24. LIZENTZIA

by mikelirizar

Pila agortzen ari zitzaidala, derrigorrezko lana uzteko aukera baliatu nuenekoa. Patxada kudeatzen ikasi beharra. Burua oraindik bero kutxen bategitearekin, Esteñibarren bigarren fasea, eta tuttologo eskandinaviarra. Toberak, On Prudentzio Piperrautsa eta AAren ‘pertsonaia esanguratsua’.

Oso gustura ari nintzen fundazioan eraldaketa esanguratsua gauzatzen; baina, aldi berean, baneramatzan 5 urte Donostiara egunero joan-etorrian eta erritmo zoroan lanean, lehen erdia hizkuntza arduradun eta bigarrena fundazioaren zuzendari-ondoko. Pila agortzen ari zitzaidan, eta Kutxa lizentziak eskaintzen ari zitzaien nire adineko langileei. Aukera baliatzea erabaki nuen.

90eko hamarkadan, kutxa probintziala eta munizipala batu zirenean, langile berrien sarrera itxi egin zen, plantilla ‘optimizatze’ aldera, eta hamar urtez inor ez zen sartu. Noski, 2000. urtean lantaldea zen hamar urte zaharragoa, bataz besteko adina ia 50 urteak ziren. Eta milurtearekin hasi zen jende gaztea erruz sartzeko prozesua, horretarako langile zahar eta garestiei etxean geratzeko aukera eskainiz. Lizentzia Kutxaren kontura zen, soldata on baten erdia pasa ordaintzen zuten etxean geratzeagatik, kotizazioak enpresaren kontu eta eskubide guztiak mantenduta. Aukera benetan tentagarria zen, eta ez nuen pasatzen utzi.

2011ko apirilean tokatzen zitzaidan, eta 14a hautatu nuen lana uzteko, aitona Julian errepublikarra gogoan. Eta sekulako agurra antolatu zidaten, 60 lagunetik gora bilduta, tartean Kutxan igarotako etapa ezberdinetako lagunak. Agurra dantzatu zidan ganoraz jantzitako lankide taldetxo batek, eguna gogoratzeko bandera ere oparitu zidaten, eta emozioak suelto-suelto ibili genituen bazkalondo luzean. Errematerako, handik astebetera edo, Esteñibarren agertu zitzaidan Carlos Ruiz, nagusi ohi eta laguna, berak egindako koadro eder batekin, margolari ez zen arren nire agur errepublikarrak inspiratutakoa.

Agur esan eta erritmoa jaisten hasi nintzen, baina ez arazorik gabe. Oso arraro sentitzen nintzen jakinda, okerrik ezean, ez nuela gehiago derrigorrezko lanera joan beharrik izango. 57 urte nituen eta banekien ez nintzela geldirik egongo, baina handik aurrera libre nintzen soilik jarduteko gogoko lanetan eta gogoak irauten zidan bitartean. Sentipen oso ederra zen, nahiz tarteka bertigoa ere eragiten zidan denbora kudeatu beharrak. Agian beti lan-martxa frenetikoan aritu naizelako, libre nengoenean paralizatu bezala egiten nintzen, kosta egin izan zait gauzak patxadaz egitea, eta denbora galtzen dudan irudipena sortu. Egoera berrian, lehen asteak eta hilabeteak egokitzen eman nituen nagusiki.

Hala ere, mentalki Kutxari lotua jarraitu nuen, EAEko kutxen bategitea zela-eta. 2008ko ahaleginak (BBK 60, Kutxa 40) porrot egin ondoren, BBK tamaina handitzearekin tematu zen eta azkenean Caja Sur kutxa hondoratua beraganatu zuen. Jokaldi horri esker, tamaina handitu zuen hurrengo urratsetan nagusitasuna izateko. Justu lizentziatzeko nengoela ‘fusio hotza’ izeneko akordio bat erdietsi zuten, eta adi-adi jarraitu nuen distantziatik. Ekainean iritsi zen botere banaketa:

Hau da, 2008tik 2011ra aldea izan zen Vital-aren ehunekoa Kutxaren ehunekotik kentzen zela, BBK berdin utzita.

Honen harira, gai bat planteatu nahi dut: EAEko hiru lurraldeen ponderazioa elefante bat da gelaren erdian; behin eta berriz agertzen den arazoa da, baina ezikusiarena egiten dugu. Alde batetik, Legebiltzarrean hiru lurraldeek pisu bera dute (25 legebiltzarkide) eta honek desitxuratu egiten du mapa politikoa, ez zait batere justua iruditzen. Baina gero Kutxabank-en BBKri gehiengo oso zabala aitortzen zaio, eta hori ere ez da bidezkoa. Buelta batzuk emanda, banaketa egoki batek nire ustez bi baldintza zentzuzko hauek bete beharko lituzke:

  • EAEn Gipuzkoa da heren bat parametro askotan, hori finkatzeak erraztu egiten ditu gauzak
  • Ez da komeni lurralde bakar batek gehingo osoa edukitzea

Horren arabera, EAErako banaketa egokia litzateke:

  • Gipuzkoa % 33
  • Bizkaia % 49
  • Araba % 18

Eta banaketa honekin, Legebiltzar hau izango genuke:

  • Gipuzkoa 25 ordekari
  • Bizkaia 37 ordezkari
  • Araba 13 ordezkari

Badakit gai korapilatsua dela, hori majo pairatu zuen hil berri den Garaikoetxea lehendakariak. Baina erabat sinetsita nago dauzkanak baino oinarri sendoagoak eta adostuagoak behar dituela gure erakunde nagusien arkitekturak.

Beno, nahiz burua oraindik ere bero neukan halako kontuekin, lizentzatu berri nengoen. Esteñibarren bigarren fasea gauzatzen ari ginen, urte hasieratik obratan geunden, Nekazalturismoa atalaren hasieran azaltzen den bezala. Eta lan horiek gobernatzea izan zen nire ardura nagusia 2011n zehar. Halakoetan, gustatzen zait lanen bilakaera hurbiletik jarraitzea, hartu beharreko erabakiak aurretiaz antzematea, eta haiek gauzatu ahala irudikatutakoa gorputz hartzen ikustea.

Bigarren fase hau baliatu genuen etxe osoa margotzeko, dekorazioan koska bat gora egiteko eta lehen fasean diru faltaz erdizka utzitakoak ganoraz errematatzeko. Nekazalturismoan, gurekin batera etxe osoan egoten ziren bisitariak, eta horrek galga jartzen zion bai etxearen itxurari eta bai kanpoaldeari, edozerk ez zuen balio. Kontua da Esteñibarren bigarren bertsioa are ederragoa geratu zela; luxurik gabe, nortasuna zeukan etxeak eta bisitariei konfiantzaz eskaintzen genien, denek aitortzen baitziguten atsegina eta lasaigarria zitzaiela.

Denbora gehiago izanik libre, mahastiko lanak patxada handiagorekin egiten nituen, eguraldi onak baliatuta gehiago gozatuz. Eta astia izan nuen, baita ere, tuttologo lanean medio ezberdinetan batera aritzeko. Lan honek bazuen ordaina, eta hainbat medio batuta urtean kopuru txukuna metatzen zitzaidan, Kutxako lizentziaren osagarri. Ogasunean izena eman nuen jardun hau aitortzeko, BEZa ordaintzen nuen urtean behin, eta errenta aitorpenean ere ordaindu beharra eragiten zidan. Baina zergak ordaintzeko ardura beti sentitu izan dut. Nahiz askotan zalantzan jarri administrazioek nola erabiltzen duten herritarron dirua, saiatu naiz ez erortzen pasotismo edo demagogia fiskal interesatuetan, eta ardura hiritarrei lehentasuna ematen. Oso eskandinaviarra naiz.

Lizentzia urte honetan abiatu zen nire abentura askotarikoetan seguruenik exotikoena: Debagoieneko Tobera. Hitz polisemikoa da tobera, gauza ezberdinak izendatzeko erabiltzen dena. Zehazki gure kasuan tobera-mustra erabili beharko genuke, antzinako herri-antzerki mota izendatzeko.

Uda partean etorri zitzaizkidan proposamenarekin. Debagoienean bazegoen ekimen bat Bagara izenekoa, eskualde-kontzientzia indartzeko hainbat ildo erabilitzen zituena. Ekimen hartatik sortu zen, adibidez, elikaduran bide polita egiten ari den Ereindajan proiektua; eta baita toberaren ideia, jatorria Iparraldean duena eta Hegoaldean Lasarte-Orian erabili izan dena.

Toberan auzi bat plazaratzen da, hurbilean sortutako gatazka; eta hura epaitzeko ikuskizun bat antolatzen da, epaitegietako osagai nagusiekin: akusatua, akusatzailea, defendatzailea, lekukoak, epailea… Helburua da auzia umorez jorratzea, umorea baliatuz egiak gordin bota ahal izateko, eta amaieran epai bat ematea, auzia leuntzen eta bizikidetza hobetzen lagunduko duena. Kasu honetan, Bagara-ren helburua zen Debagoieneko herri barruko edo herri arteko auziak plazaratzea toberaren bidez, eta bizikidetza hobetuz eskualde kontzientzia indartzea.

Eta nire bila etorri ziren toberan epaile izateko. Urte luzeak neramatzan Piperrautsa izeneko bloga eta zutabea argitaratzen, beti ere eskualdea eta bizikidetza jomuga hartuta, eta profil egokia ikusi zidaten horren gaineko auziak epaitzeko. Eta nik baietz, nerabezaro iruindarreko antzezpenak gogoan. Zergatik ez? Kontua da Arrasate epaitu behar zuen lehen tobera hark jarraipena izan zuela Oñatin, Bergaran, Aretxabaletan eta Eskoriatzan. Bost urteko txango ederra!

Pertsonaia sortu beharra zegoen. Debagoieneko hiru herri nagusiak (Arrasate, Bergara eta Oñati) igurtzian daude Elorregin, ermita dotoreko santuaren eraginez San Prudentzio ere deitzen den parajean. Igurtziaren sinbolismoa eta izenari dagokion zuhurtzia kontuan hartuta, epailea On Prudentzio Piperrautsa bataiatu genuen. Itxuraz, lehen toberan Osaba Tomas Zumalakarregi ormaiztegiarrarren bibote lotua utzi nuen (hurrengo toberetan epaileen peluka txuria jarri zidaten), eta dagoeneko adimen artifizialak pertsonaia esanguratsu bihurtu du, Zeledon edo Miel Otxin-en pare. Fiskala Ainhoa Agirreazaldegi izan zen eta abokatua, Eneko Barberena. Hirukoak, behin epaitegian sartuta, itxura hau hartu zuen.

Lehen toberan Bergarak Arrasate salatu zuen, eskualdearekiko nagusikeriaz jokatzen zuelako. Kontu ezezaguna zen arren, Amaia antzokia bete egin genuen, sarrera guztiak salduta. Orain ikusita, uste dut gure toberarik landuena izan zela, trinkoena edukiz, eta konplexuena muntatzeko. Ikuskizun ederra eman genuen eta, hanibat ikuslek adierazi zutenez, haiek espero zutena gainditu. Nik ordu mordoa eman nuen nire partea ahalik eta ondoen prestatzen, bereziki azken epaia: hamar bat minutuko tarte batean neuk bakarrik hitz egiten nuen! Hor zegoen ikuskizunaren mezu ideologiko nagusia, komunitatearen garrantziaz eta borroka banderizoak gainditu beharraz. Erronka txikia ez eta, errematerako, nire ‘azken perediküa’ jantzen zuen Pitxu maskaradetako laguna gaixotu egin zen justu bezperan; eta azken orduan Andoni Mujika zena sartu zen artz jantzi pobre baten barruan haren tokia hartzeko. Txukun samar salbatu genuen trantzea eta arrakastaz amaitu zen emanaldia.

Bigarren tobera Oñatin egin genuen, eskualdeak txantxiku-herriari salatu ziolako berekoikeria, isolamendua. Herriko talde eder bat sartu zen buru-belarri, bai testuak lantzen eta baita herria defendatzen. Lan horretan pertsonaia historiko ugari agertu ziren laguntzaile (Lope de Agirre, Rodrigo Mercado de Zuazola, Arantzazuko amabirjina…) baina Oñatik galdu egin zuen epaiketa, eta eskualdeari gehiago begiratzeko agindua eman zitzaien. Nik gogoratzeko daukat nola egun batzuk aurretik grabatu genuen Goienako lagunekin epailearen iritsiera Brinkolako tren geltokira, pentsatuz hura Oñati zela, eta epaiketara garaiz iristeko horrek sortu zizkion komeriak. Oñatiko kiroldegia lepo bete zen, eta hemen ere ikusleak pozik zeuden amaieran.

Hurrengo urtean Bergararen txanda zen, eta hemen ere frontoia lepo bete genuen. Kasu honetan herriko auzoek jarri zioten salaketa erdiguneari, haiekin jokaera zentralista zeukalako, eta azalkeria/itxurakeria leporatuz. Defendatzaile bikaina hartu zuten, gerora ezagun egin den Jon Olivares aktore osintxuarra, baina hemen ere epaiak arrazoia eman zien salatzaileei, erabakiak eta boterea zentralizatu ordez partekatu egin behar direla argudiatuz, itxurakeriarik gabe, benetan. Amaieran aitortu nahi izan genuen Bergarak antzerki musikaletan egiten diharduen ibilbide txalogarria, eta epaileak sermoiaren azken partean “…iritsiko da egun bat…” esan zuenean publikoan ezkutatuta zeuden Miserableak musikaleko aktoreak kantatzen hasi ziren izen bereko pieza ederra, oholtzara inguratzen ziren bitartean. Ikusleak harrituta eta hunkituta ikusi genituen amaiera apoteosiko harekin.

Laugarrena Aretxabaletan egin genuen eta bosgarrena Eskoriatzan. Bietan traktore izan zen Kepa Errasti aktore atxabaltar handia, sekulako lana egin zuen testua moldatzeko eta ikuskizunari forma emateko. Toberari bereziki erantsi zion giro musikal kabareteroa, berak asmatutako koreografia bikainak lagun talde batekin kantatuz eta dantzatuz. Plazera izan zen halako profesional bat hurbiletik lanean ikustea. Bosgarren tobera 2015ean izan zen; ni ordurako Aldundian kargua hartu eta ‘zienporroran’ nenbilen berriro, ez neukan toberak epaileari eskatzen zion denbora eskaintzerik. Konponbide polita aurkitu genion arazoari: beti bezala sartuko nintzen ni epaile, frontoi-epaitegia zutik jarrita, eta lehen urratsak egingo nituen, mahaitik irakurtzekoak zirela baliatuta, baina arnas gero eta estuagorekin… harik eta bihotzekoak jotzen ninduen arte. Orduan ni erretiratu eta epaile ‘inprobisatu’ batek (emakumezkoa) nire tokia hartzen zuen arte. Amaierako epaiaren ondoren, azken koreografian berragertu nintzen, ospitaleko pijama eta makuluekin.

Asko gozatu eta asko ikasi nuen toberarekin. Jende ugari ezagutzeko aukera eman zidan eta baita Debagoienaren ‘tripetan’ sartzeko. Azken epaiak moldatzeko soka luzea neukan, eta hori baliatu nuen eskualdeaz nuen ideia azaltzeko, herrietako jendeari eskatzeko burua apur bat altxa zezatela ingurua ere ikusteko, amaraunaren erdiko zirkuluak indartzeko, eta munduan nortasun sendoagoz egoteko. Oroitzapen ederrak itzuli zaizkit errepaso honekin.

2011ko udazkenean, Esteñibarreko lanak amaituta eta mahats-uzta txukuna bilduta, Donejakue bidea egitera joan ginen, Nafarroa Garaiko zatia, Orreagan hasi eta Bianaraino (‘Nafarroa oinez’ deitu genion txangoari). Urria azkentzen ari zen eta bidea libre samar zegoen, eguraldi aparta egin zigun eta paraje zoragarriak zeharkatu genituen. Sei egun gogoangarri izan ziren. Han geundela jaso genuen dei bat, nezkazalturismorako lehen bezeroena. Gure bizitzaren hurrengo atala ate joka ari zitzaigun.

23. KUTXA FUNDAZIOA

by mikelirizar

Fundazio bonsai bat hartu eta zuhaitz lerden bihurtu genuenekoa. Txanpon beraren alde finantzarioa eta soziala. Herritarrekin batera, planetaren alde, kontzientziatik ekintzara. Garmendia, Haritxelhar, Basterretxea, Etxegarai, Mariscal, La Fura dels Baus… Antizipazioan azti.

2009an Carlos Ruiz-en eskutik Gizarte Ekintzara iritsi nintzenean, Kutxa fundazioa juridikoki eratuta zegoen, baina garatu gabe; Kutxaren Gizarte Ekintzari kanpo zerbitzua ematen zion egitura bonsai bat besterik ez zen. Bazituen 20 langile inguru, baina aurkitu genituen etsita, zegozkien erabakietatik urrun eta garapen profesionalerako aukerarik gabe. Ni orduan fundazio-zalea nintzen (gaur baino zaleago) eta berehala ikusi nuen aukera handi bat urrats esanguratsuak egiteko.

Horretarako, ordea, Kutxaren baitan Gizarte Ekintza eraldatu beharra zegoen. Carlos zen alor-burua eta nik artean ez neukan titulu zehatzik; aldiz, bertan bazegoen lantalde handi samar bat bere arduradunekin, lanean ari zena. Eta gu hura astintzera gentozen. Hasieratik somatu genituen erresistentzia batzuk, bereziki kargudun baten bueltan, eta Carlosen estrategia izan zen alor osoa bi azpi-alorretan banatzea, bi arduradunekin: kargudun ‘disidentea’ eta ni.

Ez nintzen azpijoko girotan asko ibilia, baina baneukan eskarmentu nahikoa egoera horretan ere nire tokia aurkitzeko eta garatzeko. Ohi bezala, antizipazioa erabili nuen, eraldaketari forma ematea hartu nuen lehentasun, aldekoak motibatzeko eta aurkakotasuna apaltzeko. Tentsio artean egin genituen lehen urratsak, harik eta nire parekoa goi-kargu baterako fitxatu zuten arte Madrilen. Bere tokia hartu zuen lankideak profil leunagoa zeukan eta handik aurrera giro bareagoan aritu ginen.

