Klusterreko lehendakaritzan, Ibili-Badalab berriro bidean agertu. Goiatzekin belaunaldiarteko bikote funtzionala osatu genuenekoa. Laborategia sortzeko txanpa indartsua, lehen zailtasunak eta hauek gaindituz lortutakoak. Gobernantza partekatua, botere banaketa, mugatik harago iristeko erradikaltasuna… Bizipen eder askoren ondorioz, Mikel berri bat.
Aurreko atalean kontatu dut nola, Klusterreko lehendakaritza hartu nuenean, berriro konektatu nuen ‘euskalgintzaren palankak’ prozesutik zetorren IBILI proiektuarekin.
Aldundian askatu beharreko korapilo nagusia zen departamentu estankoen kultura administratiboa. IBILI zen Hizkuntza Berdintasuneko zuzendaritzaren proiektua; eta Etorkizuna eraikiz, Estrategiako zuzendaritzarena. Eta, nahiz aldeko borondatea egon, bulkada indartsua behar zen ‘bakoitzak berea’ inertzia gainditzeko. Bulkada hori iritsi zen 2020ko abenduan diputatu nagusiaren eskutik: hizkuntza berrikuntzako erreferentzia zentroa (ordurako Badalab) beste zentroen parekoa izango zen, mailaz eta baliabidez; eta 2021eko udan sortuta behar zuen, horretarako kabinete burua behar adina inplikatuko zelarik prozesuan.
Ordura arteko talde sustatzailean biltzen ziren Aldundia (Hizkuntza Berdintasuna eta Estrategia) eta lau eragile sozial (Emun, Elhuyar, Langune eta Soziolinguistika Klusterra), laguntzaile hartuta Mondragon Unibertsitatea. Honen ordezkaria zen Goiatz Oiartzabal eta, nik ezagutu aurretik, kontatu zidaten oso profil egokia zeukala berrikuntza proiektu baterako. Sei urte geroago, Badalab-en zuzendari nagusia da.
2020ko udan, une kritikoan geundela, Aldundiak kontratu bat esleitu zion Klusterrari, Badalab-en dinamizazioaz arduratu zedin; eta Klusterrak Goiatz kontratatu zuen zeregin horretarako. Indar handiagoz jarraitu genuen udazkenean egitasmoa lantzen; eta abenduan, Aldundiaren erabakia iritsi zenean, Goiatzek eta biok (dedikazio handiena geneukanok) hartu genuen trakzionatzeko ardura. Oso bikote funtzionala osatu genuen hurrengo hiru urteetan, nahiz belaunaldi oso bateko adin-aldea izan (bere gurasoak ni baino gazteagoak dira). Eta gaur ere lagun onak gara.
2021eko lehen seihilekoa brutala izan zen. Aldi berean aurrera eraman genituen ondoko lanok:
- sustatzaileek aurrez landutako egitasmoa diseinu zehatz bihurtzea, DOT talde bikainaren laguntzarekin
- desio genuen lankidetzazko gobernantzaren ezaugarriak adostea, adostutakoari egokituko zitzaion egitura juridikoa antzematea, eta hura garatzea, Landaberea abokatu bulegoaren eskutik
- aliantza zabala eta orekatua osatzea, erakunde publiko, eragile sozial eta bidelagunez osatua, Badalab-en ardura har zezan
- laborategiaren kokapena eta egoitzaren aurreproiektua adostea
Horrekin guztiarekin iritsi ginen 2021eko uztailean partzuergoa eratzera, eta lehen aurkezpena egin genuen hitzarmenaren sinatzaileok, artean musukoa jarrita.
Nire ardura berariazkoa, Badalaben sorrera prozesuan (baita gero ere) izan da gobernantzarena. Arrasate Komunikabideak eta Goiena esperientzietatik neukan kezka: nola blindatu erakunde publikoen eta eragile sozialen arteko lankidetza, denboran iraunkorra eta juridikoki tatxagabea izan dadin? Finean, nola uztartu gizarte ekimena eta erakundeen ahalmena herri garapenaren mesedetan, segurtasunez eta kanpo interferentziarik gabe.
