Erabakigunean egon naizen azken ekimena, herrian bertan. Arazo handiei tokiko auto-eraketarekin erantzun. Eraldaketa, ‘defektuz’ euskaraz. Aho bateko erabakien eta elkartasunaren indarra, herritarrak mugiarazteko zailtasunak, zorteak ere jokatzen du… Anbizio handiko ekimenaren bertsio minimoa. Eraldaketak txirikordatuta, herrigintza berri bat?

2022ko udaberrian jakin nuen Elorrion hasi berria zela prozesua Energia Berriztagarrien Komunitate (EBK) bat sustatzeko. Anbotopeko elkartearen hitzaldi bati Udalak segida eman zion, eta Goiener/EMUN ari ziren prozesua dinamizatzen. Ni bertaratu nintzen lehen aldian talde polita eta animatua aurkitu nuen; gainera, Udaleko hiru talde politikoak partaide ziren, eta erakundea gogotsu ari zen prozesua bultzatzen.

Energiaren gaiak gero eta gehiago kezkatzen ninduen, planeta nola suntsitzen ari garen ikusita; eta arazoei aurre egiteko toki-komunitateak antolatzea izan da nire ohiko jokabidea. Bi kontuei heltzen zien ganoraz Elorrioko dinamikak, eta gogoz lotu nintzaion. Energiaren kontu teknikoez ez nekien apenas ezer, eta gainera bazegoen gazte talde bat, jantzia eta ilusioz betea. Alde juridikoei heltzeko jende gutxiago zegoen, eta hor baneukan eskarmentu metatua; beraz talde juridikoan hasi nintzen laguntzen.

Sasoi hartan, dena den, Badalaben ari nintzen jo ta ke gobernantza garatzeko lanetan, artefaktu konplexuaren atal ezberdinak martxan jarri nahian. Horregatik, Elorrion konpromiso batzuk hartu nituen, bai, baina frenua sakatuta. Horrez gain, bistaratzen hasia nintzen 70 urteen mugarria, eta hura bihurtu nahi nuen nire bizitzan ziaboga berri bat, hain zuzen azken luzera eramango ninduena. Etxea aldatu eta mahastia kentzearekin batera, ekintzaile gisa neukan jarrera ere aldatu beharra sentitzen nuen. Azkar esateko: gurdiei tiraka jarduteari utzi nahi nion, gehienez ere bultza egiteko; indar-gastu aldetik, askozaz gehiago eskatzen baitu tiratzeak bultzatzeak baino.

Talde juridikoari zegokigun lan nagusia zen kooperatiba eratzea. Estatutu eredu batzuk irakurri nituenean ohartu nintzen Goienaren sorrera garaitik zenbateraino zegoen malgututa Kooperatiben Legea. Orduko bertsioa oso zurruna zen, eta bortxatu egin behar izan genuen gure gobernantza haren baitan katonatzeko. Aldiz, energia kooperatibak egiteko dena zegoen aukeran eta erraz: bazkide mota ezberdinak bereiztea, bakoitzari komeni zen ehunekoa esleitzea, herritarrek izatea ordezkaritzaren gehiengoa… Hala ere, estatutuen testu osoa behar bezala atontzea kosta egin zitzaigun, artean ez zegoelako -esperientzia batzutatik harago- behar beste zehaztutako eredu estandar bat. Notariotzan ez nuen laguntasunik izan, ez baitzuten esperientziarik enpresen sorreran; aldiz, Kooperatiben Erregistroan oso adeitsu egin zidaten behaketa lana, bete beharreko baldintzetan akatsik ez egiteko.