Eraldaketaren jomuga genuen fundazio beregain bat, erabakiak hartzeko eta estrategiak lantzeko gai izango zena. Kutxa izaki irabazi-asmorik gabe sortutako kreditu-erakundea, bere mozkinak gizarteari itzultzeko egitura indartsu bihurtu nahi genuen fundazioa; horrela, bi aurpegiak (finantzarioa eta soziala) txanpon beraren bi aldeak zirela azpimarratu nahi genuen, banku-jarduera eta mozkin soziala lotuta zeudela. Ikuspegi aldaketa nabarmena zekarren, ze indarrean zegoen paradigmaren arabera Kutxa askoz hurbilago zegoen bankuen eredutik: jardun finantzario zorrotza zen nagusi eta, haren menpe, gizarte ekintzaren funtzioa zen erakundearen ospe ona elikatzea.

Gogoan dut urte hartako maiatzean, Udaltop topaketen lehen edizioan Gipuzkoako Aldundia eta Kutxa izan ginela babesle nagusiak. Irekiera ekitaldian lotsagabe aritu nintzen: “Guk hau babestu dezakegu finantza-jarduna daukagulako. Eta jardun horren mozkinak ez doaz inoren poltsikora. Zuen finantza-jarduna eta zuen erakundeena (udalak) gurekin egiten dituzuen heinean, honelako babes gehiago eman ahalko dugu” Hau da, elkarrekin egindako negozioak ahalbidetu zezakeen elkarrekin gizartea garatzea. Hain zuzen bi aurpegi osagarrien ikuspegi hau logo-ra ere eraman zen, Carlos-en arduren artean komunikazioarena ere bazegoen eta. Estetikoki diskutitua izan zen, baina argi adierazten zuen Kutxa finantzarioa eta soziala lotuak zeudela, txanpon beraren bi aldeak zirela.

Nire lehen helburua izan zen konfiantzazko lantaldea sortzea, ingurune ez oso aldekoan aurrera egiten lagunduko zidana. Borrokatuta eta ez bapatean, baina lortu nituen laupabost lankide bikain, eta taldeari ‘mosketariak’ izen literarioa eman genion. Haiengan bilatu genuen ezaugarri printzipala izan zen, ezagutza profesionalez aparte, jarrera berritzailea, prestutasuna gauza ezberdinak eta gauzak ezberdin egiteko. Sinetsita nago berritasuna pertsonen jarreretan dagoela nagusiki, sistema, metodo eta protokoloetan baino gehiago. Dinamika berritzaile batean partaide gehienak badira pertsona kontserbadoreak (“ez dut ikusten”, “ez da komeni”, “oso zaila da”) egon seguru hasierako kemen berritzailea deusezteko gai izango direla, agian borondaterik onenarekin.

Taldea osatzearekin batera, eta apustua benetakoa zela adierazteko, Kutxa handi eta seguruko langile ginenok Fundazio txiki eta ahularen langile izatera pasatu ginen; eta lehendik zeuden langileen lan-baldintzak Kutxan geneuzkanekin berdindu ziren. Lankidetza sanoa ez da posible barne-diskriminazioa pairatzen duten kolektiboetan.

Ikuspegi orokor berria nire ardurapeko esparruetara eramaten hasi nintzen, luzamendurik gabe. Oinarrizko urrats bat izan zen LEIBA (leihatila bakarra) deitu genuen kanala, herritar banakoak edo elkarteak gurekin harreman zuzena izan zezaten, bulego finantzarioen sarea erabiliz. Horrekin batera, nahi izan genuen dirulaguntzen banaketa eskatzaile ezberdinen artean eta lurraldean zehar orekatzea, klientelismoa eta donostiar-zentrismoa saihesteko. Deialdi lehiakorren formula landu genuen, aukera berdintasuna bermatzeko, eta eskualde-kuotak erabiltzen hasi ginen kontzentrazio arriskuari aurre egiteko.

Beste aldaketa bat izan zen, itzuli beharrik gabeko dirulaguntzak ematea baino, proiektuen finantzazioa diruz laguntzea, ohiko jarduerari eustea baino ekimen berriak sustatzea helburu. Ildo honi erantsi genion osagai berdea, eta sortu genituen finantzazio berezi hobarituak ondasun jasangarriak (auto elektrikoak, plakak…) erosteko. Sare ‘komertzialak’ maileguak ematen zituen produktuak erosteko, eta sare ‘sozialak’ interesak hobaritzen zituen produktu horiek jasangarriak izanez gero.

Hortik abiatuta, estrategia berde oso bat diseinatu genuen, epizentroa Ekogunea–n zeukana, Galarreta aldeko Zabalegi etxaldean. XX. mendean nekazari eskola izandakoa, bihurtzen hasi ginen naturarekiko harreman arduratsuagoa lantzeko gune, bizitzaren esparru ezberdinak (elikadura, energia, hizkuntza, ura, natura, kultura…) ekologiaren ikuspegitik jorratzeko. Gure analisia zen aurreko hamarkadetan dezenteko kontzientzia metatu zela gizartean, planeta zaintzeko premia larriaz, eta falta zirela bereziki kontzientzia hori ekintza bihurtzen lagunduko zuten palankak; hots, informazioa, teknologia eta baliabideak pertsonen eskura jartzea, modu errazean urrats esanguratsuak egiteko.

Horregatik nahi genuen Zabalegi izatea ekologiaren parke tematiko bat, eta bertan martxan erakustea baratze ekologikoak, energia berriztagarriko instalazioak, eraikuntza biodinamikorako materialak, uraren depurazio ziklo naturala, hizkuntza aniztasunaren altxorra, animaliak libre… Hori guztia animazio testuinguru oso batekin, informazioa, aholkularitza, formazio laburrak, finantzazio hobaritua eta behar ziren laguntza-zerbitzu guztiekin. Nahi genuen familiak egunpasa etortzea, gauza errealak ukituz eskuak ‘zikintzeko’ aukera izatea, urratsak egitera animatzea, eta handik irtetea besapean asmo zehatz batekin, gehi hura gauzatzeko behar adina tresnekin.

Zabalegi benetan paraje ederra zen, natura puska bat hiri ondoan. Gainera, jakin nuen gaineko lursaila ere –Oriamendi ingurua eta hango etxe pare bat, bere karga historiko guztiarekin- Kutxarena zela. Ondoan zegoen Miramon, eta bertan zientzia museoa, gero Eureka deituko zena. Eta egun batean eldarnio moduko bat izan nuen, eta imajinatu nituen korridore batean elkar lotuta oinez edo bizikletaz Miramon (zientzia, teknika), Oriamendi (historia, jendea), Zabalegi (natura, animaliak) eta Zabalaga (Txillida, artea). Buruak ia eztanda egin zidan, Donostia/Hernani arteko marabilla hura amesten jarri nuenean!

Lurrera bueltan, nahi izan genuen Zabalegi ez izatea soilik gune fisiko bat, baizik eta Gipuzkoa osoko sare dinamiko baten epizentroa, ekimen ekologista eraginkorra delako tokiko logikarekin uztartzen denean. Bi adibide jarriko ditut. Bat izan zen Gazte Ekoliderrak programa: lurraldeko gazte motibatuei ematen zitzaien aukera ekimenean trebatzeko, ekintzaile bihurtzeko prestaketa konpleto batekin. Helburua zen bakoitza bere herrian eragile izatea, eta elkarrekin lurralde osoko sare bat ehuntzea. Bestea zen Gipuzkoako baratze-parkeen sarea, herriz-herri sortzen ari ziren ekimenei sostengua, baliabideak eta bateratasuna eskaintzeko.

Ekogunean izan nuen Albaola ekimenaren lehen berri, Jakoba Errekondoren ahotik, eta liluratu egin ninduen, sekulako herrigintza-tresna iruditu zitzaidan. Segituan jarri nintzen harremanetan bertako arduradunekin, Xabier Agote eta Erme Pedroso-rekin, eta ikusi nuen 2010 hartan oraindik amets handi baten hastapenetan zeudela, hura gauzatzeko zailatsun handiekin. Taldea jarri nuen lankidetza formulen bila, eta aurkitu genuen modua proiektuari bultzada emateko. Geroztik Xabierrek berak aitortu izan dit une erabakiorrean iritsi ginela. Noski, barne-poz izugarriz ikusten dut egungo Sanjoan baleontzia eta zinez eskertzen diot ekimen honi gure herriaren iraganaz genuen pertzepzioa errotik aldatu izana. Punta-puntako herria ere izan gara, itsasoari begira jarri garenean.

Ekologia ardura nagusienetakoa izan nuen fundazioan, baina kultura ere nire ardurapean zegoen, eta hor ere bizipen oso aberatsak izan nituen. Gogoan dut nola, hasiera samarrean, Kubo aretoko arduraduna zen Maribi lankideak aipatu zidan urte hartako Arco feria–ren atarian jakin zuela artelan interesgarri bat erosteko aukera zegoela; zehazki, Alejandro Garmendia artistaren La cinta de Moebius koadroa. Azaldu zidan zergatik zen aukera ona hura erostea eta nolako ekarpena egiten zion Kutxaren arte bildumari. Konfiantza nuen Maribiren jakindurian, eta mugitu nintzen erosketa posible izan zedin. Baietza eman nioenean, Maribi harritu egin zen: “Hemendik aurrera, ondo pentsatu beharko dut zer proposatzen dizudan, jakinda gauzatu egin daitekeela!”

Oso polita izan zen Baionako Euskal Museoa-rekin batera antolatu genuen Nestor Basterretxea-ren erakusketa handia, lehenbizi han eta gero Kubon ikusgai egon zena. Gogoratzen dut irekiera egunean, jendez lepo betetako gelan, nire hitzartzea hasi nuela bertan zegoen Jean Haritxelhar euskaltzainburua agurtuz, eta nola gero mahaikide nuen Nestorri adierazi nion nire ustea, alegia, bere Euskal Kosmogonia bihurtu zela gure belaunaldiarentzat euskaltasunaren irudikapen estetikoa, Ez dok amairu soinu-banda izan zen bezala.

Nestorrekin harreman polita izan nuen gero ere; tartean aukera izan nuen bere Jaizubiako baserrian Kosmogoniako eskulturak patxadaz eta egileak berak lagunduta behatzeko, plazer handiz. Arantzazun ere izan ginen, santutegiko Kripta-ko horma-pintura ikusgarriak biziberritzeko laguntza eman genionean, haren inaugurazioan. Elur artean igo ginen eta Nestor bihurri zegoen. Bere hitzartzean elizari ziri batzuk sartu zizkion, eta munduaren injustiziaz ari zela aipatu zuen: “Ikusten duzue Jesukristo gorri horrek ze haserre aurpegia daukan? Ba gaur marraztuko banu, are haserreago jarriko nuke!”

Bitxikeria bat: Basterretxearen Baionako erakusketaren aurkezpenean mahaikide izan nuen Jean Rene Etxegarai, orduan hiriburuko zinegotzi eta gerora Ipar Euskal Herriko lehen lehendakaria. Erakusketa Donostiara ekarri genuenean berriro mahaikide izan ginen, bai aurkezpenean eta baita ondorengo bazkarian ere. Jean Rene eta bere txoferra, Maribi eta laurok elkartu ginen, Zurriolako jatetxean, giro onean. Ardoarekin egon ziren bereziki gustatuta gure gonbidatuak eta, nola bigarren botila ez genuen amaitu, txoferrak eraman zuen jakaren poltsikoan sartuta.

Gogoratzeko daukat, baita ere, Xavi Mariscal ospetsuaren erakusketa antologikoa prestatu genuenekoa. Aurrez espazioa bisitatzera etorri zenean, bizitzarekin pozik zegoen artista; eta nik aipatu nion sentimentu hori adierazteko euskaraz bagenuela hitz bat oso polita: bizipoza. Liluratuta geratu zen hitzaren soinuarekin eta erakusketari izenburu hori jartzeaz gain erakusketarako propio sortu zituen eskultura bat eta koadro bat b-i-z-i-p-o-z-a hizkiekin. Ni oso pozik, noski.

Beste kontu asko aipa ditzaket, bizipenetan oso aberatsa izan baitzen aldi hau. Bat da La Fura dels Baus talde handiaren ikuskizun bat, Degustación de Titus Andronicus, Donostiako Tabakalera zaharrean estreinatu zenekoa. Gizpuzkoako Aldundiarekin lankidetza estuan genbiltzan eta elkarrekin egin genuen ahalegina produkzio handi haren mundu mailako estreinaldia Euskal Herrian gerta zedin. Bide batez, aukera eman zidan La Fura Katalunian bisitatzeko, eta mundu berezi bat aurkitu nuen haien artean.

Eta bigarrena izan zen Kutxaren Fototeka irekitzea. Milioitik gora Gipuzkoako argazki zahar geneuzkan metatuta, balio handiko funtsean, eta kopiak saltzen ziren herritarren eskariz. Paradigma erabat aldatuta, funtsa digitalizatzea azkartu genuen eta, Aldundiaren Gure Gipuzkoa zerbitzuarekin bat eginez, libre jarri genituen zientoka mila argazki sarean, herritarren eskura.

Azken txanpan, fundazioaren egoitzari eman genion bultzada handia. Garibai kalean, Kutxaren jauregiaren parean, soto batean zeuden langileak eta kale mailan prentsa aretoa. Horri erantsi genion lehen solairua eta guztia eraberritu genuen, sotoan ondare bilduma ederra paratuta, lehen solairuan bulego/lantokia eta kale mailan, prentsa aretoaz gain, bilera gelak eta harrera espazioa. Egoitza zoragarria sortu genuen, Txema Garcia Amiano diseinatzaile bikainaren laguntzarekin, eraikitzen ari ginen erakunde modernoaren irudikapen estetikoa izan zedin.

Eraldaketa hauekin guztiekin, Kutxa fundazioa asko garatu zen eta Kutxarekiko zeukan mendekotasuna gutxitzen hasi zen. Hain nabarmen, Kutxako lehendakari Xabier Iturbek, berarekin sarri genituen bileretako batean, antzeman zigula egiten ari ginenaren ondorioa: Kutxa orduan baldin bazen banku bat, zintzilik zuena fundazio sozial bat bere ospe onerako, gerora bihur zitekeen fundazio sozial bat, zintzilik izango zuena banku bat, diruz hornituko zuena. Hau da, galtzerdiari buelta ematea.

Hain zuzen hauxe gertatu zen Kutxabank-en sorrerarekin. KUTXA, VITAL eta BBK fundazioak dira Kutxabank-en jabe, eta honen mozkinak dira haien jardueraren diru-iturri nagusia. Gurea antizipazio ariketa polit bat izan zen.

19. MAHASTIZAINTZA

by mikelirizar

Tentazio berria, eta jausi. Ustezko lan gutxi benetan lan asko bihurtzen denean. Mahastizaintzaren gogorra eta plazer zerutiarrak: egunsentiko lana, juntadizoak, txoriak, uxuala… Naturarekiko kezka eta esperimentuak. Orain, ardo naturalak, besteek eginak.

Esteñibarren erosketa formalizatzeko laguntza bila iritsi nintzen Txeluren gestoriara, Elorrion. Berak egin zizkidan izapide fiskalak eta bideratu notaritzakoak. Prozesu konplexua izan zen, sarri elkartu behar izaten genuen, oso ondo konpondu ginen eta amaiera orduko adiskide bihurtuta geunden. Bidean kontatu zidan nola hasi berriak ziren Mendraka auzoan izen bereko txakolina egiten. 95a zen, txakolina eraldaketa betean zegoen eta Txeluk ilusio handiz hitz egiten zidan gaiaz. Tentazioak hor hasi zuen bidea.

Esteñibarreko lehen bizpahiru urteetan nahikoa lan izan genuen ingurua itxuratzen eta gu bertara egokitzen. Baina Mendrakara hurbiltzen ginen tarteka, upategiak berea baino mahats gehiago behar zuen, Txeluk azaldu zigun gure lursailak (hegoaldera etzanak) aproposak zirela mahatsa jartzeko, eta mahastiak etzeukala lan handirik (oraindik leporatzen diogun gezur galanta); horrekin guztiarekin, poliki-poliki mahastiaren aukera gure buruetan bidea egiten joan zen. Errematea 99an etorri zen, udan Dordoña eskualdean bizikletaz egin genuen bidaiarekin. Hango mahasti liluragarriak ikusita, Monbazillac gaztelu-upategia esaterako, erabat konbentzitu ginen: halako inguru bat nahi genuen Esteñibarren.

Uda hartan Goiena sortzeko eszedentzia hartzea erabaki nuen eta energiaz beteta nengoen. Beraz, udagoienean lurra prestatzen hasi ginen hurrengo udaberrian landatzeko: goldatzea, sakoneko ongarritzea, landaketa-markoa (iladak, tarteak) zehaztea, landareak jiratzea… Eta 2000 urteko martxoan, Sanjose inguruan, sartu genituen 600 mahatsondo. Hasieran nahikoa zen landare bakoitzari tutore bat jartzea, lehen urteko kimuari eusteko; eta, beti ere Txeluren esanari jarraiki, landare artean geotextil–a jarri genuen, belarrari eutsi eta mahatsondoari abantaila emateko. Landatu eta urte berean landare gutxi batzuk mahats-luku ñimiño bana eman zuten, eta haiekin osatu genuen gure ‘lehen uzta’: kilo erdi inguru mahats-miniatura. Harro asko eraman genituen tupper batean Mendrakara hango uzta egunean, eta bertakoarekin nahastu!

Hurrengo urtean hasi ziren benetako lanak. Alde batetik, besorako (‘espaldera’ euskaraz, Mikel Garaizabal-en liburu bikain honen arabera)) eroate-sistemak eskatzen zuen egitura bat eraikitzea mahatsondoen hazkundea gidatzeko. Lehen lana zen zurezko olaziak (R. M. Azkue) lurrean sartzea. Guk hori eskuz egin genuen, hau da, Fatima behean olaziari tente eusten eta ni eskilara puntan igota hari borra-kolpeka. Eta gero olazietan kranpilloiak iltzatu behar ziren altuera ezberdinetan, haietatik alanbre kilometroak pasatzeko. Azkenik, alanbrearen bi muturrak gripple batetik pasatu behar ziren, tirada osoa tenkatu ahal izateko. Hasierako lana handia izan zen, gero urtetik urtera aski zen gripple-ak estutzea, mahatsondoen kargak lasatutakoa tenkatzeko.