Gu Badalab sortzeko prozesuan ari ginela, Aldundiak hausnarketa espazio bat sortu zuen Etorkizuna eraikiz ekimenaren baitan, Think Tank izenarekin. Lau atal ezberdin zituen espazioak, eta ni gonbidatu ninduten Kultura Politiko Berria (KPB) zeritzonean parte hartzera. Lanean hasi eta segituan ohartu nintzen deliberazio marko hura oso aproposa zela Badalaben egin nahi genuena elikatzeko, ekarpen kontzeptual eta teorikoen bidez aberastu genezakeela sortzen ari zen egitura juridikoa, aldi berean erditze-prozesuari babesa emanda. Beste norabidean, Badalab bihurtu zen kasu erreal bat, KPB-n aztertzen genituenak esperimentazioarekin kontrastatzeko. Joan-etorri oparoa antolatu nuen KPB eta Badalaben artean, eta ederra izan zen zubi horretan jardutea, gure taldearen Liburu Zuria–n azaldu nuen bezala (Badalab kasua. 7. kapitulua, 82-91 orrialde tartean)
Jardunean, testuinguru ezin hobea jarri genion lankidetzazko gobernantzaren formulazio erradikal bati: gobernantza partekatua. Gure bertsioan, honek esan nahi zuen hiru heren pisu berdinekoak Gobernu Batzordean (erakunde publikoak, eragile sozialak eta bidelagunak) eta hiru geruzako funtzionamendua (deliberazio irekirako espazioak, erabakigune formala, eta kudeaketako lantaldea)
Goienan probatu genuen kooperatiba egitura berean eragile sozialak eta administrazioak integratzea. Emaitza ona izan zen, 25 urte geroago balekoa izaten jarraitzen baitu. Baina formula hau egokia izanik eskualde eskalan, bazituen zurruntasun batzuk esparru zabalagoak edota partaide anitzagoak elkartzeko. Eta Landaberea abokatuekin aztertu genuen partzuergo–aren aukera. Munduan oso formula erabilia da, esparru askotan; gurean landa inguruko jarduerekin lotu izan dira historikoki, nahiz azken hamarkadetan formula honetara jo duten proiektu handi batzuk, arlo ezberdinetan: ura, garraioa, hezkuntza, energia…
Partzuergoak baditu abantaila berariazkoak lankidetza konplexuei babes juridikoa emateko. Nagusiena da oso malgua dela, bere lege araudia laburra da eta baldintza gutxi jartzen ditu; beraz, aliantza bakoitzak erabaki lezake zein forma hartu (partaideak, proportzioak) eta hori eraman partzuergoaren sorrerako hitzarmenera. Ze aski da partaideen artean hitzarmen bat sinatzea eta hura erregistratzea, partzuergoa osatzeko. Beste abantaila garrantzitsu bat da partzuergoko partaideak (fundazioetan ez bezala) izan daitezkeela partzuergoaren bezero edo hornitzaile; hain zuzen, normalena da eragile interesdunak izatea halako egituretan partaide. Azkenik, partzuergoa mistoa bada atxiki egin dakioke administrazio bati, eta horrek ahalbidetzen du diru publikoa transferitzea partzuergoari, han ere bermatuta egongo delako legetasunaren arabera erabiltzea. Hau da Badalaben kasua.
Niretzat oso erakargarria da gaia, baina ez nuke gehiegi luzatu nahi. Emandako zertzeladek inoren interesa piztu badute, gorago aipatutako Liburu Zuria-n aurkituko du garapen osoago bat.
Kontua da 2021eko uztailean (oraintxe bost urte) eratu genuela Badalab, eta ni hautatu nindutela lehendakari. Handik aurrera, nire ardura izan zen erakundea formalizatzea, lehen baliabideak erabilgarri jartzea eta lantaldea osatzen hastea. Lehen hautaketa zuzendariarena zen, eta ieTeam enpresarekin antolatu genuen. Goiatzek jarraitzen zuen sustatzaile lanetan Klusterrak kontratatuta; baina nola hautaketara aurkeztea erabaki zuen, lan arruntetara mugatu behar izan zuen, prozesua ez kutsatzeko. Beraz, 2021eko uda eta udazken hura bereziki gogorrak izan ziren niretzat, ardura guztiak nire gain geratu zirelako. Zorionez, prozesua ondo burutu zen, Goiatz izan zen hautatua, eta urtea amaitzerako gure bikotea martxan zegoen berriro.
