Izeba neskazaharrarekin hasita, musikan, literaturan, arkitekturan eta politikan aurkitutako bitxi katalanak. Elkartasuna, elkarrekiko ‘inbidiak’, akats partekatuak. Procés-aren itzal luzea, adiskidetasunaren gozoa, ardo naturalak… eta hizkuntza kontuak nonahi.
Nire harreman kontzientea Kataluniarekin hasten da Joan Manuel Serrat ezagutu nuenean, 1968an. Eurovisión lehiaketarako aukeratu zuen Espainiak, eta zalaparta sortu zen azken orduan ezetza eman zuenean, ezin bazuen katalanez kantatu. Espainiaren aurka erreboltatu izana gustatu zitzaidan, baina baita bere kantaera ere. Ez dut gogoratzen nola agertu zen etxean haren lehen diskoa; baina, ezagun egin ziren kantuez gain (Ara que tinc vint anys edota M’en vaig a peu) disko horretan zegoen erabat maitemindu ninduen kantu dramatikoa, izeko neskazaharrarena: La tieta.
Kontua da kantua entzun eta letra ulertu egiten nuela. Ordurako pasatuak nituen Donibane Lohitzuneko ikasturtea eta bi uda Italian, frantsesa eta italiera manejatzen nituen. Eta konturatu nintzen “je m’en vais” eta “me ne vado” zer ziren jakinda, ez zela zaila asmatzea zer zen “m’en vaig”. Kantuaren historia ulertuta, kontakizunaren tristurak kolpatuta, letra oso-osorik ikasi nuen eta oraindik ere -55 urte geroago- kantatu dezaket oso hutsune gutxirekin: “La despertarà el vent, d’un cop als finestrons…”
Serrat goiztiarraren lilurak katalana eta Katalunia hurbildu zizkidan; eta handik lasterreko militantziak areagotu egin zuen hurbiltasun hori. Alde batetik, jakin nuen Katalunian bazela Els Setze Jutges izeneko musikari mugimendua, eta hura izan zela inspirazioa gurean indarra hartzen ari zen Ez dok amairu taldearentzat. Eta hasi nintzen ezagutzen Raimon, Maria del Mar Bonet… eta Lluis Llach. Azken hau izan nuen lilura berria.
Madrilen bizi nintzela, Llach erdi klandestinoa zen, erbestealdi eta debekuen artean, baina bere hainbat kantu (L’estaca bereziki) oso famatu bihurtzen ari ziren. Ordurako Serratek nagusiki espainolez kantatzen zuen, eta Llach bihurtu zen borroka katalanaren erreferente indartsunena. 1975ean atera zuen Viatge a Itaca diskoa, eta izen bereko poema sinfonikoa nire hamar musika-pieza maitatuenen artean dago. Betirako geratu zitzaidan iltzatuta ideia bat: “Itaca jomuga da, abiatzeko arrazoia; baina harako bideak egingo zaitu jakintsu” Gureko ohiko presa finalistak apalduta, eraikitzeko pazientziaren garrantzia gogorarazi izan dit aldiro.
1976an, Gasteizen martxoko sarraskia gertatu berritan, Campanades a morts kantata zirraragarria konposatu zuen Llach-ek hura salatzeko, eta oihartzun handia izan zuen. 30 urte geroago (2006) Gasteizen kantatu zigun kontzertu berezian, une berean eta hiri berean polizia egurtzen ari zela justizia eskatzen zuten manifestariak… hiru hamarkada geroago! Bizitza osoan une gutxitan sentitu ditut hain indartsu hunkidura eta amorrua batera.
Bitxia bada ere, frankismo ondorengo espainol progresiak Llach jazarria ‘deskubritu’ zuen, eta urte batzutan Espainian musikari saltzaileena izan zen, nork esango.
2007an eman zuen azken kontzertua Verges bere herrian, eta 3 CDko grabazio bat eskuratu nuen berehala. Zenbat buelta eman ote dizkiodan geroztik! Kalitate handiko musika eskaintzeaz gain, kantu artean sekulako elkarrizketa izan zuen ikusleeekin, bera kristorenak botatzen, eta jendea txalo ta txalo. Esango nuke hurrengo urteetan egin zuen ibilibide politiko eredugarria hemen abiatu zela.