Baina mahastiak erabat harrapatu gintuen eta, lehen sailari segida emateaz gain, bigarren bat landatu genuen 2001ean, 900 mahatsondokoa; eta 2002an hirugarrena, beste 800 landarekoa, kasu honetan lur mugimendu handi bat egin ondoren, gehiegizko pendiza makinek ahal zutenera egokitzeko. Guztira 2.300 mahatsondora iritsi ginen, hektarea bateko azaleran. Eta uzta hauek jaso genituen urtez urte:

Agerikoa da urtetik urtera alde oso handiak izan genituela, klimak gurean eragin itzela baitauka mahastiaren osasunean. Hala ere, uzta guztien batura 80 tonatik gorakoa dela ikusteak harrotasun puntu bat pizten dit, lan gogorraren poderioz lortutakoa delako.

Teknologia aldetik hasierako garaiak oso gogorrak izan ziren. Ez geneukan hazkunde plan argirik eta apaletik hasi ginen, apenas geneuzkan belarra mozteko makina xume bat eta orgatxo bat fumigatzeko. Desesperazio eta beldur asko pasa ondoren, garapen teknologiko bat egin genuen: belar-makina indartsuago bat erosi eta hari lotzen genizkion, traktorea balitz bezala, fumigatzeko orga birmoldatua eta garraiorakoa. Hobeto bai, baina ondo ez. Azkenean, etsi-etsian onartu nuen hasieran gehiegizkoa iruditzen zitzaidana: traktore formala erostea, berdin-berdin 400 kilo mahatseko palet-a edo ume koadrilla eder bat eramaten zituena. Handik aurrera, fumigatzaile handia, karga-kaxoi ganorazkoa, kaskoa arnas-filtroekin… Ikasi nuen lan-baldintza egokiek segurtasuna eta aldartea hobetzen dutela, hor ez dela aurreztu behar.

Tresnak jiratzearekin batera haientzat tokia atondu behar izan genuen, eta txabola bat eraikitzeari ekin genion. Lurraren desnibel bat baliatu nahi izan nuen, txabola ahalik eta gordeen gera zedin. Kontua da zoruko hormigoi-plaka bota, haren gainean hormak altxa eta teilatua hasteko geundela hilabetez etengabe euri handiak bota zituela, eta luizi batek goikaldeko lurrak txabola gainera ekarri zituela. Kostatu zen berriro lanerako aukera egotea, zapata eta horma askoz sendoagoak eraikitzea, eta luizia bere tokira eramatea. Ez nuen hilabete ederra pasa, goiko baserria ere behera etorriko zen beldurrez.

Tresneria eskuratuta eta lana sendo eginda, une askotan gure mahastia lorategi eder bat bihurtzen zen, Dordoñan ikusitakoen antzekoa. Halakoetan poz berezia ematen zigun bisitak jasotzeak. Behin gogoan dut Mikel Garaizabal gure enologoarekin etorri zela Luberri upategiko Florentino Martinez handia. Mahastia hain polit ikusita, argazki mordoa atera zion: “Nire mahastia dela esango dut”, nahiz bazekien berdeegia zela Eltziegon egoteko.

Txeluk esandakoaren kontra, mahastiak lan handia eskatzen zuen, behintzat Montbazillac-ekoaren edertasunera arrimatu nahi izanez gero. Urtea hasten zen kimaketarekin, mahatsondoari urtean emandako ia egur dena kentzen zaio fruta eman dezan. Mendrakak gidatuta, Guyot metodoa erabiltzen genuen: bi adar berri aukeratzen genituen garapenerako, eta bi hatz hurrengo urteko adar izateko. Oso lan polita zen landare bakoitzaren joera irakurtzea, eta bere bilakaerarik egokiena bilatzea; beti ere helburu produktiboekin, artean ez neukan naturaren ikuspegi sistemikorik.

Behin mahatsondo guztiak ebaki ondoren, alanbrean trabatuta zeuden adarrak ‘jaitsi’ egin behar ziren. Hau lan astuna zen, adarren kiribil egurtuak ez zirelako samur askatzen, eta halakoetan artazia nahiz tirakada erruz behar izaten zirelako. Adar sobranteak lurrean bertan txikitzen genituen, hura ongarritzeko, aurrez sorta batzuk gordeta arkume-txuletatxoak erretzeko. Ondoren, landare soildua alanbreari lotu behar zitzaion eta hau lan delikatua zen, izan ere urte beteko adar tenteak nahiko bigunak ziren eta etzaterakoan batzuk apurtu egiten ziren. Landareak lotutakoan, alanbreak tenkatu behar ziren, gripple-etan eraginda. Horrekin urteroko ziklo-hasierako lanak dominatuta zeuden.

Mahatsondoak apirilarekin batera hasten ziren mugitzen. Klima hezean ernamuin ugari ematen dute, eta posizio egokienean daudenak hobetsi behar dira, aurrera egin dezaten. Haiek luzatu ahala alanbre aldera errenditu behar dira, trabatu daitezen, eta asko luzatzen direnean kimaketa berdea iristen da. Hezetasunaren eta ongarritzearen ondorioz, landareek sekulako kemena dute hazteko, eta akordatu orduko sortzen da anabasa mahastian.

Lan mekanikoetan azkena zen, behin Sanjoan bueltan lorea fruitu bihurtutakoan, haren inguruan landareei hostoa bakantzea, fruitua aireztatzeko eta hezetasuna gutxitzeko. Gipuzkoan eta Bizkaian hezetasuna da mahatsaren etsai nagusia, tomatearena den bezala; gorrinak erre egin lezake fruitua oso azkar. Gorrinaren borrokan garrantzi handikoa zen, halaber, mahastian belarra motz mantentzea, bereziki landareen azpian. Hau etengabeko lana genuen, apirila hasi eta uztaila amaitu arte.

Zoragarria zitzaidan, Kutxara joan beharrik ez nuenean, egun sentian jeikitzea eta birigarroen kantu artean goizeko freskuran lan saio bat egitea. Halakoetan sentitzen nuen zirrara hain zen indartsua, zentzu erabatekoa ematen ziola Esteñibar erosteko eta mahastia eraikitzeko egindako ahalegin handiari.

Ez zen hain atsegina mahastiaren lanketa kimikoa. Bizkaiko Aldundiak ezartzen zigun fumigazioen txantiloia eta upategiak ekartzen zizkigun produktu fitosanitarioak. 10-12 tratamentu ematen nizkion mahastiari urtero, eguraldiarekin borrokan eta arrakasta segururik gabe. Gainera gero eta kontzienteago ginen lurrari kalte egiten ari gintzaiola. Behin izan genuen armiarma horiaren izurrite bat; eta teknikariak azaldu zigun tratamendu kimikoekin onddoak bakarrik ez, akabatu genuela baita ere armiarma horiaren harrapakari naturala, hortik zetorrela izurritea.

Eta erabaki genuen urrats bat egitea, ekoizpen ekologikora bidean. Jakoba Errekondo lagunari eskatu nion laguntza, eta mahastiaren zati batean hasi ginen erabiltzen kimikaren ordez salda bordelesa, azeri-buztana, asun-ura, behi-esne osoa… Baina fumigazio kopurua handiagoa ere izan zitekeen ekologikoan, prestaketa lana bikoiztu egin zitzaigun eta emaitza apalagoa izan ohi zen kimikoan baino. Ondorioztatu genuen Bizkaia eta Gipuzkoa bezalako lurralde hezeetan mahatsa sartzea berez ez dela ekologikoa, hemen sagarra eta sagardoa direla berezko hautu ekologikoa. Horretan geunden, Esteñibar utzi eta mahastia kentzea erabaki genuenean.

Mahats urtea ona edo erdipurdikoa izan, ahaztezinak ziren beti mahats-batzeak. Hasiera-hasieratik bihurtu nahi izan genituen jai egunak, familiak eta lagunak elkarrekin gustura egoteko. Horretarako, talde behar baino handiagoa biltzen genuen, lanean estu ez ibiltzeko, eta antolatzen ginen bazkal ordurako lanak amaitzeko. “Goizean lana, arratsean jarana” hartu genuen lelo. Eta baita bete ere! Goizean polita zen elkarrekin lanean ikustea adinekoak, gazteak eta umeak; bazkari ganorazkoa ematen genien denei azken pisaketaren emaitza jakin bitartean; eta arratsaldean, kantu eta dantzarako astia hartzen genuen, nekearen gozoa, uztaren poza eta igurtziaren energia barneratzeko. Egun gogoangarriak izan dira, talde-komunitate sentipena areagotu digutenak, beti irribarre batekin gogoratuko ditugunak.

Mahatsarenak ekarri zuen katiatuta beste abentura bat ere: uxualarena. Mendraka upategian bazuten alanbike eder bat Galiziatik ekarritakoa, hain zuten txakolinaren patsa destilatzeko. Baina destilazioa egin behar zen muztioa hartzitzen ari zen bitartean, eta upategian etzeukaten bi prozesuak bereizteko adina tokirik. Arazoa konpontzeko, proposatu nien guk tresneriaren txabola egiten genuenean han bertan jartzea gelatxo bat propio destilatzeko. Horrek eskatzen zuen txabolan, ura eta argindarraz gain, gasa ere sartzea; hau da, inbertsio serioa. Horrela murgildu nintzen destilazioaren unibertsoan.

Gure kasuan ez genuen zehazki patsa destilatzen, baizik eta muztioaren dekantazioan barrenean geratutako txakolin-hondar sendo baina likidoa, ‘segundako txakolina’ esango genukeena; beti ere ardoa destilatuta uxualaren kalitatea hobea delako patsarekin lortzen dena baino.

Destilazio-saioari ‘potada’ esaten zaio (alanbikearen ontzi nagusia ‘pota’ delako) eta 300 litroko potada batek behar izaten zuen 12-14 ordu. Beraz, bezperan uzten nuen pota beteta eta goizeko 6:00ak aldera jaikitzen nintzen sua pizteko. Bizpahiru ordutan hasten zen irekiten eta orduan kondensazio-deposituaren tenperatura erregulatu behar zen urarekin, uxualaren irteera ahalik eta geldoena izan zedin, justu zurrusta fin bat, amaieran tantatan hautsiko zena. Orduan isuriaren alkohol gradua neurtzen hasi behar zen, alkoholimetroa erabilita. Haiserako ‘burua’ 80ºtik gora irteten zen, eta hori baztertu beharra zegoen, osasunerako arriskutsua zelako. Behin alkohol maila 60ºra jaitsitakoan gordetzen hasten nintzen, 20º ingurura iritsi arte (handik atzerako ‘isatsa’ eskasa zen), horrela nahasketa 40ºtan geratzen zitzaidan. Gaueko 20:00etan edo, ontzia garbitu eta amaitzen zen potada.

Nik erabiltzen nuen kobrezko alanbikea berri-berria zen eta hasieran metal gustu handia ematen zion uxualari, kafeontzien antzera. Akats hori kenduta, edari oso garbia zen, edanerraza eta gorputzak erraz onartzen zuena. Egindako potaden poderioz metal gustua apalduz joan zen, eta uxuala arrakasta izaten hasi zen dastatu zutenen artean. Dena den, edari destilatuek zerga altua ordaintzen dute eta destilazioa errentagarri egitea lan serioa da; upategiak nahikoa lan bazeukan txakolinarekin eta ni, laguntzeko bai, baina ez nengoen gurdi hari tiraka hasteko moduan. Beraz, eten egin genuen esperimentua.

Bitartean ikasi nuen destilatu guztiak gardenak direla, zernahi dela ere destilatzen dena, eta usaina izan dezan potadan lurrundu ondoren eta kondentsatu aurretik jarri behar zaiola aromatizatzailea; egiaztatu nuen likoreen koloreak eta usainak erantsitakoak direla; jakin nuen uxualak berriro destilatzen direla edari finagoak eta kontzentratuagoak lortzeko… Eta bitxia izan zen gero alokairuan egon ziren lagunak nola probatu zuten alanbike bera lurrinak destilatzeko.

Mahastizaintzak txoriekin harreman berezia ere ekarri zigun. Mahatsondoen urteroko garapena oso aproposa zitzaien adar berrien artean habiak egiteko. Eta hostoak bakantzen ari ginenean sarri aurkitzen genituen, arrautzekin edo txitoekin. Haiek babesten saiatzen ginen, nahiz bagenekien udazkenean mahatsa heltzean hura jaten hasiko zirela, eta etsai izango genituela. Txoriei aurre egiteko, nola pertsonen zaratek uxatu egiten zituzten, guk transistore mordoska jartzen genuen martxan mahastian zehar, irrati ezberdinak sintonizatuta. Hiru bat astez astuna zen goizero lanera joan aurretik transistoreak jartzea eta iluntzean jasotzea, baina sinetsita gaude txoriei errespetua sartzen ziela. Hori bai, auzoan zabaldu zen mahatsa heldu zedin musika jartzen geniola…

Mahastiaren beste ondorio bat izan zen ardotan ‘aditu’ bihurtu nindutela, nahiz batak ez dakarren derrigorrez bestea. Lagunarteko juntadizoetan, ohikoa bihurtu zen ardoa nik aukeratu beharra, mahastizaina nintzelako. Egia da ardo asko dastatzen nuela orduan, baina ez ditut usainak ondo bereizten, eta ez daukat berezko dastamen finik. Informazio dezente metatu dut, hori bai, eta horrekin manejatzen naiz konpromisoetan.

Azken urteotan, lagun katalanei esker ezagutu ditut ardo naturalak, zorionez gurean ere hedatzen ari direnak. Arduraz ekoizten dira, naturarekiko errespetuz eta teknologiaz apal. Bizi-filosofia baten ondorio dira, eta industria kontzeptutik urrun daude. Horregatik aldiro dira bereziak, uztaren eta unearen araberakoak. Berriro hasi beharko banu, hau litzateke bidea.

Baina ez, mahastizaintza gazteentzat da, sasoiko jendearentzat; zahartzaroan gehiegizko lana bihurtzen da. Garaiz ikusi genuen zetorrena eta zentzuz hartu genuen uzteko erabakia. Mahastia errotik erauztean pena apur bat hartu genuen, baina handiagoa da 20 urtez eman zigun poza, eta eskertzekoa orain daukagun lasaitasuna. Bitxia bada ere, guk mahastia kendu eta gutxira, Mendraka upategia ere desagertu egin zen. Familian ez zeukan segidarik, eta istripu kimiko batek mahasti gehiena kaltetu zien. Patuak lotu zituen bi proiektuak, nonbait.

17. ESTEÑIBAR

by mikelirizar

Nola erori ginen baserriaren tentaldian. Lan handiak, fantasiak eta zorrak. Mateoren ‘izpiritua’ eta beste aurkikuntza batzuk: katuak, ortua, aingura, magia… 25 urtez asko eman eta gehiago jaso ondoren, ezina deskubritu genuenekoa.

93an Arrasaten bizi ginen, pisua erosi eta gure gustura moldatuta, obra handi samarra egin ondoren. Fatimak lana Arrasaten bertan zeukan eta nik Bergaran, eskura. Lanetik aparte, herrigintzan aktibo nenbilen ARKOko lehendakari gisa eta, oro har, egoerak oso egonkorra zirudien. Baina…

Esana dut Asier Aranguren aholkulari geneukala ARKOn. Elkarlanean lagun egin ginen, eta sarri afaltzen zuen etxean bileretara zetorrenean. Egun batean kontatu zigun Elorrion baserri eder bat aurkitu zuela salgai, bi etxebizitza egiteko aukerarekin, eta bizilagun bila zebilela. Ez gu izango ginelakoan, noski, ez baitzuen imajinatzen gure egoeratik jauzi egingo genuenik. Baina…

Kontua da hamar bat urte lehenago ibiliak ginela baserri bila. Ez bereziki lurraren deia sentitzen genuelako; baina bai intuizio batek eraginda, alegia, landa ingurunean bizitzeak aukera berriak irekiko zizkigula. Tamalez baserri gutxi zegoen orduan salgai, eta gure determinazioa ere ez zen erabatekoa; labur, ez zitzaigun erosteko proportziorik parean suertatu. Baina Asierrek Elorriokoa kontatu zigunean, niri barrenak mugitzen hasi zitzaizkidan. Eta bisitatzea eskatu genion.

Eguraldi ederrarekin ezagutu genuen Esteñibar, eta maitemindu egin gintuen: Udalaitz ezkerrean, Anboto eskuinean, baserriak inguruan baina ez hurbilegi, herria aparte baina ez urrunegi… Ifrentzuan, zaharkitua zegoen oso, sekulako zaharberritzea eskatzen zuen. Burua martxan jarri zitzaidan, Fatimaren espanturako. Aukera ezin genuela pasatzen utzi, erosi behintzat egin behar genuela, nik. Arrasatekoa ezin genuela saldu, lanera biok kotxez joan beharra, han isolatu egingo ginela, berak. Azkenean erosi genuen, erosotasunak agintzen zuenaren kontra, eta hasi ginen bertan egin beharreko lanetan pentsatzen.

Oso presente daukat Fatimaren gurasoei albistea eman genienean aitak hartu zuen disgustua: “Berriro baserrira?” Baserrian jaioa zen, 14 urterekin fabrikara joana eta harrezkero kaletarra. Baserriaren gogorra ezagututa, gure erabakia atzerapausoa iruditu zitzaion eta pena hartu zuen; harik eta, obra amaituta, baserri eroso bizigarria ikusi zuen arte. “Holan bai!” aitortu zuen. Eta gustura etortzen zen.

Lan handitan sartu ginen, mendi-jan eta guzti. Barruan argia nahi genuen eta leihoz josi genuen fatxada. Zulo berriei logika emateko, arkitektoak proposatu zigun hegoaldean fantasia bat: Elorrioko jauregietan hain ugaria den loggia elementuari omenaldi garaikidea egitea. Esteñibar XVI. mendeko etxea zen, eta berak ondo bereizten zituen aldi ezberdinetan erantsitako puskak, bakoitza bere garaiko ezaugarriekin. Guk XX. mendeari zegokion puska erantsiko genion etxeari, hormigoizkoa. Emaitza estetikoki eztabaidatua izan zen, baina funtzionalki sekulako ekarpena egin zion etxeari, hegoaldeko leihotzarrak integratzeko.

Urte t’erdiko obraren ondoren Esteñibarren bizitzen jarri ginen, Arrasateko pisua saldu eta, hala ere, zorrak txapelaren txortenaren punta ere estaltzen zigula. Hain zuzen, Sanjoan gaua izan zen bertan lo egin genuen lehena; aurretik, lagunekin festan egunari zegokion sua piztu genuenean, hipotekaren fotokopia bat erre genuen, horrek zorte ona ekarriko zigulakoan. Baita ekarri ere, soilik 15 urte geroago zor guztiak kitatuta izatea lortu genuen eta!