Hurrengo hilabeteak ederrak izan ziren oso. Lan ona egin genuen ordura arteko intuizioak ikuspegi bihurtzen, eta paperean idatzitakoak gorpuzten. Ia 30 urteko aldea zegoen bion artean, eta ezaugarrietan ere nahiko ezberdinak ginen; baina jakin genuen osagarri izaten eta ekarpenak txirikordatzen, jakintza metatua sortzeko. Gure artean lehiarik ez zegoen, eta bai ilusio partekatua; egoera optimoa da bakoitzaren onena azaleratzeko, emaitzaren mesedetan.
Ikuspegia eta estrategia elkarrekin lantzeaz gain, Goiatzek gidatzen zuen nagusiki ‘ekoizpena’ dei dezakeguna; hau da, proiektu zehatzak, harreman operatiboak, kudeaketa… Ni bereziki zentratu nintzen gobernantzaren garapenean, asmatzen ari ginen artefaktua martxan jartzen. Behin eratze juridikoa burututa, 2022ko urte hasieran abiatu genuen diseinatutako arkitekturaren proba orokor bat, gobernantzari buruz geneuzkan intuizio-eltzeak esperimentazioaren sutan jarrita. Sei bat hilabeteko prozesu trinkoa izan zen, 70-80 laguneko talde prestu baten baitan garatu genuena. Hemen ere, aurrez-aurreko bilera eta lansaio ezberdinez gain, galdetegiak erabili genituen taldearen zoru komuna identifikatzeko, eta emaitzak oso argigarriak izan ziren arkitekturaren ezaugarriak identifikatzeko. Esperimentua xehetasun handiz dago jasota dokumentu honetan.
Prozesuak partaidetza handia eta hedatua lortu zuen Arantzazuko lehen bilkuran, eta maila onean mantendu zen hurrengo urratsetan. Euskalgintzan ezohikoa zen jendea inguratu zen, eta horrek asko aberastu zuen deliberazioa, tonalitate berriak erantsita. Aipatutako dokumentuan zerrendatzen dira ikasitakoak:
- Deliberazioa eragin egin behar da, ez da berez sortzen
- Trakzioa beharrezkoa izanik, ondo neurtu behar da bere intentsitatea
- Dedikazio edota ahalegin jarraitua eskatzeak eragin ditzake nekea edota inplikazio apala
- Galdetegiek balio dute adostasuna nabarmentzeko eta eztabaida esparruak mugatzeko
- Teknologia aurrerago (teknologia ondo erabiltzeak lagundu behar luke parte-hartzearen zama arintzen eta saturazioa ekiditen)
- Aurrez-aurrekoak, osokoa eta taldeak (konfirmatu da aurrez-aurreko bileretan energia berezia sortzen dela, eta osoko bilkuretan baino parte-hartze biziagoa gertatzen dela talde txikiagotan)
2022ko udan aurkeztu genion esperimentuaren emaitza Gobernu Batzordeari, eta ikasitakoen gainean erabaki genuen aurrera begirako funtzionamendua. Uztaileko bilera hura, gainera, egin genuen Badalaben egoitzaren inaugurazioarekin batera. Hau izan zen beste mugarri garrantzitsu bat.
Proiektuaren diseinu fasean laborategiaren kokapena mugarritzen joan ginen: nahiago genuen ez izatea hiriburua, kontzentrazioa ekiditeko; baina ez genuen herri txiki bat nahi, ez hauspotzeko euskara = landa ingurunea elkarketa. Halako batean, Aldunditik bertatik etorri zen proposamen ausarta: Errenteria. Eta kokapen perfektoa iruditu zitzaigun. Hiri handia zen, baina ez hiriburua; euskara ez zeukan urrun, baina nahiko erdalduna zen; oso hiri dinamikoa zen, mugimendu sozial interesgarri askoren abaroa… Eta beste erronka bat ere ezartzen zion proiektuari; alegia, Aldundiaren bestelako kolore politikoa zuen udal gobernu batekin adostu beharra kokapen zehatza, hura egokitzeko lanak eta ondorengo kudeaketa. Sinetsita nago Aldundiak propio jarri zuela erronka hori, Badalaben espiritu partekatuarekin bat zetorrelako.
Eta Errenteriako Udalak ere antzeko jarrerarekin eutsi zion erronkari, gogotsu. Madalen kaleko eraikin bat eskaini zigun, trenbide kontran, tamaina onekoa eta herri erdian. Aldundiak hura zaharberritzeko ardura hartu zuen, goiko bi solairuak Badalabentzat izatekotan; beste biak Udalak esleitu zizkien beste hainbat herriko elkarteei (Lau haizetara euskaltzaleen topagunea, SOS arrazakeria eta Xenpelar bertso-eskola) Etxearen lau maizterrak ikusita, bururatu zitzaidan ekosistemari deitzeko egokia izan zitekeela anitzenea hitza, hau da, ekimen eta pertsona ezberdinen arteko bizikidetza sustatzeko tokia. Proposamenak bidea egin zuen eta eraikinaren izenean txertatuta geratu da.