Estatutuak euskaraz sortu genituen, eta haien 2. artikuluan ezarri genuen:

Ez da kontu hutsala. Berariaz euskararen aldeko ekimena izan gabe, energia kooperatiba sortzeko prozesu osoa natural egin genuen euskaraz, arazo puntualei konponbide puntualak eskainita. Hau sarri gertatu izan zait azken 5-10 urteetan han-hemenka: dinamika eraldatzaileetan euskarari toki zentrala ematea, batzuetan aurrez esplizitatu ere egin beharrik gabe. Elorrio bera ez da arnasgune; eta, haatik, gaztelania apenas erabilita egin dezakegu bizimodu aktiboa euskaraz, taberna eta dendetan bezala, energia komunitatean, kultur eragileekin, osasun zentroan, dinamika sozialetan, agrodendan, udaletxean, dantza eta kitarra klaseetan… Asko estimatzen dut erosotasun hori.

Hala ere, kooperatibaren estatutuak gaztelaniara itzuli behar izan genituen, notariotzak derrigortuta. Ez geunden, Goienan bezala, lana euskaraz egingo zigun kanpoko notariotza baten bila hasteko moduan. Itzuli-k lagunduta erraz samar egin nuen lana, baita mendekutxo bat hartu ere. Eskriturako estatutuen gaztelaniazko bertsioan parrafo hau txertatu nuen hasieran:

Kooperatiba eratzeko prozesuan bereziki mimatu genuen udal talde politikoekiko harremana. Hiru talde dira (EH Bildu alkatetzan, EAJ eta Elkarrekin Podemos) eta hirurak ari ziren zintzo parte hartzen sorrera prozesuan. Denak ados zeudenez Udala kooperatiban bazkide izan zedin, eskatu genien Udal Plenoan hartzea erabakia, aho batez. Argi geneukan denen konpromiso horrek sendotasun handia ematen ziola ekimenari. Otsailaren 23 seinalatuan gertatu zen, 2023an.

Eratze prozesuan ari ginela, bilera batean agertu zitzaigun Betsaide SAL fundizioaren zuzendaria, Elorrioko energia kontsumo osoaren erdia baino gehiago eragiten zuena. Zintzo azaldu zizkigun bere premiak eta asmoak; eta, gure pozerako, aderazi zigun prest zeudela haien estrategia gurearekin lotzeko. Eratze unera ez ziren iritsi, baina handik gutxira enpresa handia ere bazkide laguntzaile bihurtu zen. Halako bazkide bat izateak instalazio soiletatik harago begiratzea eta gure anbizioaren sabaia goratzea ekarri zuen.

Horrekin guztiarekin iritsi ginen notariotzan kooperatiba eskrituratzera 2023ko martxoan, prestaketa lanak hasi eta urte betera.

Kooperatibaren izen ofizial hartu genuen ELORRIOKO ENERGIA BERRIZTAGARRIEN KOMUNITATEA, adierazteko herriz herri sortu eta herri arteko sare izango zenaren parte sentitzen ginela . Izen ‘komertzial’ bila jarrita, taldekide batek proposatu zuen ARGIÑOLA hitz ondo asmatua, Argiñeta, argia (energia) eta ola txirikordatuz.

Eta izenari irudia jartzeko, dinamika oso polita burutu genuen herriko ikastetxeekin. Proposatu genien energiaren gaia lantzen zuten taldeetan posterrak eta maketak sortzea, haien iruditeria ezagutze aldera, eta erakusketa ederra osatu genuen Iturri kulturetxean.

Herritarrak deitu genituen erakusketa ikustera, herriko energia komunitatearen sorreran parte sentitzeko, eta irudien artean gogokoena hautatzeko eskatu genien. Hau izan zen proposamenik bozkatuena:

Eta hortik atera genuen kooperatibaren irudi korporatiboa:

Urte hartan Udalak diru partida ederra zeukan ingurumen gaietarako eta, behin Argiñola sortuta, erabaki zuen poltsa hura gure esku jartzea, hitzarmen baten bidez. Talde teknikoak bazeukan lehen instalazio baten zirriborroa, baina 2023 urtea nahikoa aurreratuta zegoen, eta ez zen posible izan hura proiektu bihurtzea urtea amaitu aurretik. Beraz, urte berean gastatu behar zenez dirua, beste erabilera bat eman behar izan genion.