Handik gutxira familiak bildu genituen etxe-sartzea ospatzeko, festa galanta antolatuta. Gogotik aritu ginen dantzan belaunaldi ezberdinak elkarrekin, eta oso pozik sentitu ginen amaieran Esteñibarreko etxagun berriak, ikusita ze toki aproposa zen halako ospakizunetarako. Makina bat egin genituen ondorengo 25 urteetan!

Lehen txanpan etxearen zati bat geratu zitzaigun berritu gabe, dirua ez baitzen denerako iritsi. Bi zati eginda ere, bakoitzaren etxebizitza oso handia zen; eta gure zatiaren parte bat erabili gabe ere, 200 metro karratutik gorako etxea geneukan, hiru gelakoa, bi solairu gehi sotoa eta ganbara. Eta kanpoan bakoitzak hektarea batetik gorako lursaila. Nahikoa entretenitzeko!

Guk fatxada mendebaldera zeukan partea hartu genuen, etxostekoa. Horrek esan nahi zuen jareginago zegoela, antolatu eta zaindu gabe. Horretan eman nuen hilabete askotako lana, harrizko horma sikuak eraiki, terrazak atondu, terrenoari logika eta erabilgarritasuna eman… Sekula halako lanetan ibili gabea nintzen; baina premiaz ekin nion eta, jardun ahala, sentitu nuen sena zetorkidala, nolabaiteko jakinduria zaharra. Kontatu ziguten etxeko aitona Mateo hormagin amorratua zela, beti harri karretoan ibiltzen zena. Eta ilusioa hartzen nuen pentsatuta Mateoren izpirituak gidatzen ninduela harriekin nenbilenean. Baina kontatu ziguten, baita ere, Mateok zahartzaroan haginak galdu zituenean, behean hortz bakar luzea geratu zitzaiola eta ahoa estututa hortzaren punta sudurtzuloan sartzen zuela. Ilusiorik batere ez zidan egin beheko hortz bat apur bat etzan eta goruntz luzatzen hasi zitzaidanean, Mateoren eraginak maldizioa ere baleuka bezala. Badaezpada atera egin nuen hortz hura, sudurtzulora ailegatu baino lehen.

Etxean bizitzen jarri, txorizoa iltze batetik zintzilikatu eta segituan hasi ziren saguak hura jaten. Gu baino lehenagotik bizi ziren bertan eta urte t’erdiz eduki genituen etxetik kanpo kanpinean, obrek iraun bitartean. Haiei eusteko katua beharko genuela eta berehala ekarri ziguten kumetxo bat. Dena ikasi behar izan genuen berarekin. Autoak harrapatuta hil zen hilabetera eta sekulako inpresioa jaso genuen. Harrezkero ez dugu sekula katurik falta izan.

Bigarren katakumea garajeko ateak harrapatuta hil zen bi hilabeterekin. Hilkortasun altua ikusita, badaezpada bi ekarri genituen hurrengo, Itziarko Ixamanetik, Txuri eta Gorri. Eta, biak antzutzeko geundela, zuri erabatekoa zen gure emea beltz erabatekoa zen auzoko ar batekin kateatu zen, eta katakume bakarra ekarri zigun, hura ere beltz erabatekoa, Beltxi. Urte luzez hiru katu izan genituen: ama zuria, seme beltza eta izeko gorria; asko-asko gozatu genuen haiekin. Besteak hil, eta zuria azkenetan zegoela, ekarri ziguten Txato 2011n. Oraindik gurekin dago Mendrakan.

Ez ginen Esteñibarrera joan lurrak deituta, ez genekien ezer baratze kontutan. Baina behin han egonda oihartzunak entzuten hasi ginen, handik eta hemendik. Fatimaren ama Paula izan zen lehena: egun batean aitzur txikia hartu eta baratxuri ale batzuk erein zizkigun iskina batean, “lur ahalik eta takarrena” komeni zitzaiela esanaz. Berehala ernatu ziren, gure harridurarako. Hurrena Txapas errementaria izan zen, etxeko barandak bukatu zituenean tomate eta piper landare batzuk sartu zizkigun ortutarako prestatzen ari ginen parajean. Egia esan, ez genekien tomate landareari fruitua non egiten zitzaionik ere, beraz Txapas-ek sartutakoen garapena ere mirari baten antzera bizi izan genuen. Harrezkero ez dugu hutsik egin, urtero bizi izan dugu baratzeko erritu magikoa.

Gazeta auzoan dago Esteñibar, eta auzoak nortasun handia dauka, ermita eder baten eta elkarte gastronomiko aktibo baten inguruan. Auzotarrek ondo hartu gintuzten, nahiz hasierako bertsioan ‘ETBko jefe bat eta bankero bat’ omen ginen auzokide berriak. Fatimak eta biok gure bizimodua eta lagunartea eraman genituen Esteñibarrera, ez ginen bete-betean murgildu auzo bizitzan; horregatik sentitzen genuen apur bat ‘arraro’ ginela haientzat. Baina ondo konpontzen ginen denekin eta, batez ere mahastia jarri genuenean, behargin fama irabazi genuen; horrek bestelako gabeziak konpentsatu zituen.

Esteñibarrek bizi-estilo bat eman zigun: denbora asko ematen genuen etxe bueltan, lan ezberdinetan, natura gozatuz eta senide nahiz lagunekin paraje eder hura partekatuz. Isolatu ordez bizitza sozial betea egin genuen, etxea ohiko bilgune bihurtuta. Nik ikasi nuen gaua iluna dela baina ez beltza, eta iluntasunari beldurra kendu nion. Ohartu ginen mendira joatea kaletarren ohitura dela, baserrira joanda ez genuen mendirako premiarik sentitzen, hain zuzen goizean jaiki eta mendian geundelako.

Niretzat, bereziki, Esteñibar aingura eta ardatz bilakatu zen. Ordurako banekien ekimen askorekin motibatzeko gai nintzela, eta Kutxan denbora neukan horretarako. Arrisku handia neukan dispertsiorako, saltsa askotan sartu eta bizitzaren perspektiba galtzeko. Baserriak okupatu zidan interes eta denbora sobrantearen zati handi bat, lehentasunez etxeko lanak eraman behar nituen aurrera, eta horrekin asko zentratu nintzen. Jarraitu nuen beste hainbat konturekin gero ere, baina haiek pisu mugatua zuten nire ardura nagusien ondoan.

Eta jarraitu genuen une magikoez gozatzen. Lehen urteetan zaborrontzia etxetik 200 metrora zegoen eta bakarra zen, artean ez genuelako zaborra bereizten. Hain zuzen horregatik ia egunero betetzen genuen poltsa bat. Eta erritu bihurtu zen afalondoren zabor poltsa eramatea zaborrontzira, ilunpetan eta prozesioan, katuek formal-formal lagunduta; etxera bueltan, uda parteko gauetan harrizko orman sarri iputargiak pizten zitzaizkigun.

Magia zuen baita ere Sanjoan suak. Erretzeko materiala ugari izaten genuen eta su ganorazkoak egiten genituen. Askotan koadrilla handia elkartzen ginen suaren bueltan, luze, best.e baserrietako suak ere bistan, eta Sanjoan kantu zaila ganoraz kantatzeko ahaleginean. Gogoan dut aspaldi lagun batek osasun arazo larri bat izan zuela justu Sanjoan bezperan, eta bera bihotzean bota genuela bakoitzak adar bat sutara. Kalte handia jasan zuen arren, bizirik eta bizipozez jarraitzen du oraindik.

Uztak ere oso une ederrak izaten ziren. Mahatsarenak atal berezian kontatuko ditut, baina izan ditugu tomate uzta bikainak, esaterako, ortuan; sagarra ere asko eta askotarikoa jan dugu, tartean sagar gorri berezi bat bertan hilzorian zegoena eta berreskuratu genuena; intxaurrak euriarekin erortzen ziren eta baldekadaka jasotzen genituen; kiwiak berdin, landare gutxi genituen baina hain emankorrak ziren…

Bigarren aro bat ere bizi izan genuen Esteñibarren, are biziagoa, lanetik libratu eta bertan erabat murgildu ginenean. Horrek ere atal berezia izango du. Baina 2018a urte erabakigarria izan genuen: Fatimak minbizia jasan zuen eta ni estres fisikoak jota egon nintzen, gorputz osoa minduta; eta, hala ere, mahastia zaindu beharra izan genuen. Orduan konturatu ginen zer zen ezina, eta momentuko zulo hartatik irtenda ere, etorkizunak hori zekarrela: etxe handia eta eskailera asko, mahastiak urtero lan berdina, eta guk urtez urte ahalmen txikiagoa. Hau da, Esteñibarren gure bertsioa gehiegizkoa zela zahartzarorako. Aukera jasangarriago baten bila hasi eta. zorte handiz, sudur parean geneukan Mendraka ‘aurkitu’ genuen.

Eta Esteñibarren gure aldea salgai jarri genuen. Gure desioa zen hura erostea etxeari etekina aterako zion norbaitek, gu sartu ginenean bezain gazte eta ausarta izango zena. Baina agertu zen bost laguneko talde bat, esperientzia kolektibo bat bizi nahi zuena, etxea alokairuan hartuta. Gustatu zitzaigun haien asmoa eta, errematerako, taldean bazeuden Arrasateko eta Ormaiztegiko pertsonak, Fatima eta ni bezala. Harreman oso polita sortu zen gure artean eta, saltzeko asmoa atzeratuta, alokairua onartu genuen. Ia lau urtez egon ziren bertan eta, taldea elkarrekin bizitzeko beste egonkortu ez bazen ere, oso pozik daude Esteñibarren izandako esperientziarekin. Harreman gozoan jarraitzen dugu haiekin.

Duela urtebete saldu genion Esteñibar gu ginen moduko bikote gazte eta kementsu bati. Gurearen pareko zorte ona opa diegu. Izan ere, guk 25 urte bikain eman genituen Esteñibarren; eta gure bizitza erabat aberastu dute han emandako denbora, egindako lan eta gozatutako une guztiek.

15. ARRASATE KOMUNIKABIDEAK

by mikelirizar

Nire aurreneko lehendakaritza, kate luze baten hasiera. Enpresaren moldeak herrigintzan ere baliagarri. Ameslariak eta Excel-dunak. Zutabeak sendotu beharra: lantaldea, Udala, merkatua. Etxe barruko oztopoak. Hollywood, multimedia eta ‘bisitaria’. Eta ausardiari saria.

1988an Saran geunden lagun talde bat asteburu pasa eta Larrun-era igo ginenean kontatu zidan Joxe Aranzabalek Arrasate Press egitasmoaren berri; azalpen orokorra eman eta eskatu zidan ea asteroko kolaborazio bat idatziko nuen, musikaren gainean. Eta nik, noski, baietz. Hor hasi zen nire tuttologo ibilbidea, izen bereko atalean kontatzen dena.

Hor hasi zen, halaber, nire konpromisoa toki komunikabideekin, oraindik ere bizirik dagoena. Lehenbizi, pertsonak eta dinamikak ezagutuz joan nintzen, gero arazoen berri jakiten, eta azkenik arazo horien konponbideaz arduratzen. Horrela, akordatu orduko iritsi zitzaidan proposamen potolo bat: Arrasate Komunikabideak elkarte berriaren lehendakaritza hartzea.

Bai Arrasate Press eta bai Arrasate Telebista (ATB) sortu ziren AED euskara elkartearen txapelpean. Kontua da elkartea langile pare batekin ari zen bitartean, bi komunikabideetan 10 langiletik gora bildu zirela oso epe laburrean; hauen erritmoa oso bestelakoa zen, komunikazioan enpresa jarduera bat kudeatu beharra zegoen, eta horrek egitura propioa eskatzen zuen. AED eta San Frantzisko Xabier ikastola gogoratzen ditut elkarte berriaren sustatzaile, eta haiek deitutako bilera batean jaso nuen lehendakari bihurtzeko proposamena.

Elkarte berria, Arrasate Komunikabideak (ARKO), kultur elkartea izango zen, AED bera bezala. Artean lehentasuna ematen zitzaion erosotasunari eta kultur elkartea zen egitura juridikoetan erosoena: izena, estatutu estandarrak eta hiru baliente aski ziren bat sortzeko. Trukean, egitura ahula zen ardura juridikoak hartzeko eta banatzeko. Ahulezia hori ez nuen oso gustuko, baina ez neukan indarrik alternatiba sendoago bat eraikitzeko. Beraz, erronka nagusitzat hartu nuen funtzionamendua sendotzea, jarduera hurbiltzea ondo samar ezagutzen nituen enpresa moldeetara.

Horrekin batera, bazegoen elkartea sortzeko bigarren arrazoi bat ere. Arrasate Press hasieratik izan zen arrakastatsua eta bertako langileak harro zeuden lortutakoaz; aldiz, ATB sortu berria ahulago zegoen, hainbat arrazoirengatik: telebista egitea konplexuagoa zen, lehiakide asko zegoen, propio sintonizatu behar zen… Kontua da aldizkariak gainetik begiratzen ziola telebistari eta bien arteko lankidetza hutsaren hurrengoa zela. Hori gainditu beharra zegoen.

Arrasateko Ospitale Zaharrean (gaurko Kulturate-n) zeuden kokatuta platoa eta erredakzioa; haien alboan hautsak hartutako gela bat garbitu nuen, nolabaiteko despatxua antolatu eta hasi nintzen astean lau arratsalde bertan ematen. Berehala fitxatu genuen pertsona erabakigarri bat: Agurtzane Gaintzarain. Oso gaztea zen artean, baina kontuak eramateko prest agertu zen. Eta berehala antzeman nion bertute bat oso baliotsua: bazeukan gaitasuna nire ametsak ulertzeko, eta baita haien egingarritasuna kalibratzeko. Niretzat berme izugarria zen hori, eta tandem indartsu izan gara hainbat proiektutan: ARKO bera, Goiena, TOKIKOM…

Izan ere, bagara pertsona batzuk bereziki ameslariak, konformagaitzak errealitatearekin eta gaitasun ezohikoa daukagunak bestelako egoerak irudikatzeko. Beste batzuk eszeptikoagoak dira eta argi ikusten dituzte errealitateak ametsei jartzen dizkien mugak; Agurtzane da horietako bat. Biak behar dira ametsari mugak jartzeko, ametsa egingarri bihurtzeko. Nire ustez, ametsak behar du pisu handiagoa, emaitza benetan eraldatzailea izango bada; zuhurtziak agintzen duenean, segurtasuna da irizpide gidaria, inertzia nagusitzen da, ez dago eraldaketarik. Baina, trukean, ameslariak aintzat hartu behar du eszeptikoa, Excel-duna, bereziki esaten duenean amets bat ez duela egingarri ikusten. Hori izan da Agurtzaneren ekarpen baliotsua: ezinezkoa zirudiena gauzatzen laguntzea eta, benetan ezinezkoa zenean, zintzo eta irmo adieraztea. Berak proiektu bati ameto eman ezkero, banekien aurrera aterako genuela.

Lehenik eta behin, lantaldea egituratu genuen. Atal komertziala indartu genuen, funtsezkoa baitzen diru sarrerak lortzeko; Agurtzane hauspotu nuen kontable soil baino kudeatzaile jarrera har zezan; horiekin batera telebistak nahiz aldizkariak arduradun bana zeukaten ‘enpresa’-ren kudeaketa-organo bateratuan. Hor egosten genituen erabaki nagusiak, hor sortu genuen ikuspegi partekatua.

Bigarren urratsa izan zen Udalarekiko harremana egonkortzea. Arrasateko Udala erabakigarria izan zen herriko toki komunikabideen sorreran, langileen soldatak ordaintzeaz gain publizitateak estaltzen ez zuen aurrekontuaren zatia ere bere gain hartzen zuen; hau da, konpromisoa erabatekoa zen eta diru ekarpena, aldakorra. Horren ordez, gure planteamendua izan zen Udalaren konpromisoari galga jartzea, diru ekarpena egonkortzea eta ARKOk hartzea hortik gorako ardurak. Juanjo Uriarte Bermi Euskara zinegotzia izan genuen solaskide lagunkoi eta hitzarmen esanguratsua sinatu genuen berehala. Uste dut 30 milioi pezeta ingurukoa zela Udalaren urteroko ekarpena, eta guk helburu jarri genuela ARKOk beste hainbesteko sarrerak lortzea, publizitatea eta abarrak baliatuz. Eredu bera erabili genuen gero Goiena-n ere.

Horretarako, ordea, gainditu behar izan genituen Udalaren errezeloak telebistari buruz. Kostu handia eta etekin txikia, zama moduan ikusten zuten, sortzen lagundu bai baina luzaro eutsi ezinezkoa. Guk pazientzia eta jarraipena eskatzen genien, lehen inpaktuak nabarmenduz eta etorriko zirenak azalduz. Gogoan dut behin mezu horiek udal hautetsiei eta herritarrei helarazteko nire buruari egin niola elkarrizketa Arrasate Press-en, argitaratu nahi nituen erantzunei zegozkien galderak ere neuk idatzita.

Etxe barrura etorrita, ARKO elkarte berria bere kabuz mugitzen hasi zenean, tentsioak sortu ziren AED-rekin. Nik argi neukan emantzipazio erabatekoa behar genuela haiekiko, eta hortik harreman parekidea eraiki euskararen alde lankide ginen heinean. Bazegoen tutoretza moduko bat nahiago zuenik, AED-k bere kontrolari eustea eta soka tentuz luzatzen joatea bidea egin ahala. Etenik gabe egin genuen aurrera, guk abiada handiari eusteaz gain lorpen ederrak erdietsi genituelako. Baina tentsio hartatik geratu zitzaidan ikasgai mingots bat: euskaltzale asko ez ziren ez berritzaile eta ez ausart, oztopo guztiak ez zeuden kanpoan.