Zaharberritze proiektu bikaina egin zuen TGA estudioak, eta egoitza berritua oso ederra da.
2022ko uztailean izan zen inaugurazioa, izerdi artean. Alde batetik, izerdia botarazi zigun uda aurretik lanak bukatzeko larritasunak, uda ondorenerako behar baigenuen egoitza martxan; eta, bestetik, izerdia erruz atera zigun egun berean egin zuen bero tropikalak, eta 70 lagun pilatu izanak. Ekitaldia polita izan zen, estiloz berritzailea, eta ondorengo mokaduan oso giro sanoa sortu zen. Bereziki gustatu zitzaidan pertsona hain ezberdinak horren eroso ikustea, espazio hura partekatzen. Orduan ulertu nuen guztiz zer zen ‘espazio seguru’ bat; eta ohartu nintzen han geundenak ez ginela gonbidatu, bakoitzak bere neurrian ‘gure’ sentitzen genuela Badalab. Egun gogoangarria izan zen.
Beste urte bete jarraitu nuen Badalaben lehendakari. Baina esango nuke nire fundatzaile lana inaugurazioarekin burutu zela: laborategiak bazituen zuzendaria eta lantaldea, plan estrategikoa eta egoitza, gobernatza berri baten lehen bertsioa eta garapen bidea, ekosistema bat, egonkortasuna… Handik aurrera, nire lana laguntzailearena izan zen, makinaren funtzionamendua zaintzea eta besteen lanari ekarpenak egitea.
Bi lorpen nabarmendu nahi ditut Badalaben sorrera fase honetan. Lehena da euskalgintza sozial eta instituzionalaren lankidetzatik sortutako artefaktua izanda, laborategiak lortu duela bestelako logika eta dinamikekin konektatzea, euskaltzaletasunetik haragoko esparruentzat jardun eta espazio erakargarria izatea. Bigarren lorpena litzateke bere gobernantza, ausart bezain inperfektua, eta hor zirriborratu diren botere banaketa, erabakimen partekatua, hierarkiarik gabeko parekotasuna, deliberazioaren garrantzia… Gehiago ere badira lorpenak, baina nire ustez bi hauek nahikoa dira Badalaben sorrera arrakastatsuaz hitz egiteko.
Esango nuke bi lorpen horien ifrentzuan dagoela justu Badalaben sorrera faseko aje nagusia: aparte zeudenengana eta esparru berritara hurbildu den bezala, ez du lortu sustatzaileen inplikazioari hasierako mailan eustea, urruntze bat gertatu da haietako askorekin, gradu ezberdinetan bada ere. Honen arrazoia honetan ikusten dut: Badalab da hasierako IBILIren bertsio erradikal bat, bai egiteko estiloan eta baita gobernantzan ere. Egon zitekeen hurbilago ‘bulego tekniko’ batetik, proiektuen faktoria izatetik; baina benetan da etengabeko esplorazio dinamika bat, ion libre bat konexio gertagaitzak eragiten, botere partekatua eskaintzen eta erantzukidetasuna eskatzen duen gobernantzarekin. Arraroa izango zen Badalab horrek ez sortzea egoezinik bere inguru hurbilean.
Sinetsita nago Badalaben bertuteak balio handikoak direla; eta, ajeak, konpongarriak. Eraldaketak tentsioa dauka bere baitan, benetakoa bada. Eta uste dut euskal gizartean ikasten ari garela tentsioa ez dela beti antzua edo kaltegarria, eraginkorra ere izan daitekeela ondo kudeatzen bada. Zinez nahi nuke Badalaben gobernantza partekatua aukera izatea tentsiozko egoerak kudeatzen ikasteko, baldintza seguruetan.
Niri dagokidanez, Badalebek Mikel berri bat eraikitzen lagundu dit. Buruan krakateko asko sentitu ditut, totem batzuk birrindu zaizkit eta ortzi muga berriak agertu. Ez nuen halako astindurik espero 70 urteren inguruan; baina gertatu da, eta oso pozik nago gertatu delako.
