuratu egiten du mapa politikoa, ez zait batere justua iruditzen. Baina gero Kutxabank-en BBKri gehiengo oso zabala aitortzen zaio, eta hori ere ez da bidezkoa. Buelta batzuk emanda, banaketa egoki batek nire ustez bi baldintza zentzuzko hauek bete beharko lituzke:
- EAEn Gipuzkoa da heren bat parametro askotan, hori finkatzeak erraztu egiten ditu gauzak
- Ez da komeni lurralde bakar batek gehingo osoa edukitzea
Horren arabera, EAErako banaketa egokia litzateke:
- Gipuzkoa % 33
- Bizkaia % 49
- Araba % 18
Eta banaketa honekin, Legebiltzar hau izango genuke:
- Gipuzkoa 25 ordekari
- Bizkaia 37 ordezkari
- Araba 13 ordezkari
Badakit gai korapilatsua dela, hori majo pairatu zuen hil berri den Garaikoetxea lehendakariak. Baina erabat sinetsita nago dauzkanak baino oinarri sendoagoak eta adostuagoak behar dituela gure erakunde nagusien arkitekturak.
Beno, nahiz burua oraindik ere bero neukan halako kontuekin, lizentzatu berri nengoen. Esteñibarren bigarren fasea gauzatzen ari ginen, urte hasieratik obratan geunden, Nekazalturismoa atalaren hasieran azaltzen den bezala. Eta lan horiek gobernatzea izan zen nire ardura nagusia 2011n zehar. Halakoetan, gustatzen zait lanen bilakaera hurbiletik jarraitzea, hartu beharreko erabakiak aurretiaz antzematea, eta haiek gauzatu ahala irudikatutakoa gorputz hartzen ikustea.
Bigarren fase hau baliatu genuen etxe osoa margotzeko, dekorazioan koska bat gora egiteko eta lehen fasean diru faltaz erdizka utzitakoak ganoraz errematatzeko. Nekazalturismoan, gurekin batera etxe osoan egoten ziren bisitariak, eta horrek galga jartzen zion bai etxearen itxurari eta bai kanpoaldeari, edozerk ez zuen balio. Kontua da Esteñibarren bigarren bertsioa are ederragoa geratu zela; luxurik gabe, nortasuna zeukan etxeak eta bisitariei konfiantzaz eskaintzen genien, denek aitortzen baitziguten atsegina eta lasaigarria zitzaiela.
Denbora gehiago izanik libre, mahastiko lanak patxada handiagorekin egiten nituen, eguraldi onak baliatuta gehiago gozatuz. Eta astia izan nuen, baita ere, tuttologo lanean medio ezberdinetan batera aritzeko. Lan honek bazuen ordaina, eta hainbat medio batuta urtean kopuru txukuna metatzen zitzaidan, Kutxako lizentziaren osagarri. Ogasunean izena eman nuen jardun hau aitortzeko, BEZa ordaintzen nuen urtean behin, eta errenta aitorpenean ere ordaindu beharra eragiten zidan. Baina zergak ordaintzeko ardura beti sentitu izan dut. Nahiz askotan zalantzan jarri administrazioek nola erabiltzen duten herritarron dirua, saiatu naiz ez erortzen pasotismo edo demagogia fiskal interesatuetan, eta ardura hiritarrei lehentasuna ematen. Oso eskandinaviarra naiz.
Lizentzia urte honetan abiatu zen nire abentura askotarikoetan seguruenik exotikoena: Debagoieneko Tobera. Hitz polisemikoa da tobera, gauza ezberdinak izendatzeko erabiltzen dena. Zehazki gure kasuan tobera-mustra erabili beharko genuke, antzinako herri-antzerki mota izendatzeko.
Uda partean etorri zitzaizkidan proposamenarekin. Debagoienean bazegoen ekimen bat Bagara izenekoa, eskualde-kontzientzia indartzeko hainbat ildo erabilitzen zituena. Ekimen hartatik sortu zen, adibidez, elikaduran bide polita egiten ari den Ereindajan proiektua; eta baita toberaren ideia, jatorria Iparraldean duena eta Hegoaldean Lasarte-Orian erabili izan dena.