Erabakigarria izan zen garai horretan Hernaniko Enherkom kooperatibara egin genuen bisita. Harrera oso adeitsua egin zigun Ferminek, eta ohartu ginen haien hainbat esperientzia oso interesgarriak zirela guretzat. Bi behintzat berehala jarri genituen martxan: energia bulegoa eta energia auditoretzak.

Energia bulegoa herriko plazan jarri genuen, herritarrei energia fakturen analisian laguntzeko, eta aurrezpen aholkuak eskaintzeko. Urte t’erdi lehenago Ukrainako gerrarekin energiaren prezioa disparatu egin zen, baina -gerrak jarraitu arren- berriro energia merke geneukan, eta ez zuen kezka handirik sortzen. Gainera, nonbait ez genuen asmatu jendeak behar zuen zerbitzua edota ordutegia eskaintzen. Esperantza izan genuen lehen instalazioaren zabalkunderako lagungarri izango zitzaigula bulegoa; baina, zorte txarra izan genuen hainbat ahaleginetan, eta instalazioa ere ez zen iritsi. Azkenean, bulegoa itxi egin behar izan genuen.

Bigarren ekimenean, energia auditoritza eskaini genien herriko merkatari, ostalari eta elkarteei, eta haietako seirekin egin genuen piloto bat, bakoitzaren kontsumoa aztertu eta alternatiba hobeak bilatzen ahalegindu. Hemen ere ez zen antzeman hobekuntza nabarmenik, eta ekimenak ez zuen jarraipenik izan..

Beste harreman oso emankor bat abiatu zen garai beretsuan, Debagoieneko D2030 eskualde garapenerako ekimenarekin. Garapen ildo ugari jorratzen zituen, eta horietako bat zen eskualdean energia komunitateak garatzen laguntzea, Ernamuina foroaren bitartez. Babes eta laguntza handia eman zigun talde honek.

Oso eskuzabal jokatuta, Debagoienetik kanpoko hainbat herri/eskualde hartu gintuzten abaroan: Elorrio, Otxandio, Goierri, Errenteria… Aniztasun horrek berak sortzen zuen energia. Gainera, bazituzten eskura baliabide tekniko eta juridikoak zailtasunei hobeto aurre egiteko; eta harreman estua ere bai goragoko erakundeekin: Energiaren Euskal Erakundea (EEE), Ekiola, Goiener, KREAN, eta Kataluniako Osona eskualde bidegilea edota Som Energia kooperatiba ahaltsua.

Laguntza hori oso probetxugarria izan zitzaigun alde teknikoan eta baita kudeaketan ere; niri, bereziki, esku artean neukan eginkizun paralelo batean. Argiñolan talde teknikoa lehen instalazioarekin eta bazkide/komunikazio tadea sozializazioan ari ziren bitartean, baimena eskatu nuen paraleloan (eta baliabiderik xahutu gabe) herriaren epe luzeko ikuspegia lantzen hasteko, deliberazio irekiko eskema batekin. Zirriborro bat lantzen hasi nintzen, 2050era begira, eskema honekin:

• Zenbat energia kontsumitzen dugu Elorrion, eta zertan?
• Zenbat murriztu nahi dugu/dezakegu kontsumo hori, eta nola?
• Zenbat energia berriztagarri sor dezakegu Elorrion, eta nondik?
• Zein energia mapa nahi dugu herrian 2050ean eta zein bide egin beharko genuke?
• Nola antolatuko gara hori guztia lortzeko?

Lan horretan ari nintzela, Ernamuinan jakin nuen bereziki hirugarren puntuari zegozkion hainbat kontu landuak zituztela Debagoienerako; eta baliatu egin nituen Elorriorako. Tecnalia-k egin zigun Elorrioko eguzki mapa, hau da, herrian ohikoak diren eguzki orduen arabera zenbat energia sortuko litzatekeen teilatu guztiak eta paraje jakin batzuk (isurtegi, parkin,,,) plaka fotovoltaikoz estaliko balira; Barlovento-k gauza bera egin zigun haizearekin, alegia, herrian jo ohi duen haizearekin errota handiekin sor daitekeen energiaren estimazioa; eta EEE-k egin zizkigun errota txikien kalkuluak. Instalazio faltan, inbertsio ona izan zen informazio baliotsu hori lortzea.