Lainoak laino, argi geneukan gure telebistak ezin zuela xumea izan, seinalearen kalitatea eta kantitatea besteekin lehiatzeko modukoak behar genituela. Hori lortzeko, aholkularitza eskatu genion Asier Aranguren ETBko kazetari atxabaltarrari; berak prestatu zigun parrila oso anbiziotsu bat, eta haren aurkezpen publikorako ekitaldi distiratsua antolatu genuen Eskola Politeknikoan, ATBOOM! izen argigarriarekin. Helburu nagusia ikusleak inpresionatzea izanik, ekitaldia oso ‘hollywoodiarra’ izan zen: parrillako saioen aurkezleak (Anne Igartiburu, Maider Egues, John Andueza, Jon Sarasua…) bakoitza berearen berri ematen, promo batekin, eta batetik bestera musika emanaldi laburrak (Goikobalu, Arrasate Musikal…) Nik ordurako hurbileko nituen Ruper Ordorika eta Joseba Tapia; eta banekien elkar miresten zutela. Horregatik proposatu nien elkarrekin bizpahiru kantu jotzea gure ekitaldian eta hala egin zuten. Sinetsita nago hurbiltze honek zerikusirik izan zuela Hiru Truku taldearen sorreran.

Antolamendua eta baliabideak bezain garrantzitsua zelakoan, ahalegin berezia egin genuen bi komunikabiden ikuspegi partekatuari forma emateko. Eta multimedia kontzeptuan aurkitu genuen giltza. Kontua ez zen aldizkari bat edo telebista bat egitea, baizik eta talde multimedia bat sortzea, hizkuntzaren eta komunitatearen premiei behar bezalako erantzuna emateko gai izango zena. Horrela, bageneukan helburu komun objektibo bat medio ezberdinetako langileentzat, eta lausotuz joan ziren auto-pertzepzioak. Hau lezio oso probetxugarria izan dut gero ere: bi aukeren artean jarrerak aurrez-aurre daudenean, ez da oso mesedegarri bataren edo bestearen alde egitea, nekez iristen da adostasuna horrela; askozaz eraginkorragoa da dikotomiari ate berriak irekitzea, bestelako aukerak bilatzea eta triangeluen bidez joko-zelaia aldatzea. Uste dut denborarekin espezialista bihurtu naizela gaitasun honetan.

Sendo lotu genuen multimediaren kontakizuna eta hura aurkezteko ere anbizioz jokatu genuen, Gipuzkoako Aldundiaren prentsa aretoan ezohiko mahaia bilduta: nirekin eseri ziren Mari Karmen Garmendia (Jaurlaritzan Hizkuntza Politikaren arduraduna), Garbiñe Egibar (Aldundiko Kultura zuzendaria), Xabier Zubizarreta (Arrasateko alkatea), Arantzazu Loidi (Arrasate Press-eko zuzendaria) eta John Andueza (ATBko zuzendaria). Kazetari ugari bildu ziren prentsaurrekora, eta lortu genuen oihartzuna oso handia izan zen. Bereziki pozik geratu nintzen oso ondo ulertu zelako multimediaren ideia, Mikel Atxaga handiaren pieza honek erakusten duen bezala. Ondoren elkarrizketa batzuk egin zizkidaten hedabide nazionaletan; bereziki gustura gogoratzen dut Maribel Aizarnak egin zidana, ETBren gaueko albistegian.

Arrasate nekez izaten zen albiste komunikabide nazionaletan, baina hainbeste mugimendurekin lortu genuen Gipuzkoan behintzat zarata apur bat ateratzea, eta tarteka bisitak izaten genituen ARKOn. Gogoan dut nola etorri ziren orduantxe jaiotzen ari zen Urnietatel proiektuko kideak, zuntzaren eskaintza indartzeko toki telebista bat antolatu nahi zutelako; eta baita Zumarragako zinegotzi gazte argal bat, oharrak zintzo hartu eta joan zena. Gerora famatu zenean ohartu nintzen bisitari hura Josu Jon Imaz izan zela.

Telebistan kalitatea lortzeko teknologiak garrantzi handia zeukan eta ATB sortu zen VHS formatu domestikoarekin, ez zuen behar genuen mailarik ematen. Gure teknikariekin identifikatu genuen Betacam formatu profesionalera jauzi egin beharra eta aurrekontuak 36 milioi pezetak gainditzen zituen. Udalarekin eta Gipuzkoako Aldundiarekin harreman estua geneukanez, proposamen ausarta egin nien biei: bakoitzak inbertsioaren heren bat hartzen bazuen bere gain, ARKOk bere herena hartuko zuela, horretarako Kutxan aztertua baigeneukan mailegu baten aukera. Zuzendaritza Batzordean eztabaida bizia izan genuen zuhurtziaren eta ausardiaren artean, besteak beste, mailegua pertsonalki abalatu behar genuelako; ausartok irabazi genuen, Agurtzaneren ametoarekin.

Hiruko negoziazioa ixteko Aldundikoen bisita prestatu genuen ARKOra, Udalarekin batera, eta ondoren bazkaria Garagartzan. Giro ezin hobea sortu zen eta, postreetara iritsita, Aldundiko teknikari Frantxis Lopez-ek atera zuen untxia kapeletik: bazuten diru-laguntza programa bat udalei kultur ekipamenduetan laguntzeko, eta prest zeuden Arrasateko Udalari kopuru potolo bat emateko, gure inbertsioa gauzatu zedin. Udalak apustuari eutsi zion eta azkenean bi erakundeen artean finantzatu zuten inbertsio osoa. Gure ausardiak sari bikaina izan zuen.

Zinez gustura aritu nintzen eta asko ikasi nuen ARKOren sorreran. Nire lehen ardura instituzionala izan zen herri mugimenduan, eta ohartu nintzen banituela gaitasun batzuk aproposak halako erronketarako. Hain zuzen horretaz gogoratu ziren urte batzuk geroago Goiena sortzeko liberatzea proposatu zidaten lagunak. Bi urte eta erdi pasata utzi nuen ARKO, proiektuari oinarri on bat emanda, Elorrion erositako baserria zaharberritzeko behar bainuen denbora libre guztia. Hori ere ikasi nuen: gustuko lanean buru-belarri murgilduta ezin nuen luze iraun oreka pertsonala galdu gabe.

13. KUTXA BULEGOAK

by mikelirizar

Kutxan sartu eta zulotik irteten hasi nintzenekoa. Sikologo azkarra, Seguran harrera, Agustina eta Kornelius. Errekan gora eroso. Trebatzaile eta animatzaile, gailurrean. Zakildun diadema. Komertzial mugatua eta gainbehera profesionala. Ingurua euskaldunagotzen.

Tantai-ren atalean kontatzen dut nola kooperatibaren porrotak jarri ninduen aurrezki kutxaren atean. Lehenago batere tentagarri ez zitzaidan ogibidea, amets zerutiarra bihurtu zidan egoera berri negargarriak.

85eko negu sarreran iragarki magikoa irakurri nuen egunkarian: Kutxa Probintzialaren hainbat lanpostuko deialdi bat zen Goierrirako, bertako herrietan erroldatutako gazteak eskatuz. Nik baldintzak betetzen nituen: Ormaiztegin jarraitzen nuen erroldatuta nahiz Bergaran bizi; unibertsitate titulurik ez zuten eskatzen; mekanografia soberan neukan Gipuzkoako Osasun Planarekin egindako maratoiari esker; eta adinean… ozta-ozta gainditzen nuen haiek jarritako 30 urteren muga, hori ezin zen erabakigarri izan! Horretaz aparte, baneukan lanean ia 10 urteko ibilbidea (ez oso arrakastatsua, egia esan) Dena bilduta, aukera argia ikusi nuen Kutxan sartu eta zulotik irteten hasteko; eta biak lortu nituen, lanpostua eta zulotik irtetea.

Hautaketa borrokatu nuen nire indar guztiekin. Tartean sikologoaren elkarrizketa ere pasatu nuen, eta hari saiatu nintzen eskaintzen berak ustez erosi nahi zuena. Gero jakin nuen ez nuela batere engainatu. Behin kontratua sinatuta, enpresak eman zizkigun hautaketaren emaitza nagusiak, tartean azterketa fisikoarenak, baina ez sikologoarenak. Bidezkoa iruditu zitzaidan hauek ere eskatzea eta, ezohikoa zen arren, baimena eman zioten sikologoari bere txostena niri azaltzeko. Bilboraino joan eta azalpena entzunda, ohartu nintzen oso agerikoa zela nire nortasuna eta, antzezpenak gora behera, ondo eskaneatu nindutela: “Puede ser muy buen colaborador, pero tiene que sentirse identificado con el proyecto y con su jefe” (alegia, ez neukala morroiaren profila). Bitxia egin zitzaidan txostenean “viste bien” ere irakurtzea, hain zuzen ondo jantzita joateko ahalegina egin nuelako.

Kontua da 86ko maiatzaren 19an, aurten beteko dira 40 urte, izan nuela lehen lan eguna Gipuzkoako Kutxan. 32 urte hautaketan beteta, sartu ginen taldeko zaharrena nintzen, gazteena baino 10 urte zaharragoa. Bi asteko sarrera-ikastaro potentea egin nuen, Beasaingo bulegoan hasteko planarekin, baina azken orduan Seguran hartu nuen lur. Mikel eta Pello zeuden lanean bertan, Pello Ormaiztegira joan zen eta bi Mikel geratu ginen. Handik gutxira beste Mikel eraman zuten eta Pello etorri zen bueltan. Gaur egun oraindik laguna dut.

Berez, nik Seguran neukan basea, baina inguru guztian ibiltzen nintzen, Tolosa/Ibarran hasi eta Zumarraga/Legazpiraino. Izan zen egunen bat goiz berean hiru bulegotatik pasatu nintzena ere. Oro har, gustura egiten nuen itinerantzia hau. Aukera ematen zidan bulegotik bulegora zeuden aldeak ikusteko, molde desberdinak ikasteko, eta pertsona askotarikoak ezagutzeko. Soltura handia hartu nuen joan-etorri bolada honetan.

Baina Segura zen nire tokia eta herritarrek kuriositatez hartu ninduten. “Atrebentziarekin, nongoa zaitugu?” galdetzen zidaten ausartenek, eta nik “Lierniz beste aldekoa, Ormaiztegikoa” Berehala eman zidaten konfiantza osoa eta, bakarrik nengoenetan, bezeroek zaintzen zuten bulegoa komunera joan behar nuenean, adibidez; inoiz odolki egin berria ere ekarri zidaten, labean erreta eta ogi bitartean! Oso giro ona aurkitu nuen Seguran eta benetan zoriontsu izan nintzen han emandako lau urteetan.

Segurako bulegoak zerbitzua ematen zien baita Zeraini eta Mutiloari ere. Eta hileroko lehen lanegunean bulego handia bete egiten zitzaigun pentsioa kobratzera zetozen jubilatuekin. Ni larritu egiten nintzen ikusita zenbat denbora itxoin behar izaten zuten, eta hasi nintzaien proposatzen ez etortzea denak egun berean. Erantzuna aho batekoa izan zen: “Ez ba, alderantziz! Batera etortzen gara elkar ikusteko, Bestela gero eta nekezago kointziditzen dugu tokitan, hemen badakigu behintzat hilean behin topo egingo dugula!” Zahartu ahala ari naiz jabetzen errutinen garrantziaz, eta zein onuragarriak diren hitzordu errepikakorrak dinamika sozialetatik aparte geratzeko bidean gaudenontzat.

Egun batean emakume bat sartu zen bulegoan, libreta zirriztutik pasa, eta galdetu zidan ea nongoa nintzen. Ormaiztegikoa nintzela; bera ere baietz. Libretan izena begiratu, eta Agustina ikusi nuen; abizenei erreparatu eta… nire mitologiako pertsonaia bat zen! Gure etxean pasadizo xelebreak kontatzen ziren maiz, eta haietako batek zioen aitona bat bilobarekin zihoala norbaitek neskatilari izena galdetu ziola; eta nola aitonak, totela izan (eta nonbait petrala ere bai) neskatilari esan zion: “Eeeez esan, Aaaaagustiña!” Gure artean galdera askori erantzuteko erabiltzen genuen formula hori. Beno, ba sudur parean neukan ipuineko Agustina! Ez nion berari ezer esan, badaezpada, baina sekulako ilusioa egin zidan.

Izan ziren bestelakoak ere, noski. Sartu nintzeneko udan, eguzki egun bat, herria hutsik, eta ni bakarrik bulegoan. Halako batean non sartzen den motxilero bat, holandarra, 100 florineko traveller txeke bat saltzera. Tresna ezagutzen nuen, geuk ere atzerrian erabiltzen genuelako, baina lehen aldiz egin behar nuen eragiketa eta urduri samar nengoen; gainera operatiba ez zen on-line, prezioa eskatu behar genuen zentralera eta inprimaki bidez eragiketa eskuz egin, gero haiek prozesatzeko. Deitu nuen, eta eman zidaten prezioa: florin holandarra ordaintzen genuen 40,183 pezeta. Bete nuen inprimakia, eman nizkion gazteari 40.183 pezetak eta agurtu nuen egonaldi on bat opatuz. Goiz amaierako koadrea egiteko orduan konturatu nintzen: 100 florinen truke eman behar nizkion 4.018,3 pezeta, ez 40.183!!! Normalean bi dezimal erabiltzen genituen eta hiru ikusteak nahastu egin ninduen. Kontua da eman nizkiola 36.000 pezeta gehiago. Egoera oso larria zen, ze oraindik 6 hilabeteko probaldian nengoen, eta derrepente kalean ikusi nuen nire burua. Agonian larri, pentsatu nuen Kornelius gazte hura lokalizatu behar nuela eta egoera azaldu, ea gehiegizko dirua itzultzen zidan. Eta telefonoz nahastu nituen zeruak eta lurrak, iritsi nintzen deitzera New York-eko American Express txeke jaulkitzailearen zentralera, Holandak Bilbon zuen kontsulatura, Espainiak Holandan zuenera… Kornelius lokalizatzeko. Dena alferrik.

Bi egun zororen bueltan, etsita, zonako nagusiari zintzo azaldu nion gertatutakoa eta hura konpontzeko egindako ahalegina; nire etorkizuna bere eskuetan zegoen. Arretaz entzun eta ez zidan momentuan ezer esan; baina handik gutxira jakinarazi zidaten ez zutela nire kontrako neurririk hartuko, akatsa handia izanik, nire erreakzioari balio handiagoa ematen ziotelako. Asko eskertu nion bizitzari nola saritu zidan arduratsu jokatu izana.

Bulegoetan, bataz beste, egunean 100 pertsona inguru pasatzen zitzaigun aurretik, kontu xelebreak noiznahi gertatzen ziren. Behin gizon adineko batek alkandoraren bi botoi askatu, barrutik paper bat atera eta eskatu zidan “piñuena”. Buelta askoren ondoren ulertu nion pinudia bota zuenean dirua epeko lamina batean jarri zuela, eta urtean behingo interesak kobratzera zetorrela. Portzierto, jende nahikotxok ibiltzen zuen kartilla galtzarbean, eta batzuei zorabiatzeko moduko usaina pilatzen zitzaien. Beste behin, emakume gazte batek pasa zidan kartilla zirrikitutik, artean haiek eguneratzeko makinarik ez geneukanean, eta eskatu zidan: “Métemela, que me faltan algunos movimientos”. (Sartuidazu, mugimendu batzuk falta ditut-eta). Bozgora esan, esaldiaren polisemiaz jabetu eta fraust! gorritu zen emakumea.

Lau urteren ondoren, ordurako Arrasaten bizi nintzela, Bergarara mugitzeko proposamena egin zidaten, bulego handiago batera. Kutxan sartu berritan jabetu nintzen kokaleku preziatuena zentrala zela. Sarrerako osasun-miaketan kointziditu nuen beterano batekin, eta galdetu zidan ea non hasiko nintzen lanean, eta nire erantzuna entzunda bota zidan: “¿A sucursales? ¡Qué putada!” (Bulegoetara? Zelako putada!) Eta ni txoratzen bulegoetara joateko! Kontua zen Kutxaren zentral preziatura iristeko tarteko helmuga zirela Donostiako bulegoak; horregatik, lankideek joera zuten -zibilizazioak ohikoa izan duen bezala- errekan behera mugitzeko, eta bide horretan pilatu egiten ziren. Nik, aldiz, errekan gora Arrasaterainoko bidea egiteko ez nuen inongo oztoporik izan.

Bergaran ere giro ona aurkitu nuen. 90. urtea zen eta haren amaieran erabaki zuten kutxa probintziala eta munizipala batu egingo zirela. Horrek aldaketa handiak zekartzan eta denetan potoloena zen sistema operatiboarena. Sistema komunaren enborra probintzialekoa izango zen, eguneratze askorekin; munizipalekoentzat, aldiz, sistema berria izango zen goitik behera. Horrek, noski, trebakuntza lan handia eskatzen zuen, eta trebatzaile talde bat sortu zuten propio, eskualdeka. Ni izan nintzen Debagoienekoa.

Ilusioz hartu nuen eginkizuna eta, nonbait, banuen hartarako gaitasuna ze, ikastaro bakoitzaren amaieran hartzaileen balorazioa eskatu behar genuen, eta nireak onenetakoak ziren. Horrek konfiantzaz aritzen lagundu zidan, eta operatiban aditu bihurtu nintzen. Trebetasuna dominatuta, saiatu nintzen fusioaren une kritikoetan bi komunitateen artean zubiak eraikitzen. Gogoan dut munizipalekoei aldaketa erabatekoa ezarri zitzaiela 91ko aste santuan, opor egunak baliatuta sistemaren tripak aldatzeko. Kontua da haiek oporretan joan zirela sistema zaharrarekin, eta bueltan hasi behar zutela berriarekin. Ni jarri ninduten Bergarako munizipaleko bulego handian, han sortuko zen zalaparta gobernatzen laguntzeko. Egun oso gogorrak izan ziren, jendea erruz zetorren eta erantzuteko gaitasuna mugatua zen, gauza bakoitzak eskatzen zuen ohikoa baino askoz denbora gehiago. Bigarren egunean edo, lehiatilak sutan zeudela, aldamenean neukan Antoniori galdetu nion ea zer moduz ari zen eta berak erantzun: “Larri, hasitta najaok bihotza eskuman sentitzen!”

Gainditu genuen estutasuna eta ni oso posizio onean geratu nintzen: lana dominatu egiten nuen, jendearen estimazioa sentitzen nuen, eta baita enpresarena ere. Nahiz unibertsitatean eta Tantai-n porrot egin, bizitan garatutako beste abileziei esker lortu nitzakeen arrakastak ere. Seguruenik Kutxaren bulegoetan eman nituen 20 urteetan hau izan zen nire gailur profesionala.