Toberan auzi bat plazaratzen da, hurbilean sortutako gatazka; eta hura epaitzeko ikuskizun bat antolatzen da, epaitegietako osagai nagusiekin: akusatua, akusatzailea, defendatzailea, lekukoak, epailea… Helburua da auzia umorez jorratzea, umorea baliatuz egiak gordin bota ahal izateko, eta amaieran epai bat ematea, auzia leuntzen eta bizikidetza hobetzen lagunduko duena. Kasu honetan, Bagara-ren helburua zen Debagoieneko herri barruko edo herri arteko auziak plazaratzea toberaren bidez, eta bizikidetza hobetuz eskualde kontzientzia indartzea.
Eta nire bila etorri ziren toberan epaile izateko. Urte luzeak neramatzan Piperrautsa izeneko bloga eta zutabea argitaratzen, beti ere eskualdea eta bizikidetza jomuga hartuta, eta profil egokia ikusi zidaten horren gaineko auziak epaitzeko. Eta nik baietz, nerabezaro iruindarreko antzezpenak gogoan. Zergatik ez? Kontua da Arrasate epaitu behar zuen lehen tobera hark jarraipena izan zuela Oñatin, Bergaran, Aretxabaletan eta Eskoriatzan. Bost urteko txango ederra!
Pertsonaia sortu beharra zegoen. Debagoieneko hiru herri nagusiak (Arrasate, Bergara eta Oñati) igurtzian daude Elorregin, ermita dotoreko santuaren eraginez San Prudentzio ere deitzen den parajean. Igurtziaren sinbolismoa eta izenari dagokion zuhurtzia kontuan hartuta, epailea On Prudentzio Piperrautsa bataiatu genuen. Itxuraz, lehen toberan Osaba Tomas Zumalakarregi ormaiztegiarrarren bibote lotua utzi nuen (hurrengo toberetan epaileen peluka txuria jarri zidaten), eta dagoeneko adimen artifizialak pertsonaia esanguratsu bihurtu du, Zeledon edo Miel Otxin-en pare. Fiskala Ainhoa Agirreazaldegi izan zen eta abokatua, Eneko Barberena. Hirukoak, behin epaitegian sartuta, itxura hau hartu zuen.
Lehen toberan Bergarak Arrasate salatu zuen, eskualdearekiko nagusikeriaz jokatzen zuelako. Kontu ezezaguna zen arren, Amaia antzokia bete egin genuen, sarrera guztiak salduta. Orain ikusita, uste dut gure toberarik landuena izan zela, trinkoena edukiz, eta konplexuena muntatzeko. Ikuskizun ederra eman genuen eta, hanibat ikuslek adierazi zutenez, haiek espero zutena gainditu. Nik ordu mordoa eman nuen nire partea ahalik eta ondoen prestatzen, bereziki azken epaia: hamar bat minutuko tarte batean neuk bakarrik hitz egiten nuen! Hor zegoen ikuskizunaren mezu ideologiko nagusia, komunitatearen garrantziaz eta borroka banderizoak gainditu beharraz. Erronka txikia ez eta, errematerako, nire ‘azken perediküa’ jantzen zuen Pitxu maskaradetako laguna gaixotu egin zen justu bezperan; eta azken orduan Andoni Mujika zena sartu zen artz jantzi pobre baten barruan haren tokia hartzeko. Txukun samar salbatu genuen trantzea eta arrakastaz amaitu zen emanaldia.
Bigarren tobera Oñatin egin genuen, eskualdeak txantxiku-herriari salatu ziolako berekoikeria, isolamendua. Herriko talde eder bat sartu zen buru-belarri, bai testuak lantzen eta baita herria defendatzen. Lan horretan pertsonaia historiko ugari agertu ziren laguntzaile (Lope de Agirre, Rodrigo Mercado de Zuazola, Arantzazuko amabirjina…) baina Oñatik galdu egin zuen epaiketa, eta eskualdeari gehiago begiratzeko agindua eman zitzaien. Nik gogoratzeko daukat nola egun batzuk aurretik grabatu genuen Goienako lagunekin epailearen iritsiera Brinkolako tren geltokira, pentsatuz hura Oñati zela, eta epaiketara garaiz iristeko horrek sortu zizkion komeriak. Oñatiko kiroldegia lepo bete zen, eta hemen ere ikusleak pozik zeuden amaieran.