Horrekin guztiarekin, konturatu nintzen nire gaitasunen mugara iristen ari nintzela, handik aurrerako lan hori modu profesionalagoan egin behar zela, Eta harremanetan jarri nintzen Siadeco kooperatibarekin. ‘Komunitate garapena’ kontzeptu oso berritzat daukagun arren, ‘Sociedad de Investigación Aplicada para el DEsarrollo COmunitario‘ deritzona sortu zen… 1967an! Izena bera gaztelaniaz izateak garamatza euskara jazarria zegoen garaietara, ikergunearen bultzagile nagusia Iñaki Larrañaga euskaltzalea izan baitzen.

2023ko diru-poltsaren azken sosak baliatu genituen hauen konpromisoa lotzeko, gure begirada luzea lantzeko prozesuaren dinamizazioa egin zezaten. Ohi bezala, ganoraz heldu zioten enkarguari eta, nire zirriborrotik abiatuta, txosten trinko eta datuz betea aurkeztu ziguten, deliberazioaren abiapunturako. Lehen lan honen kalitateak animatu egin zituen bai Argiñola eta bai Udala deliberazio prozesua bultzatzera.

2025ean abiatu zen indartsu, DAIGUN izenarekin: 20 pertsona esanguratsuz osatutako talde sustatzailea, landa-lan handia (inkesta 400 herritarrei), plangintza zehatza… Lehen bilerak ondo joan ziren, giro onean eta emankor; baina partaidetza apaltzen hasi zen, herritarren lehen batzar irekian ez zen jende askorik bildu, eta azkenean prozesua eten egin zen. Une honetan impasse egoeran dago.

Gaur gaurkoz, Argiñola da amets handi baten bertsio minimoa. Zoritxarrez, lehen instalaziorako begiz jo diren kokapen guztiek izan dute arazoren bat, eta orain arte ez da lortu emaitza ukigarririk. Horren faltan motibazioa apaldu egin da, ez dugu bazkide berriak lortzeko kanpainarik egin, eta sorreran egon ziren gazteak ere aldendu egin dira. Ekimena une kritikoan dago, nahiz justu egunotan ireki den aukera berri bat, lehen instalazioa ahalbidetu dezakeena.

Eta, hala ere, sinetsita nago hau dela bidea: herritarrok antolatzea eta ekimena hartzea, energia trantsizioan ahalik eta pisu handiena izan dezagun, gu denon mesedetan. Interes kapitalistak aurka izango ditugu, baina gure indarrean eta gaitasunean sinetsi beharrean gaude, ezin dugu etsi.

Gainera, energia kontutan baditugu legedian helduleku baliotsuak: Europako 2019ko zuzentarau batek berariaz jartzen ditu lehen lerroan energia berriztagarrien komunitateak:

Halaber, aipatzekoa da Eusko Legebiltzarraren 1/2024ko Legeak marko egokia jartzen duela EBK sarea sustatzeko, anbizio handiko trantsizioan eragile garrantzitsu izan dadin. Gogoratu nahi dut lege honek alde izan zituela hiru alderdi nagusiak (EAJ, EH Bildu eta PSE), hau da Legebiltzarraren ia % 90.

Aukera badago, beraz, eta premia gero eta handiagoa da. Oro har, esango nuke burujabetza komunitarioaren aldeko mugimendua indartzen ari dela gero eta esparru gehiagotan (energian, elikaduran, konektibitatean, ingurumenean, etxebizitzan, zaintzan…) eta, gainera, dinamika horiek elkarri begira daudela, sarri txirikordatuta ere bai. Herrigintza olatu berri baten sorrera ikusten dut nik hor, eta esperantza berpiztu egiten zait.