Horren adierazle, ezkon-despedidan gertatu zitzaidana. Esteñibar atalean azalduko dut nola baserriak ezkontarazi gintuen Fatima eta biok, ia 20 urte bikotean eman eta gero. Ezkontza klandestinoa izan zen, baina Kutxan 15 eguneko ezkon-baimena neukan, hura ezkatu nuenean zabaldu egin zen albistea eta batzuk berehala hasi ziren despedida antolatzen. Nik abisua eman nien antolatzaileei: “Konforme, egingo ditut behar diren patrifilio guztiak, baita buruan jarri zakildun diadema ere! Baina, gainera, ez didazue oparituko zeramikazko lanpara iguingarri bat. Musika-ekipoa behar dut Esteñibarrerako, beraz nik aukeratuko dut nahi dudana, zuek dagokizuen partea ordaindu, eta nik falta dena”. Azkenean 60 lagunetik gora etorri ziren afaltzera, eta 100dik gora bildu ziren oparirako; ekipoa oso-osorik ordaintzeko beste! Oraindik martxan daukat Mendrakan.

Bategite prozesuaren parean, nire bizitza paraleloan ARKO eraikitzen aritu nintzen. Gero, 93an Esteñibar baserria erosteko aukera izan genuen eta, bizitokia Elorriora eramateko perspektiban, lantokia Arrasatera aldatzeko erabakia hartu nuen. Beti ere, lan eta bizi herri ezberdinetan (hurbil, hori bai), lanak ez zezan kalean jarraipenik izan. Aldaketa eskatu nuenean, bategite garaiko trebatzaile itzalak irauten zuen eta beso zabalik hartu ninduten Arrasaten.

Hala ere, Kutxa hasia zen bere estrategia komertziala bankuenera hurbiltzen eta ni hor ez nengoen eroso, ez naiz komertzial ona. Saltzeko gai banaiz, baina soilik neuk erosiko nukeena, ez enpresak saldu nahi duena. Banituen arazo etikoak bezeroei proaktiboki saltzeko, produktua behar ala ez. Geratzen zitzaidan aukera zen bezeroen arretan jarraitzea, arazo operatiboei erantzuna ematen, horretan bainintzen ona (Ikus Kutxako aldizkarian 99an egin zidaten elkarrizketa hau) Kontua da jarrera honekin sintonia galtzen nuela enpresarekin eta, beraz, nagusiekin. Une batetik aurrera arazoak izaten hasi nintzen, sarrerako sikologoak iragarri zuen bezala. Zorionez, 99an Goiena sortzeko proposamena etorri zitzaidan eta bi urtez alde egin nuen gustura ez nengoen lanetik; tamalez, itzuli nintzenean gauzak antzera edo okerrago zeuden, eta arazoak bueltan etorri ziren, areagotuta. Milurteko lehen urteak txarrak izan nituen lanean, harik eta 2006an Carlosek zentralera eraman ninduen arte, atal honetan kontatzen dudan bezala.

Bulegoetako 20 urteko ibilaldiak ikasgai onak utzi zizkidan giza abereari buruz, ez alferrik egunero ehun pertsona inguru artatzen nituen, bataz beste. Orokortu daitekeen ikasgai bat: arreta pertsonalizatua eta aurrez aurrekoa da zerbitzurik onena emateko moldea, akats larria deritzot harreman digitalei eta robotei lehentasuna emateari, are larriagoa kalitatearen izenean egiten bada. Kutxak bere nortasunaren zati handi bat galdu zuen arreta zuzeneko ordutegiak mugatzen hasi zenean.

Beste ikasgai polit bat ere jaso nuen euskararekin. Ahobizi jokatu izan dut beti, izena asmatu baino askoz lehenagotik ere. Eta Kutxa toki aproposa zen, erakundearen posizioa oso argia zelako euskararen alde, nahiz barruko errealitate soziolinguistikoan argien ondoan ilunak egon. Gainera, komunikabideetan (Debagoienean, ETBn edo Euskadi Irratian) euskaraz jardunda hartu nuen izen apur bat, eta jendeak beti lotu izan nau euskararekin. Kontua da bai lankideek eta bai bezeroek niri euskaraz egiteko joera argia izan dutela, normalean dutena baino nabarmen handiagoa. Alegia, posible da pertsona banakoak bihurtzea euskararen erabileraren sustatzaile, jarrera aldi berean irmo eta lagunkoia erakutsita. Kutxako lankide batzuk elkartzen gara oraindik tarteka, eta haien arteko harremana orain euskaldunagoa da duela 20 urte baino.

09. ORMAIZTEGI BUELTAN

by mikelirizar

7 urterekin joan eta 23rekin itzuli, zulo galanta; kanpoko lagunekin hurbilago. Nola dekoratzaile sena ekinez piztu zitzaidan. Brasilgo txori txikia eta Espainiako bele beltza. Begetariano, medikuntza alternatiboa, bizikleta. Herritik irten behar bertako intxaurrak estimatzeko.

1977ko hasieran itzuli nintzen Madrildik, plan oso zehatzik gabe. Lehen urratsean Izaskun arrebaren etxean instalatu nintzen Ormaiztegin, horrek babes handia eman zidan hasieran. Senideon artean geneukan konplizitateaz gain, denok ari ginen orduan ESBren sorrera sustatzen, erraza zen gure arteko bizikidetza.

Etorri eta berehala hasi nintzen egun erdiz lanean Beasaingo klinikan, hau izan zen bigarren zutabe garrantzitsua. Hortik, Eukeni eta ESB tarteko, Lazkaon sortu zitzaidan lagun taldea, adinez ni baino dezente zaharragoak. Bestalde, Fatima artean ikasketak bukatzen ari zen Deustun (ni baino ikasle finagoa izan) eta astebururo joaten nintzaion bisitan. Han ere, Fatima eta ESB tarteko, lagunak egin nituen, adinez hurbilagokoak. Horrekin guztiarekin denbora urri neukan Ormaiztegiko dinamikei eta umetako lagunei eskaintzeko.

Baina arazoa sakonagoa zen: 7 urterekin joan nintzen interno Donostiara eta 23 urterekin nentorren bueltan herrira; hau da, ordura arte bizitako zati esanguratsuenean oso tarte laburretan hartu nuen parte herriko bizitzan. Nabaria zen lagun zaharrak baino hurbilagokoak nituela beste batzuk kanpoan, eta errazago jotzen nuela haiengana. Ez herrikoekin gaizki konpontzen nintzelako, baizik eta elkarrekin bizipen partekatu gutxi genuelako. Gaur egun oraindik urtero joaten naiz Ormaiztegiko kinto bazkarira, baita gustura egon ere; baina agerian geratzen da beti iraganeko zulo hori. Iazkoan, adibidez, Golden dantzalekuaren garaiko kontuekin ibili ziren, haientzat oso garai erabakiorra; ni beste behin jabetu nintzen hortik oso aparte nengoela, Golden ez dakit behin edo zapaldu ote nuen.

Bueltatu nintzen urteko udazkenean, Fatimak eta bere neba Joxek ikasketak batera amaitu eta Arrasaten alokairuan hartu zuten pisu zahar bat. Hura bizitoki atsegin bihurtzen lagundu nien eta bi bikoteon topaleku ohikoa izan zen hainbat urtez. Han ematen nituen asteburuak, eta astean zehar ere eskapadaren bat egiten nuen. Ormaiztegiko lagunekin, harreman estu-esturik ez.

Ez dut gogoan zehazki noiz, baina halako batean aukera sortu zitzaidan herrian pisu bat alokatzeko eta baliatu egin nuen. Arreba bere familia osatzen ari zen, eta nik ere espazio propioa nahi nuen. Gainera, Madrilgoak Ormaiztegira zetozenerako aterpe ezin egokiagoa zen pisu hori, eta segida eman genion urte luzez, modu batera edo bestera. Hartu berritan, etxe bat nire gustura apaintzen nuen lehen aldia zen, eta ohartu nintzen banuela estilo bat, ausart samarra, tokiak girotzeko. Diru gutxi baina askatasun erabatekoa neukanez, gozatu egin nuen lantegi horretan.

Geroko ibilbidea ikusita, esango nuke dezente garatu dudan gaitasunen artean dagoela dekorazio eta diseinuarena. Tantai-n nire ogibidearen parte ere bazen, eta esperimentu kurioso batzuk egin genituen. Gero Bergarako pisua eta Arrasatekoa etorri ziren; eta ondoren baserriak, Gazetakoa lehenik eta oraingo Mendrakakoa, biak Elorrion. Guztiek izan dute nortasuna estilo aldetik, niretzat beharrezkoa bihurtu da bizi naizen espazioaren estetika nire izaerarekin bat etortzea.

Ormaiztegira bueltatu eta lehen txanpan, aitak oraindik eutsi egin zion nirekiko esperantzari, espero zuen ikasketak berriro hartuko nituela, eta amaituko. Gaztigatzen zidan berezko gaitasun askoren jabe izanda, nire erantzukizuna zela haiek garatzea eta erabiltzea inguruan eragiteko. Eta zinez uste dut lortu zuela erantzukizuna bihurtzea nire bizitzaren ardatz nagusia, ze aldamenetik pasatu zaizkidan tren guztiak hartzeko joerak, nire kasuan, gehiago du arduratik abentura-zaletasunetik baino. Niretzat idatzia bailitzan irakurri nion Jon Sarasua-ri beija-flor txoritxo brasildar lore-laztantzailearen parabola moduko hau:

“Suak hartu omen zuen behin oihana. Animalia guztiek ziztu bizian alde egin zuten, dena utzita. Beija-florrak ere bai, baina errekatik mokoan ura hartu eta suari tanta bat botatzera itzuli omen zen. Ondoren berriz, eta gero berriz. Esan zioten alferrik ari zela, ez zuela sutea horrela itzaliko. Erantzun zien bazekiela, baina hori zela berak egin ahal zuen apurra”

Arazo handien tamainako diagnosi adostu eta antolamendu estrategikoen zain egon gabe, nire joera izan da jomuga egokia identifikatu eta ekitea; egindakotik ikasi, eta berriro ekin. Horregatik jarri diot bizipenen errepaso honi EKINetaIKASI izena, bidean ekinez ikasi dudalako. Txoritxoaren modura, nik diot: “Hau da egin dezakedana, hau da egin behar dudana” Esaldia idatzi, eta konturatu naiz espainiar politikari oso eskuindar batek antzeko esaldi bat (“zerbait egin dezakeenak egin dezala”) erabili duela ez aspaldi, haren jomuga eta nirea justu elkarren kontrakoak badira ere. Pentsakeraz suelto ibilita, ortodoxiaren babesik gabe, suertatzen dira halako kointzidentzia ustekabekoak.

Urrunera joan naiz, ordea. Ormaiztegira bueltan pisua antolatuta, bakarrik bizitzen ikasi nuen eta ikasketa garrantzitsua iruditzen zait. Nire belaunaldiko gizonezkoak sarri gurasoen etxetik irteten ziren ezkontzeko; hau da, pasatzen ziren zuzenean amaren aterpetik emaztearenera, oinarrizko entrenamendurik gabe (erosketak, sukaldea, garbiketak…) eta bikote harremana eraikitzen zen ezgaitasun horren gainean. Uste dut bikote harremana librea eta sanoa izateko baldintza bat dela gaitasun eta funtzio oinarrizkoetan parekotasuna lantzea, gehiegizko dependentziarik sor ez dadin. Nik behintzat hori ikastea izan nuen helburu bakarrik bizi izan nintzen aldian.

Ormaiztegiko pisuan ez nuen telebistarik, musikak hartzen zuen tokirik handiena, eta diseinatu nuen lehen altzaria musika ekipoarena izan zen. Soinu banda oso zabala erabiltzen nuen, eta kosta egiten zait entresaka egitea. Ezinbestekoa zait Ommadawn hau, oraindik ere entzuten dudan bakoitzean urte haietara narama derrepente; miresten nuen (eta dut) Alan Stivell, apartekoa iruditu zitzaidan Errobi-ren Ametsaren bidea, maite nituen Andaluziatik zetozen aire berriak eta baita klasikoagoak ere; eta klasikoetan oso kuttun izan nituen Brahms edota Grieg. Eklektikoa naiz musika kontuetan (ere).

Sasoi honetan begetariano egin ginen Fatima eta biok. Bere ama Paulak oso bereganatua zeukan osasuna zaintzeko jakinduria tradizionala eta Bilboko mediku naturista batengana joaten zen sarri. Gu ere hasi ginen berarekin joaten, eta medikuari entzundakoak praktikan jartzeko gure jan-ohiturak moldatu egin genituen; berehala hobekuntza nabarmenak gertatu zitzaizkigun, bai gorputzean eta baita aldartean ere. Testuinguru honek erraztu zigun Lizasoko “Arco Iris” komunitatera egin genuen bisita, guk biok bere gurasoekin.

Besteak beste, medizkuntza alternatiboko zerbitzu ugari eskaintzen zuten eta tartean iridologo bat egin zen famatu; haren kontsultara joan ginen laurok. Nire txanda iritsi zenean begiko irisa aztertu zidan luze, eta harrituta esan zidan: “Ene! Hau zurrunbiloa buruan daukazuna! Sekulako abiadan dabiltza zure neuronak, lasaiago jarduteko bidea aurkitu beharko zenuke” Bilustu banindu bezala! Hain justu horixe zen nire buruaz neukan sentipena: burmuina beti lanean, atsedenik ez, 0-tik 100-era kolpean, eta askotan ideiak motroiloan, argitasun handirik gabe. Gutxienez arazoaren kontzientzia hartu nuen eta egin izan ditut yoga, kontrol mentala, eta antzeko jarduerak, baina berezko zalaparta gailendu izan zait ia beti. Zahartzarora bidean, 70 urteren bueltan egin dudan deskonexioa izan da benetan eraginkorra, buruko eta urdailaren ahoko korapiloak askatzeko. Azken atalean kontatuko dut luzeago.

Etxetik lanera, hasieran Beasaingo klinikara eta gero Lazkaoko Tantaira, bizikletaz egiten nuen posible zen guztietan. Gustatzen zitzaidan bizikleta garraiobide izatea, ez soilik kirolerako makina. Ikuspegi hori dezente garatu genuen gero Fatimak eta biok oporretan, hainbat ibili egin genituen bizkletei alforjak jarrita, Andaluzian, Frantzian, Portugalen edo Grezian, baita Galiziatik Arrasatera, etxetik Arnedillora edota Nafarroan zehar. Gustagarria egiten zitzaidan goizean loak eta gosariak emandako indarrez abiatzea; indar hori beroa, haizea edota aldapak gainditzen xahutzea; eta afalordurako errendituta esertzea, plater eta edalontzi ondo beteen aurrean. Gainera, bizikletan ibilita soinuak eta usainak jasotzen dira, abiadak aukera ematen du bide ertzean jendea ikusteko, bere ohiko bizimodua egiten. Mahastizain garaian bizikleta aparkatuta izan genuen, baina duela gutxi erosi ditugu elektrikoak, zahartzaroak uzten digun tamainan gozatzen jarraitzeko.

Berriro ihes egin dut denboran aurrera. Ormaiztegira bueltatu berritan zalaparta politiko handia zebilen, eta herrian ere prestatu genituen ESBren ekitaldi batzuk. Bat dut gogoan, Ormaiztegiko Zubipe kiroldegian parte hartu nuelako, Argala erahil berritan. Politikari rolean sartuta, espresuki aldarrikatu nuen ormaiztegiarra nintzela, Zumalakarregi bezala. Baina konturatzen nintzen nire garapena herritik aparte ari zela gauzatzen neurri oso handian, eta horrek herriko jendearengan eragiteko gaitasuna ahuldu egiten zidala.

Handik lasterrera etorri zen herriko adinkideak ezkontzen joatea, eta ni ere gonbidatzen ninduten. Esker oneko joaten nintzen eta ondo pasatzen nuen, baina juntadizo haietan ere aldiro nabaritzen nuen urte luzetako deskonexioa, bizipen partekatu gutxi neukala haiekin eta, nahiz Ormaiztegin erroldatuta egon eta bertan erretiratu egun gehienetan, ez nintzela herriko bizilagun normala, nagusiki kanpora begira bizi nintzelako.

Horrenbestez, Fatimarekin bikotea sendotuz joan ahala, biok elkarrekin bizitzeko bidea prestatu eta 1982an hartu genuen pisu bat alokairuan Bergaran. Nolabaiteko erdibidea zen Arrasate eta Beasain/Lazkao artean, eta bagenituen bertan senideak eta lagunak. Bergaran eman genituen beste 5 bat urte.

Mugimendu honekin bukatu zen Ormaiztegin bizi izanda sentitzen nuen arrotz sentipena. Harrezkero, bisitari izan naiz sorterrian: ama eta arreba tarteka, Sanandresetan familia bazkaria eta aurretik kinto bazkaria, Gabon ospakizunak eta bestelako okasio bereziak. Amak luze iraun zuen eta azken urteetan sarriago joaten ginen senideok, zaintza lanetara. Bera hil ondoren ere, jarraitzen dugu Gabonetako juntadizoa bertan egiten, nahiz senide gehienak kanpoan bizi garen. Bereziki estimatzen dut Olentzero egunean elizatarian egiten den kantaldi herrikoa: adin guztietako 150-200 pertsona biltzen gara (guztira 1.300 biztanle dituen herrian) eta soinuz lagunduta kantatzen dugu gabon kanten sorta bat, belaunaldi arteko transmisio-ariketa eredugarrian. Begi ertzetan elur-malutak pausatzen zaizkit aldiro.

Herri askotan bizi izan naiz, eta esan izan dut naizela sustrai luzeko euskalduna, baita ideologia sozialez debagoiendarra naizela nagusiki. Hori horrela, ez dut atal hau itxi nahi Ormaiztegiri aitortza bat egin gabe. Oso umetatik bizi izan nuen enpresa mundua, eta kontziente nintzen zenbat tailer zeuden herrian eta zenbat lanpostu eskaintzen zituzten, herrirako behar zirenak baino askoz gehiago. Orduan perspektiba osorik ez eta pentsatzen nuen gure karrozeriaren ondorio zela. Baina begiak ireki zizkidan lan mardul batek: ORMAIZTEGI 1860-1970 liburuak hain zuzen,, zeina osaba Millanek, bere seme-alaba Xabier/Idoiak, eta Zeles Otamendik landu baitzuten urtez luzez eta pazientzia handiz. Liburu hau aipatzen dut lehen atalean ere, karrozeriaren bilakaera xehetasun handiz azaltzen duelako; baina harrigarria da izenburuko mende luze horretan zenbat enpresa sortu ziren herrian, zenbat ekintzaile aritu zen mota guztietako zailtasunei aurre egiten, eta nolako lankidetzak garatu zituzten biziraupena eta garapena helburu. Nahiz liburuan ez nuen lanik egin, Hitzaurrea idazteko ohorea eman zidaten; eta jaioterriaren miresmenez, hau idatzi nuen:

“Horregatik, izan bedi liburu hau mugarri bat Ormaiztegiren historian; abiapuntua, hobeto ezagutzeko izan garena. Lagun diezagula bertako intxaurren balioaz jabetzen, urrutikoena ukatu gabe. Eta indartu dezala gure komunitate sentimena, elkarrekin egin duguna akuilu izan dadin elkarrekin egin dezakegunerako”

Ormaiztegirako bezala balio du Euskal Herrirako.