70eko hamarkadan aurrera hainbat kantari katalan Euskal Herrira etorri ziren, eta kontzertu gogoangarriak eman zituzten hemengo kantariekin. Xabier Lete Katalunian ikasten egona zen, eta “Cançó a Catalunya” kantua argitaratu zuen, sardana erritmoan honelako sentimentuak adieraziz: “Zu zera beste aberri, etxe hurbil maitea (…) Hemendik aldegin eta behar balitz joatea, zure altzoan nahi nuke jasoa izatea” Ni ere hasita nengoen halakoak sentitzen. Berez, urte asko geroago aukera izan nuenean, katalan hiritartasun digitala eskuratu nuen.
Musikatik aparte, literatura katalana ere kontsumitzen nuen, baina artean ez nintzen gai katalanez irakurtzeko. Gogoan ditut Mercè Rodoreda edo Terenci Moix bezalako izen kanonikoak, baina lilura eragin zidana Montserrat Roig izan zen; idazle ona izateaz gain pertsona publiko oso erakargarria, modernoa eta gutarikoa sentitzen nuen.
Politikan ere, ESBren baitan Katalunia erreferentzia indartsua zen. Gurea alderdi sozialista izanik, bagenituen bidelagun katalanak: Josep Pallach edota Josep Verde i Aldea gogoratzen ditut bereziki. Eta mirestu izan ditut beste hainbat politikari katalan ere: Xirinacs eta haren probokaziorako gaitasuna, Obiols dialektika dotorekoa, Carod-Rovira bere gorenean diskurtso oso berritzaile baten jabe, Cuixart desobedientziaren formulazio berriekin… Oro har, haiengan mirestu izan dut guk falta genuena: erradikaltasun lasaia, burua hotz mantentzeko gaitasuna, dialektika lantzearen garrantzia, modernotasuna… Gerora katalanak hurbilagotik ezagutu ditudanean ohartu naiz bertute horiek ere badutela bakoitzak bere ifrentzua; eta justu haiek gugan miresten dutela politikaren bertsio irmoagoa, tartean egoskorra edota zakarra izatera ere iritsi daitekeena.
Kontua da 77ko udan, hauteskundeetan ESBk jasotako porrota artean erabat irentsi gabe, Fatima eta biok gure lehen oporretan Kataluniara joan ginela, bitxaldiko Zitroen erosi berrian. Lehen murgiltze hark zeharo ase zituen gure aurreikuspenak, eta harrezkero oso sarri itzuli gara. Hizkuntza kontutan pozik ikusi genuen haiek eutsi egiten ziotela katalanari, eta saiatzen ginen errespetuz jokatzen, konplizitate keinuak egiten, eta guk ere euskara hobesten genuela erakusten. Poliki izan bada ere, iritsi gara Katalunian espainolik gabe manejatzeko gai izatera.
Lehen uda hartan geldialdi bat egin genuen Cadaqués herriko kanpinean. Gaur ez bezala, artean bisitagarria zen uda betean, eta liluratu egin gintuen. Kanpina goi batean zegoen, ipar aldera, eta han goitik Portlligat ikusten zen; hain zuzen, Salvador Dalí pintore handia bizi zen txokoa. Nahiz Dalí oso lotua ageri zen orduan Espainiako monarkiari, gustuko genuen haren lana, eta erakargarria zitzaigun bere pose lotsagabea.
1977an urrundik ikusi genuena, handik 20 bat urtera barrutik ikusi genuen, pintorea hil ondoren bere etxea museo bihurtu baitzuten. Ederra zen benetan arrantzale txaboletatik abiatu eta artistak eraiki zuen ingurunea. Bidai berean Dalíren unibertsoan murgildu ginen, Figueres-eko Dalí museoa eta Púbol-eko gaztelua bisitatuta. Eta artistak ez zigun huts egin: pintore teknikoki trebea izateaz gain, irudimen handiko pertsona zen; eta oso langilea, bere koadroak oso landuak dira. Hori gutxi ez, eta probokatzaile aparta ere bazen, surrealismoaren aitzakiatan.