Hurrengo urtean Bergararen txanda zen, eta hemen ere frontoia lepo bete genuen. Kasu honetan herriko auzoek jarri zioten salaketa erdiguneari, haiekin jokaera zentralista zeukalako, eta azalkeria/itxurakeria leporatuz. Defendatzaile bikaina hartu zuten, gerora ezagun egin den Jon Olivares aktore osintxuarra, baina hemen ere epaiak arrazoia eman zien salatzaileei, erabakiak eta boterea zentralizatu ordez partekatu egin behar direla argudiatuz, itxurakeriarik gabe, benetan. Amaieran aitortu nahi izan genuen Bergarak antzerki musikaletan egiten diharduen ibilbide txalogarria, eta epaileak sermoiaren azken partean “…iritsiko da egun bat…” esan zuenean publikoan ezkutatuta zeuden Miserableak musikaleko aktoreak kantatzen hasi ziren izen bereko pieza ederra, oholtzara inguratzen ziren bitartean. Ikusleak harrituta eta hunkituta ikusi genituen amaiera apoteosiko harekin.
Laugarrena Aretxabaletan egin genuen eta bosgarrena Eskoriatzan. Bietan traktore izan zen Kepa Errasti aktore atxabaltar handia, sekulako lana egin zuen testua moldatzeko eta ikuskizunari forma emateko. Toberari bereziki erantsi zion giro musikal kabareteroa, berak asmatutako koreografia bikainak lagun talde batekin kantatuz eta dantzatuz. Plazera izan zen halako profesional bat hurbiletik lanean ikustea. Bosgarren tobera 2015ean izan zen; ni ordurako Aldundian kargua hartu eta ‘zienporroran’ nenbilen berriro, ez neukan toberak epaileari eskatzen zion denbora eskaintzerik. Konponbide polita aurkitu genion arazoari: beti bezala sartuko nintzen ni epaile, frontoi-epaitegia zutik jarrita, eta lehen urratsak egingo nituen, mahaitik irakurtzekoak zirela baliatuta, baina arnas gero eta estuagorekin… harik eta bihotzekoak jotzen ninduen arte. Orduan ni erretiratu eta epaile ‘inprobisatu’ batek (emakumezkoa) nire tokia hartzen zuen arte. Amaierako epaiaren ondoren, azken koreografian berragertu nintzen, ospitaleko pijama eta makuluekin.
Asko gozatu eta asko ikasi nuen toberarekin. Jende ugari ezagutzeko aukera eman zidan eta baita Debagoienaren ‘tripetan’ sartzeko. Azken epaiak moldatzeko soka luzea neukan, eta hori baliatu nuen eskualdeaz nuen ideia azaltzeko, herrietako jendeari eskatzeko burua apur bat altxa zezatela ingurua ere ikusteko, amaraunaren erdiko zirkuluak indartzeko, eta munduan nortasun sendoagoz egoteko. Oroitzapen ederrak itzuli zaizkit errepaso honekin.
2011ko udazkenean, Esteñibarreko lanak amaituta eta mahats-uzta txukuna bilduta, Donejakue bidea egitera joan ginen, Nafarroa Garaiko zatia, Orreagan hasi eta Bianaraino (‘Nafarroa oinez’ deitu genion txangoari). Urria azkentzen ari zen eta bidea libre samar zegoen, eguraldi aparta egin zigun eta paraje zoragarriak zeharkatu genituen. Sei egun gogoangarri izan ziren. Han geundela jaso genuen dei bat, nezkazalturismorako lehen bezeroena. Gure bizitzaren hurrengo atala ate joka ari zitzaigun.