06. IRUÑEA

by mikelirizar

Aldaketa aukera bihurtu nuenekoa. Iruñean falangista, antzezle, turista, lagun… Asma erasoa, Leringo mozkorra eta Guacamayo-n makarra. Institutuan genero-harresia eta Josefina filosofaren 2.000-3.000 egitasmoa. Mikel berri bat sortzen, aitaren planetatik harago.

Goi-batxillergoa egiteko aitak beste ingurune bat aukeratu zidan. Nonbait 5 urte toki berean nahikoa iruditu zitzaion, ez dakit zerk eragin zuen aldaketa. Nirekin hitz egiten zuen, nerabe izan arren heldu gisa tratatzen ninduen eta kontu filosofikoak ere aipatzen zizkidan. Sokrates-en Ezer ez dakit, ezer ez dakidala baizik esaldi famatua irakatsi zidan artean ulertzeko gai ez nintzen adinean. Baina ez daukat gogoan nola azaldu zidan beste anaiengandik bereiztu beharra. Aldiz, Iruñea aukeratzeko bazituen gutxienez bi arrazoi praktiko: Gurutze arreba zaharragoa han ari zen erizain ikasten, eta aitak bazituen bi lehengusina bertan ezkonduta bizi zirenak.

14 urterekin, Tolosa atzean eta Iruñea aurrean, kontziente izan nintzen ingurune aldaketa erabateko hura aukera aparta zela iraganeko zametatik libratzeko eta neure buruaren bertsio hobe bat bilatzeko. Izaeran jauzi egin eta Mikel berri bat eraikitzeko asmoz agertu nintzen euskal hiriburuan.

Gogoratzen dut lehenik ikastetxea lotu genuela, Gurutze plazako Ximenez de Rada institutua, eta nola han bertan galdetu genuen ea Iruñean bizitzeko ikasleen egoitzarik ba ote zegoen. Horrela iritsi nintzen Ruiz de Alda ‘colegio menor de la juventud’ delakora, historia bereziko eraikina, inondik ere. Colegio menor eta mayor nomenklatura hau zaharra zen, baina funtzioa aldatuta zeukaten, delako ‘colegio’ haiek ez iren ikastetxeak, egoitzak baizik, esku pribatuetan zeudenak; nirea. zehazki, Falangearen eskuetan. Ez dut haien estekarik jarriko, publizitatea ez egitearren, baina irakurle gazteak jakin beza frankismoaren ofizialtasuna eskuin muturraren egituretan gauzatzen zela. Halabeharrez, ni ere falangista izan nintzen, OJE (Organización Juvenil Española) erakundeko kide.

Egoitzan sartzeko ‘nobatada’ pasatu behar izan nuen. Eta (zergatik ote?) emakume baten rola antzeztea egokitu zitzaidan, Egoitzan sartzea zegoenez jokoan, kontua serio hartu eta ahal bezain ondo antzeztu nuen Luisarena. Ondoren, nire zorionerako, Luisa deitzearen bromak ez zuen luze iraun eta, kontrara, tutoreetako bat etorri zitzaidan antzerki talderako proposamenarekin. Planteamendu irekia zeukaten eta neskak ere bazeuden; gustura ibili nintzen tartean. Pentsa, Alfonso Sastre-ren obrak antzezten genituen, eta haietako batekin iritsi ginen Bizkaiko Aldundiaren jauregian saio bat ematera!

Bestela ere, egoitzan ez genuen presio politiko oso handirik jasotzen. Hori bai, uniformea geneukan: alkondara zuria eta gorbata granatea, praka motz/luze grisak, turkesa koloreko jertse bat lepoan zerrenda zuri bat zuena, eta igandetan jaka urdina, bi beltxarga buru zituen txaparekin. Noski horrekin institutuko ikaskideen artean markatuta geunden, eta ez soilik ideologikoki: nafar herrietako nekazariak, boronoak, primitiboak ginen, uniformeak hori nabarmentzen zuen.

Egoitzan giroa nahiko sanoa zen, seguruenik landa inguruneko jendea zelako nagusi. Eta gure zaindariak ere unibertsitateko ikasle pobreak ziren, gu zaintzearen truke bertan bizitzeko aukera zeukatenak; ez zen zaila haiekin ondo konpontzea. Ping pong-ean jokatzen genuen asko eta Urtainen hastapenak bizi izan genituen ilusio handiz, baita ilargia lehen aldiz zapaldu zutenekoa ere.

Arazo larriena gertatu zen azaroaren 20 batean, Falangearen sortzailearen urteurrenean. Lerin-en antolatu zuten hura oroitzeko ekitaldia, eta gure egoitzari eskatu zioten gazte uniformatu batzuk bertara bidaltzea. Autobusa antolatu zuten, eta mojen egoitza bateko neska taldearekin batera egin genuen bidaia. Behin Lerinen, inguratu ginen ekitaldia izango zen frontoira, baina hainbeste jenderekin gure falta ez zela igarriko eta norbaitek proposatu zuen hanka egitea. Ni ez nintzen arau-apurtzailea, baina egun hartan ausartu egin nintzen eta txikiteoan aritu ginen Leringo kale nagusi luzean. Artean asko edateko ohiturarik ez, eta batzuk mozkortu egin ginen. Ni, bestela ere, autoan edo autobusean erraz zorabiatzekoa nintzen eta hori aski nuen txala botatzeko; imajinatu mozkortuta. Kontua da ikuskizun penagarria eman genuela bueltako bidaian, nonbait. Biharamunean ez dut gogoratzen zigor gogorrik gure egoitzan, baina bai nesken egoitzara joan behar izan genuela barkamen eske, eta baita mojen aurpegi serioen ondoan guk ‘iraindutako’ nesken irribarre bihurriak.

Egoitzan bertan apaiza geneukan, Gallo abizeneko kapilau militarra, otorduetako errezoak gidatu eta igandetan meza ematen ziguna. Nahiz ez zitzaidan gustatzen bere aurpegikera faltsua, aitortzen dut saiatzen zela guregana hurbiltzen. Behin azaldu zidan meza amaieran ‘Agur Jaunak’ kantatu nahi zuela, eta ea letra itzuliko nuen. Euskaraz suelto bai, baina artean ez neukan oso landua, eta lanak izan nituen testu anbiguoaren espainierazko bertsio txukun bat taxutzeko. Edonola ere, pasarteak adierazten du Iruñean euskaltasuna lasaiago bizi izan nuela Tolosan baino.

Etapa honetan azaleratu zen nire asma alergikoa. Ez nago ziur ea lehen erasoa Ormaiztegin izan zen ala Iruñean, baina gogoan dut barnetegiko pasarte esanguratsu bat. Gelan geunden lotarako prest, 6 lagun 3 literatan. Bizpahiru ari ziren azken zigarroa erretzen, nahiz gelan debekatuta egon, eta niri arnasa estutzen ari zitzaidan. Ez neukan artean konfiantza handirik gelakideekin eta, larri samar sentitu nintzenean, haiei ezer esan gabe jaiki eta laguntza bila irten nintzen. Zaintzaleetako bat farmazia ikasten ari zen eta hura genuen osasun arduraduna. Berarekin gelara bueltatu nintzenean, atea ireki eta ke-laino bat zabaldu zen korridorera. Noski, gelakideek bronka jaso zuten erretzeagatik, eta nirekin muturtu ziren ez nielako abisurik eman. Batzuetan portaera arraroak izaten nituen, aitortzen dut.

Aitak berehala jarri zituen bere lehengusinak martxan, eta Opus-eko ospitalean zegoen Oehling abizeneko alergologo baten kontsultara eraman ninduten. Han azal-azpian txertatutako laginen bitartez aurkitu zuten alergia niela bereziki akaroei, eta horrek eragiten zizkidala asma krisiak. Soluzioa ere planteatu zidan: Alemaniako laborategi batean fabrikatuko zituzten nire gaitzaren neurriko txertoak, eta nik eguneroko dosi txikitan ziztatu behar nituen hurrengo bizpahiru urtetan. Eskerrak egoitzaren ondoan bazegoela klinika txiki bat; han lortu nuen egunero ziztada jartzea. Bi besoak zuloz josita izan nituen luzaro, baina immunitate maila ona erdietsi nuen nonbait, ze harrezkero ez dut berriro asma krisirik izan.

Hiru urte egin nituen Iruñeko egoitzan, eta lagunarte gustagarria izan nuen. Egoitzako adinkideekin koadrilla polita sortu genuen, denboraren joanean; eta neskak ere baziren tartean, esaterako, antzerki taldearen eta egoitzako jaien inguruan. Horrez gain, Corella-ko Toño izan nuen lagun min, intimitateak partekatzeko; eta Lizarra-ko Arantxa neska-lagun, genero arteko lubakia arakatzen eta gainditzen hasteko. Lagun berezia izan nuen baita ere Gonzalo Goikoetxea; hain lagun, bere anaiaren ezkontzara gonbidatu ninduela Lizarrerriko Oteitza-n. Gero Madrilen koinziditu genuen berriro, baina han erabat banatu ziren gure ibilbideak.

Gure ohiko diskoteka Guacamayo zen, San Juan auzoan. Sarri samar joaten ginen, nahiz 18 urteren langara ailegatu ez. Nik 16 urteren bueltan helduago ematen nuen, eta seguru sentitzen nintzen. Arellano-ko lagun bat, kontrara, erabat bizargabea zen eta ni baino kinta bat zaharrago izan arren umetxo itxura zeukan. Behin diskotekako atean geratu egin zuten eta karneta eskatu ziotenean aitzakiatan hasi zen, etxean ahaztu zuen plantak egiten. Egoerari traza txarra hartuta, atezainari begietara begiratu eta keinu makarra batekin esan nion: “Lasai, nirekin dator”. Eta biok sartu ginen! Esango nuke segurtasuna transmititzeak ate gehiago ere zabaldu dizkidala denboran zehar.

Sasoi honen soinu bandan ezinbestekoak dira kantu batzuk: Lyndsay Anderson Aphrodite’s child (kontuz, Demis Roussos eta Vangelis) Roberto Carlos edota Hugues Auffray. Iruñean hasi nintzen baita ere kitarraren lehen akordeak ikasten, Jaurrieta abizeneko ikaskide bati begira. Handik lasterrera jiratu nuen lehen kitarra akustikoa, eta etxean hiru anai bagara oinarrizko akordeak jotzeko gai. Zahartzaroaren atarian hasi naiz lehen klaseak hartzen; gutxienez artrosis-ari aurre egiteko balekoak zaizkit.

Batxiller 6. kurtsoan geundela, taldekoek hartu genuen egoitzako jolas-gelan zegoen tabernatxoa. Gela txikitxo bat zen, mostradore ñimiño bat eta lau apal gordetzen zituena. Ordutegi jakin batean atea zabaldu, mostradorea kanpoan jarri eta baimendutako gauzak saltzen genituen: litxarrak, batidoak, kola edariak… Zerbitzua emateko erosketak egin behar ziren, dirua kudeatu, txandak antolatu… Ikasketa polita izan zen eta, gainera, saria eman zigun: ikasbidaia egiteko nahikoa diru! Ikasbidaia hala-moduzkoa, dena esateko; baina autoantolatua eta ausarta. Izan ere, baliatu genuen falangista-kume ginela, Espainian zehar gure egoitzaren antzekoen sarea erabiltzeko. Nik Ormaiztegin alokatu nuen Los Zubis musika taldearekin ibiltzen zen furgona, eta Mediterraneo aldera sekulako buelta egin genuen. Argazki honetan gaude turista-falangista taldea Alicanten; adinez heldua zen bakarra, Akilino txoferra. Esperientzia ahaztezina.

Kontakizuna asko zentratzen ari naiz egoitzan, han egin nuelako lagunartea. Ikastetxean, lehen inpresio handia egin zidan genero-segregazioak, muturrera eramanda baizegoen. Eraikinak lauki handi bat betetzen zuen, alde bat mutilena zen eta bestea neskena, laukiaren barruan jolastoki zabal batekin. Planta honetan erdialdean ikusten den eraikinik ez zegoen nire garaian; horren ordez zegoena zen alderik aldeko orma altu bat, alanbre arantzadunez errematatuta, nesken eta mutilen arteko harresi gisa.

Hori kenduta, 5 urte sotana artean eman ondoren, ikastetxea laikoa zen eta lasai samarra. Irakasleen zerrenda hau aurkitu dut eta nostalgia atake bat ere izan dut izenei aurpegia jartzean: Lampreabe, literatura ematen zigun gizon pedantea; Cereza latinekoa, C hizkiak K ahozkatzen zituelako Kereka deitzen geniona; Josefina filosofiakoa, nik maite nuena helburu hartu zelako gure hiztegia zabaltzea 2.000 hitzetik 3.000raino; Alonso natur-ekoa, zigarroaren kea irentsi eta botatzen ez zuena; Zuasti atso harroa, Ruiz-eko uniformedunak paleto sentiarazten saiatzen zena; Salanueva, matematikako besamotz erretxina, mal de muchos… epidemia! behin eta berriro errepikatzen ziguna…

Ikasleen artean gogoratzen dut Jesús Ferrero, zamorarra eta Zumarragan bizi izandakoa, gerora idazle famatu bihurtu zena; eta baita Marino Goñi, euskal musikan erreferente ezinbestekoa bihurtu zena. Baina egoitzako nafarrekin eraiki nuen lagunartea, eta iruinxemeekin harreman ahulagoa izan nuen. Ikastetxe ondoan zegoen eta sarri bisitatzen genuen La Servicial taberna, oraindik martxan dagoena; eta tarteka gustatzen zitzaidan udaletxe atzekaldean Marceliano taberna bisitatzea, giro oso euskalduna aurkitzen nuelako.

Tabernak eta parrandak asko aipatu ditut, seguruenik ikasketen gaia saihesteko. Iruñean ez neukan inertzia alde, Tolosan bezala, eta nota onak landu egin behar ziren. Baina denbora gehiegi neraman gauzak erraz lortzen eta ez nengoen lan egitera ohitua. Hemen hasi zitzaidan porrot akademikoaren amildegia bistaratzen, bereziki matematikan (kalkulu integrala ez nuen inoiz ulertu) eta fisika/kimikan (hauen ‘tripak’ ere nekez harrapatzen nituen). Aldiz, filosofian oso ondo manejatzen nintzen, eta Josefina irakasle zorrotz eta serioari nota bikainak ateratzen nizkion; tarteka baita irribarretxo bat ere.

Iruñeko azken ikasturtean Preuniversitario egin nuen, eta unibertsitatera sartzeko azterketa gainditzea ikaragarri kostatu zitzaidan. Ez nuek lortu 71ko uda aurreko aukeran, ez ostekoan. Orduantxe ari ginen Madrilen instalatzen eta zalaparta horrekin pixka bat disimulatzen zen nire miseria. Gero, nola Preu-tik COU-ra aldaketa zetorren, 72ko otsailean deialdi berezia egin zuten eta, Madriletik Zaragozara joanda, nola edo hala pasea lortu nuen. Bitartean hasita nengoen unibertsitatean Enpresa zientzietako klaseetara joaten, nire ikasle ibilbideak erakusten zituen joerei kasurik egin gabe. Ez nintzen aitortzera iritsi, baina barrenean banekien unibertsitatea ez nuela ondo amaituko.

Aitaren nirekiko planak kolokan zeuden; neurri handian ikasketetan herren nenbilelako, baina baita ere aita ez zelako kooperatibaren buru baizik eta beste enpresa bateko langile. Biok ari ginen bakoitza bere krisia ahalik eta ondoen kudeatzen, Madrilen elkartu eta planak berregokituko genituelakoan.

Alde akademikoan ez bezala, garapen pertsonalean ibilbide ederra egin nuen Iruñean. Giro aproposa aurkitu nuen nerabezaroko adin tarte kritikoan (14-17) eta asmatu nuen hura ondo baliatzen pertsona hobea bihurtzeko. Esango nuke nire geroko ezaugarri dezente orduan finkatu zirela.

05. TOLOSA

by mikelirizar

9-14 urte bitarteko ibilbidea, barnetegian hasi eta errebalidarekin amaitu zena. Aita eskolapio aipagarriak. Ikastetxearen entxufea eta ikaskideen burlak. Mikel berdin ‘zero’. Ikasitako hizkuntzak mesedegarri. Zalantza ‘zientifiko’ xelebrea eta arrautza mukitsuak.

Donibane Lohizune eta Nonantola igarota, nire bizitzaren trenak Tolosan izan zuen hurrengo geltokia. Eskolapioen ikastetxeak ospe ona zuen, eta artean barnetegia ere bai. Gurean etxea txikia eta familia handia izanik, konponbidea zen ikasturtean behintzat ‘interno’ egotea. Horrela egon ginen bolada batez, hiru neskak Irunen eta mutil zaharrenak Tolosan.

Tolosara iritsi nintzen 1963an, 9 urte nituela, batxiller aurreko ‘ingreso’ deitzen zen kurtsoa egitera. Guztira 5 urte eman nituen bertan, harik eta batxillerraren lehen txanpa bukatu nuen arte, laugarren maila eta errebalida gaindituta. Handik hurrena, Iruñea izan zen.

Internaduaz gogoan dut banakako gelaxkak genituela, eta hori luxu handia zen. Ormaiztegiko beste lagun batzuk ere bazeuden, eta une batetik aurrera baita Ale anaia ere. Etxetik 25 kilometrora geunden eta asteburu askotan etxera itzultzen ginen, baina tarteka tokatzen zen ikastetxean geratzea; eta oroitzapen ahaztezina da igande goizetan nola esnatzen gintuzten bozgorailuetan musika klasikoa jarrita, astegunetako txalo zakarren ordez. Oraindik ere joera daukat etxean igandetako gosalorduan musika klasikoa entzuteko.