Aldi berean, orduan eta gaur oso jende gutxik bezala, berak katalan barretina jazten zuen sarri, eta lotsarik gabe erakusten zuen bere azentu katalana espainolez egiterakoan, pixka bat exajeratu ere egiten zuela esango nuke. Hipermodernoa eta katalana, gure Txomin del Regato penagarriaren antipodetan. Dena batuta, pertsonaiak erakarri egiten gintuen, eta interesez jarraitu dugu gero ere bere bizitza eta Gala emaztearena ezagutzen.
Beste artista katalan bat asko miresten dudana da Antoni Gaudí arkitektoa. Uste dut lehen lilura eragin zidala Güell parkea aurkitzeak hirian bueltaka genbiltzala, eta handik aurrera interes gero eta handiagoz bilatu nituen haren obrak. 2002an bere jaiotzaren 150. urteurrena aitzakia hartuta, antolatu zen Gaudí-ren nazioarteko urtea, eta aukera baliatu genuen egun batzuk Bartzelonan pasa eta bere obran murgiltzeko. Bisita gidatu patxadazkoetan ezagutu genituen Vicens etxea (lehena, geometrikoa), Batlló etxea (polita, nire gustukoena), Güell jauregia (iluna, handinahia), Calvet etxea (oraindik ‘arrunta’), Bellesguard (ikusgarria), Milà etxea (ederra, ezagunena), Teresianen ikastetxea (itxuraz bakarrik sentzilloa)… Bisitetan beti galdetzen zuten ea zein hizkuntzetan egin bisita, eta beti bazegoen norbait espainola eskatzen zuena. Behin gu izan ginen kanpotar bakarrak, eta eskatu genien katalanez egiteko, saiatuko ginela ulertzen. Murgiltze honetan, ez ginen hurbildu Sagrada Familia dontsura, ordurako jendez gainezka zegoelako beti. Eta Kataluniatik kanpo ere bisitatu ditugu Gaudí-ren lanak: Comillas-en El capricho izeneko etxea eta Astorgako apezpiku-jauregia, esaterako.
Dalí-rengan bezala, Gaudí-rengan ere irudimena miresten dut, gauza berriak asmatzeko ausardia eta gaitasuna; baita oso katalanista izatea, kartzelaratu ere egin zuten katalanari eusteagatik. Baina, kasu honetan, bereziki azpimarratu behar ditut bere ingeniari-dohainak, harrigarria egiten zait nola aztertzen zituen eraikitzeko teknikak, egiturak arintzeko edo forma sinestezinak lortzeko. Milà etxean ikusi nuen behin erakusketa bat bere plano eta kalkuluena, eta txundituta geratu nintzen. Adibidez, Sagrada Familiako langileen umeentzat eskola behin behinekoa behar zuen eta teilatu iraultzale hau asmatu zuen, azkar eta merke eraikitzeko. Jenialtasun honek inspiratu zuen ia mende bat geroago Ysios upategia.
2000ko hamarkadan Termes La Garriga bainuetxera joan ginen hainbat urtez, hidroterapia oso zalea bainaiz. Eta oso gustura sentitzen ginen izen bereko herritxoan. Gogoan dut Egunkaria itxi zutenean nolako elkartasuna nabaritu genuen, zapuztutako mantxetarekin egunkari oso bat atera zen katalanez, erasoa salatuz. Sarri San Jordi eguna ere tokatu zitzaigun bertan; inbidia eragiten zidan liburua eta arrosa oparitzeko ohiturak. Bainuetxean AVUI egunkaria irakurtzen nuen katalanez, eta han hasi nintzen somatzen zerbait indartsua egosten ari zela katalan gizartean, erabakitzeko eskubidea eta lehen herri galdeketak, independentziaren aldeko autoeraketa behetik gora, iritzi artikuluen tonua… 2010ean izan zen lehen manifa erraldoia eta 2012an eztandaren Diada: procés-a martxan zegoen.
Gogoratzen dut Cadaqués-eko lehen uda hartan (1977) taberna batean musikari bat ari zela gitarrarekin kantuan, eta halako batean irudi zitzaidan Els segadors kantua entzun niola. Artean debekatuta zegoen eta gurean ezezaguna zen; gerora Kataluniako ereserkia bihurtu zen, eta procés-aren soinu banda. Nik Gure Esku-ren baitan jarraitu nuen oso hurbiletik prozesu guztia, eta benetan esperantza izan nuen katalanek lortuko zutela herri indarrarekin trantsizioa egitea legedi espainoletik legedi errepublikarrera. Ondorengo errepresio tesuinguruan ez nituen oso ondo ulertu haien hainbat mugimendu, baina hala ere bidai azkar bat egin genuen 2020an Puigdemont exiliotik lehen aldiz Perpinyà-ra itzuli zenean. Puigdemont gustatu izan zait president exiliatu eta erresistentziaren erreferente agertu denean, adibidez Consell de la República erakundearen buru. Baina horrez gain izan da aldi berean hegemoniaren lehian zegoen indar baten burua, eta bistan da bi rolak bateraezinak dira.
2020an itzuli zenean, bazirudien egoera iraultzen hasteko aukera zegoela, herri zapaldu baten ordezkari agertu ziren Perpinyà-n, eta herri zapalduak ongi etorria egin zien. Baina alderdi abertzaleek beren arteko hegemonia-borroka bihurtu zuten lehentasun, eta askapen-prozesua bigarren mailara pasatu da (horretan hartzen ari gara gu ere katalanen antza). Gaur gaurkoz, Puigdemont-en lidergoan herri zapalduaren ordezkaritzari gaina hartu dio alderdi interesen defentsak. Hurrengo itzuleran nekez bilduko du horrenbeste jende.
Nekazalturismoa izan genuen garaian webgunea katalanez ere jarri genuen, eta handik jende dezente etorri zitzaigun. Oso erraz konektatzen genuen, eta batzuekin harremanetan jarraitzen dugu. Geroxeago (2019an) gertatu zen katalanekin erabat lotu gaituen juntadizoa: Hamburgoko bidaia, eta Mas Albako jendea ezagutzea. Joxean Amundarain lagunak proposatuta joan ginen Alemaniara, bere lagun katalanen semea ikustera, hango ballet ospetsuan dantzari ari baitzen (Anna Karenina-ren bertsio honetan ikusi genuen, praka motz-dun semea da). Lagun talde eder bat zuten sortua Mas Alba nekazaletxearen bueltan, eta gu haiekin lehen unetik sentitu ginen etxean. Esperientzia sinestezin bat ere izan genuen bertako bikote batekin haien kafetegian, eta harat-honat ibili ginen ezin gusturago, bizitza osoko koadrila bat bagina bezala. Udan elkarrekin egon ginen nekazaletxean eta Perpinyà-ko bidaia ere elkarrekin egin genuen. Harrezkero urtean behin gutxienez elkartzen gara udan, eta hurbiltasuna mantentzen dugu.
Haiekin ikasi dugu ardo naturalak maitatzen, eta bisitatu ditugu upategi apal zoragarriak, baita jatetxe umil bikainak ere. Oro har, katalanek guk baino gehiago zaintzen dute produktua, ekoizle txikia, hurbildeko elikadura, tradizioa jaso duen sukaldaritza. Unibertso bat osatu daiteke zer jaten/edaten dugun eta hori nola sortu den aztertzen hasita. Munduan egoteko modu bat da, lurrari eta komunitateari atxikia, eta zinez uste dut ezinbesteko oinarria dela erreboltarako kontzientzia politikoa garatzeko .
Hainbeste elkarreragin Kataluniarekin, eta azkenean 2019an heldu nion katalan hiztun bihurtzeko lanari. Parella linguistica bat eskatu nuen eta bikaina tokatu zitzaidan; bi urte luzez astelehenero egin genuen mintza-saioa eta berari esker gaur egun gai naiz espainolik gabe katalanekin hitz egiteko. Te n’estic molt agraït, Marta, de debó. Sinetsita nago katalanek eta guk elkarren artean espainola baliatzen dugun bakoitzean, hondoratzen ari den Espainiari euskarri bat jartzen diogula. Eta, oro har, distantzia linguistikoak kontuan hartuta, konbergentzia nagusia katalanerantz egin behar dugu.
Horregatik, zinez uste dut euskaldunok sistematikoki landu beharko genukeela katalanaren ulermena. Ipar Euskal Herriarekin lotzeak euskaldun osoagoak eta hobeak egiten gaituen bezala, Kataluniarekiko harremanak gure internazionalismoa sendotzen du.