Antza, Donibanen eskolan ondo ibili izanak areagotu egin zidan nire buruarekiko konfiantza, ze Tolosan hasieratik ibili nintzen aurrean, erraz. Ikastetxearen sarrera nagusian koadro handi bat zegoen jarrita, aldiro kalifikazio onenak lortzen zituzten ikasleen argazkiekin; “Ohorezko koadroa” esaten zioten, eta berahala bihurtu nintzen hango partaide egonkor. Eta, behin martxa hartuta, inertzia ere alde jarri zitzaidan, irakasleek ondo tratatzen ninduten; ez dut oroitzen krisirik ikasketetan, arazoak Iruñean hasi ziren. Esango nuke Tolosakoa dela aitak nirekin zuen itxaropena betetzetik hurbilen egon nintzen garaia.

Lau irakasle ditut bereziki gogoan. Lehena, aita Constantino, errioxarra zen, Guardiakoa. Nahiz eta sasoi hartan erregimenarekiko disidentzia oso ezkutuan gordetzen zen, honi nabari zitzaion hainbat kontu aipatzerakoan ez zegoela eroso, eta behin eztanda egin zuen. Historiako pasarte batekin ari zen, liburu ofizialetik, eta Francoren aipamen loriatsu bat irakurtzea tokatu zitzaionean, bapatean zutik jarrita, liburua harrika bota eta oihu egin zuen: “Mentira, mentiraaaaaaa!” Ni Karteronen ohituta nengoen disidentziara, eta aita Constantinoren erreakzioak erakutsi zidan ez geundela bakarrik. Nonbait berak ere igartzen zidan zerbait, ze bazeukan konplizitate puntu bat nirekin.

Bigarren irakaslea aita Marzelino zen, nafarra. Frantseseko irakaslea zen eta, nik ere hitzegiten nuenez, laguntzaile hartu ninduen klasetan. Hori gutxi ez, eta musikazale amorratua zen, ni bezala. Sarri ekartzen zigun magnetofono handi bat gelara eta musika jartzen zigun, frantsesez izan ala ez. Horrela ezagutu nuen Nana Mouskouri-ren kantu hau, (geroago jakin nuen Joan Baez-en honen bertsioa zela); eta, batez ere, Bee Gees-en Massachussets mitikoa. Aita Marzelinok azaldu zigun nola talde berriaren arrakastak lortu zuen The Beatles taldea gainditzea, orduantxe Sgt. Pepper’s albumarekin gailurraren-puntaren-puntan zegoena.

Gogoratzen dudan hirugarrena, aita Miguel zen. Solfeo eta piano irakasten zituen eskolaz kanpo, eta haietara gindoazen irakasleokin abesbatza antolatu zuen. Ale anaia eta biok aritu ginen bertan, eta oraindik kantatzeko moduan gogoratzen ditut La domenica andando alla messa edota Ma come balli bene bella bimba kantuak. Bistan da errepertorio italiarra maite zuela; eta ordurako lehen uda Italian emana nuenez, nik errazago ikasten nituen kantu hauen hitzak. Bide batez, bigarren egonaldi italiarra egin nuenean, itzulerako bidaia Aita Miguelekin egin nuen Sienatik, Nonantola atalean kontatu nuen moduan.

Eta laugarren irakaslea, aita Angel zen, ikasleon aholkularia. Belaunaldi modernokoa zen erabat: bere buruari ‘hechicero’ (belagile) deitzen zion eta orduantxe onartutako prakak janzten zituen ohiko sotanaren ordez. Harreman ona izan nuen berarekin, konfiantza konplizea eskaintzen zidan kontu pertsonalei buruz lasai hitz egiteko. Tolosatik Iruñera egin eta gero ere denbora batez mantendu nuen harekin harremana.

Tolosan egin nuen adin tartea (9-14 urte) bereziki zaurgarria da, baina ez dut gogoratzen eraso apartekorik jasan izana. Irakasleen aldetik ez zen ohikoa biolentzia fisikoa erabiltzea; nire kasuan, gainera, ohorezko koadroan etengabe egoteak ematen zidan babes erantsi moduko bat. Ikaskideen aldetik burla batzuk jasotzen nituen, bai, agian irakasleen ‘entxufatu’ ikusten nindutelako. Begi irtenak edo pepino-burua erabiltzen zituzten burlatzeko, baina horrekin ez nuen gehiegi sufritzen; gogorrago zitzaidan gorda deitzea, femeninoan.

Lehen atalean aipatu nuen nola 8 urte ingururekin berariaz gizendu ninduten pleuritis bati aurre egiteko. Geroztik oso erraz gizendu izan naiz eta boladatan potolo egon naiz, bai umetan eta baita geroago ere. Eta nerabe aurreko urteetan, gainera, nire itxura fisikoa ez zen kanonak eskatzen zuen bezain maskulinoa: ilea luze samar gustatzen zitzaidan, eskuinetik ezkerrera orraztua, kolore biziak janzten nituen… (Argazki hauetan aurkitzen banauzue, juzkatu zeuek) Ez dut uste lumarik neukanik, baina hori gabe ere ez zen nonbait erabatekoa nire gizontasuna. Eta ez bakarrik ikaskideen burletarako; noizbehinka jende helduak ere neskatzat hartzen ninduen fede txarrik gabe. Halakoetan ilea motz-motz egiten nuen eta aurrera. Esango nuke trauma handirik gabe igaro nuela bizitzaren fase hau.

Bestelako biolentzia kasu bat oso ondo gogoratzen dut, eta euskara dauka muinean. 14 urteren inguruan erabaki nuen Mikel izango nintzela, ordura arteko Migueltxo eta Miguel atzean utzita. Eta hasi nintzen izen berria erabiltzen, adibidez, eskolako azterketetan. Ba egun batean fisikako irakasleak, abizen euskalduneko emakumea bera, mehatxu argia bota zidan: “Si vuelves a poner Mikel en un examen, te pongo un cero” (berriro Mikel jartzen baduzu azterketan, zero bat jarriko dizut)

Euskara ezkutuan zegoen erabat, orduko Tolosan. Seguru nago irakasle asko euskal hiztunak zirela, eta ikasle gehienak ere bai. Argazki baten atzealdean denon sinadurak aurkitu ditut eta oso nagusi dira abizen euskaldunak; gainera Tolosa inguruko herri euskaldunetatik zetozen asko (Legorreta, Villabona, Ernialde, Orexa…) Baina hala ere, banaka batzuri nabaritzen zitzaigun euskaltasuna eta ‘los vascos’ deitzen ziguten destainaz… Tolosan! Mendeku ederra hartu nuen handik 50 urtera Kutxa fundazioko ordezkari gisa udaletxean liburu baten aurkezpeneko hitzartzean kontu hau aipatu nuenean. Bide batez, herria zoriondu nuen iraganeko egoera tamalgarri hura guztiz iraultzeko gai izan direlako.

Beste oroitzapen bat ere agertu zait, hau natur zientzien alorrekoa. Irakasleak sistema linfatikoa azaldu zigun (barea, gongoilak) eta niri misteriotsua egin zitzaidan. Bereziki linfa aipatu zigunean, nik antza hartu nion kanpaia jotzerakoan isurtzen den haziarena. Izan ere, adin horietan gehien zelatatzen ziguten tentazioa masturbazioarena zen; itsutasun arriskua omen zegoen, isurtzeko unean begiek ixteko joerak eragindakoaz harago. Noski, hazia linfa bazen, gehiegi isurtzea askozaz arriskutsuagoa zen eta, ikara gaindituz, ausartu egin nintzen irakasleari galdetzera. Asko lasaitu ninduen hari entzuteak linfa ezin zela gorputzetik kanpora isuri.

Ustekabean, barnetegia itxi egin zuten. Eta Ormaiztegiko internoen familek nolabaiteko konponbidea aurkitu zuten: Zelai-handi inguruan pisu bat literaz bete eta 10 bat ikasle sartu gintuzten berta, ikastetxeko gimnasia irakaslearen zaintzapean. Emakume bat etortzen zen etxea txukuntzera eta afaria prestatzera, baina ez zuen aurrekontu handirik izango ze ia gauero arrautza erdizka frijituak eta postrean karameloak afaltzen genuen. Harrezkero urte mordoa egon nintzen arrautza frijiturik jan gabe, Zelai-handiko mukitsu haien nazkaz. Bazkaltzera, aldiz, anaiok joaten ginen Fontxo eta Manolitaren etxera, aitaren urrutiko familia nonbait. Han oso gozo tratatu gintuzten, eta bapo bazkaltzen genuen. Fontxo jatun ona izan eta sarri esaten zion emazteari: “¡Riquísimo Manolita! Noski, esaldi hori txertatuta geratu zen gure familiko barne-hiztegian; esaldia, eta baita Manolitaren landare bat uda partean lore eder eta galkorrak ematen zituena. Oraindik ere gure hainbat etxetan badaude, bizi-bizirik.

Pisuarena ez zen oso arrakastatsua izan, eta hurrengo asmakizuna izan zen Ormaiztegitik egunero taxiz joatea Tolosara. Autoa umez bete eta han joaten ginen goizean goiz jaikita. Trafikoko poliziak ikusiz gero, Miguel txoferrak berehala esaten zigun: “Etzan, azkar!” Joan-etorri hauek hiru bat urte iraun zuten, eta azkenean gurasoen kotxetan izaten ziren bidaiak. Beasaingo institutua abiatu zenean, hura bihurtu zen zonako ikastetxea. Ni ordurako Iruñean hasita nengoen.

Garai hartako Tolosa papergintzaren hiriburua zen. Hainbestekoa zen paper-fabrikak zeukaten pisua herriko ekonomian, eskola bat sortu zela propio haientzat teknikariak sortzeko. Nire 14 urteko ikaskide batzuk argi zeukaten han jarraituko zituztela ikasketak eta ‘papelero’ izango zirela. Ifrentzua zen airearen eta ibaiaren kutsadura. Tolosara hurbiltzean usain sarkor bereizgarri bat hartzen zen, herrian etengabe zegoena. Eta ibaian, poloan izotz plakak nola, apar zuri sendo baten zati handiak jaisten ziren. Eskolapioen patioa erreka kontran zegoen eta han, justu udaletxera doan zubiaren azpian, presa txiki bat zegoen. Errekak ur gutxi zekarrenean, gaineko aparrak presan tope egiten zuen eta pilatuz joaten zen, erreka erabat estali arte. Beroarekin aparra lehortu eta haizearekin harrotzen zenean, elur moduko bat egiten zuen inguruan; eta, halabeharrez, apar zikin usaintsuaren malutak gure jolastokian erortzen ziren. Jolas-orduan mukizapia aurpegian jarrita ibiltzen ginen, arnasbideak babesteko.

Orain paper-fabrikak iragana dira, presa eraitsi zuten, Eskolapioak beste kokapen batean daude eta jolas-toki pribatu izandakoa pasealeku publiko eder bihurtu da; eta Tolosa, herri oso euskalduna.

21. SUSTATU, TELEPOLIS, FEDIBERTSOA

by mikelirizar

Nola Londreserako bidaia batek txinparta piztu zuen eta bueltan Sustatu jaio zen. Txanpionseko aliantza zuntz optikoa ikuiluraino eramateko, edo Gatzaga Telepolis-en. Joxeri medikuak esan ziona eta euskal komunitate digitalaren sorrera. Eta Txato gure katua inspirazio iturri.

2000. urtean Goiena sortzeko prozesu betean, Londrestik gonbidapen bat iritsi zitzaigun Joxe Aranzabali eta bioi, txosten bat aurkez genezan toki komunikabideen gainean, euskal ikasketen gaineko sinposio batean. Gonbidatzailea zen Imanol Galfarsoro aretxabaletarra, sasoi hartan Londresko Unibertsitate batean irakasle ari zena. Bere curriculum akademiko oparoak hau dio urte horri buruz:

Sinposiora jende asko hurbildu ginen Euskal Herritik, tartean Luistxo Fernandez. Elkarrekin aritutakoak ginen Arrasateko komunikabideetan, eta niretzat oso agerikoa zen beste guztiok baino urrats bat aurrerago zebilela; miresmenezko artikulu bat ere idatzi nion Arrasate Press–en, ‘Gure Luis’ izenburuarekin. Bidaia honetan kontatu zigun Luistxok CodeSyntax (hasieran Code&Syntax) sortzeko zeukaten asmoa, eta guk kontatu genion zertan ari ginen Goiena-n. Urte hartan bertan gauzatu ziren bi egitasmoak eta, handik gutxira, bi enpresek lankidetzan sortu zuten Sustatu agerkari aitzindaria.

Luistxok bere ohiko estilo zuzenean azaldu zidan zergatik nahi zuen Goiena bidelagun: alde batetik, osagarriak ginelako (haiek hanka teknikoa eta guk hanka editoriala); eta bestetik, Goiena hobeto posizionatuta ikusten zuelako Gipuzkoako Aldundiaren dirulaguntza jasotzeko. Horregatik, Goiena ordezkatuz nire izenean aurkeztu genuen egitasmoa abiatzeko eskaera. Ez dut xehetasunik gogoratzen, baina dirua iritsiko zen, ze 2001eko azaroan martxan zegoen plaza digital berria; eta Sustatu funtsezkoa izan zen esparru digitalean euskal komunitatea eraikitzen hasteko.

Nik aitortu behar dut ezer gutxi ulertzen nuela gai honetaz eta nagusiki Luistxorengan neukan fedeak eraman ninduela aurrerantz. Teknologian ere ez nintzen oso trebe, eta tarteka kexatzen nintzen: Eta dorpeok zer? Baina borroka artean izanda ere, maiz samar idazten nuen Sustatun, koinatuarebn heriotzean, esaterako: Agur Salem.

Esparru teknologiko berrian ahalegintzeko banuen beste pizgarri bat: Goiena multimedia izango zen, eta bagenekin prentsa-irrati-telebista hiruko tradizionalari gehitu behar geniola laugarren hanka bat, telematika hitz lausoarekin izendatzen genuena, oso ondo ez baigenekien zertaz ari ginen. Goiena esperientzia txostenean jasotzen da eskualdeko ataria izan zitekeen Goienet zerbitzuaren lehen hurbilketa, gerora Goiena.net izango zena.

Zetorrena antzemateko prozesu hari bultzada itzela eman zion e-debagoiena ekimen anbiziotsuak. Eta ekimen honetan sarbidea izan genuen Jabier Retegi zelako gidaria. Niri bizipen oso interesgarriak ekarri zizkidan.

2001ean Euskaltelek zuntz optikoa sartu behar zuen Debagoienean. Jose Antonio Ardanza zen orduan presidente eta, Debagoiena ondo ezagutzen zuenez, bertako laguntza bilatu zuen plana gauzatzeko, zehazki Jabier Retegiren bidez. Elkarrekin egonak ziren Jaurlaritzan -hura lehendakari, hau sailburu- eta handik bueltan Jabier izendatu zuten MUko errektore eta MCCko Garapen Teknologikoaren arduradun.

Retegik ekimena sustatzeko aliantza diseinatu zuenean, Goiena sartu zuen lapikoan, komunikazioak izango zuen garrantziaz jakitun. Gure kooperatiba sortzeko prozesuan hurbil sentitu nuen eta bion artean konplizitate polita sortu zen. Eta gonbidatu gintuenean ekimen berrian parte hartzera (Euskaltel, Mankomunitatea, MCC eta MUrekin batera), konturatu nintzen sekulako aukera ematen zigula geure burua erakusteko, ondo baliatu beharreko plaza.

Ordurako eszedentziaren azken txanpan nengoen, laster Kutxara itzultzekotan; baina Goienarekin eta Jabier Retegirekin konpromisoa hartu nuen gaia bideratu arte jarraituko nuela lanean. Eta ekipoa prestatu nuen goi arduradun haien artean toki duina hartzeko: Luistxo eta CodeSyntax izango ziren partner teknologikoa; ETBn elkarrizketatuta ezagutu nuen Jabier Etxeberria filosofoari hartu nion Telepoliseko ‘aireko jauntxoen’ eta mundu mailako sare digitalen ikuspegia; eta Goienaren baitan Iban Arantzabal bideratu genuen esparru honetan lekukoa hartzeko.

Lana sendo eginda, lortu genuen helburua: Retegirekin konplize jokatuz, bileraz bilera joan ginen pisua irabazten eta urtea amaitzerako gure atala guztiz integratuta zegoen eskualdeko egitasmoan; gainera, kontakizunari eta komunikazioari zegokionean ekarpen nabarmena egin genuen. Denon artean plan mardula definitu genuen, eta horrek Jaurlaritzaren arreta ere piztu zuen. Gauzak aurreratu samar zeudela, Josu Jon Imaz Industria sailburua ere sartu zen bileretan, eta udaberrirako aurkezpen indartsua prestatzen hasi ginen.

Edukiak bazeudenez ondo samar definituta, aukezpenaren moldea zaindu nahi izan genuen bereziki. Erraza zitzaigun, puntako teknologia izanik gaia, ekitaldia eraikin tegnologiko batean egitea; guk ordea, proposatu genuen justu kontrakoa egitea, hau da, azpimarratzea plana debagoiendar guztientzat zela eta eskualdeko txoko guztietara eraman nahi zituela bere onurak. Eta proposatu genuen Leintz Gatzagan egitea, bertako Gatz museoan. Bertako alkate zen orduan Joserra Agirreurreta eta inork baino hobeto harrapatu zuen ideia. “Gatzaga kable elektrikoarekin kableatu genuenean simaur usaina zerion hariari. Orain, kableatu honi ere horixe eskatzen diot: gure baserrietaraino, gure ikuiluetaraino sar dadila, gure premietara egokituta”. Museo txikia lepo bete zen gonbidatuekin, baina hala ere tokia egin genion koru berezi bati: eskualdeko lau abesbatzek propio osatutakoari. Horrekin, bestela ere sinbolismo handikoa zen ekitaldia egin zuten biribildu.

Aurkezpena bikaina izan zen eta oihartzun handia izan zuen. Egitasmoaren garapena, ordea, ez zen maila berean gauzatu. Aurreikusitako koordinazio guneak abiatu ere ez ziren egin eta finean planak balio izan zuen Euskaltelen inbertsioei onarpen soziala emateko. Beste onuradun argia Goiena izan zen, bere posizioa eta solaskidetza indartu egin baitziren; horrek bultzada ederra eman zion komunikazio taldearen garapenari eta Goiena.net atariaren sorrerari. Gainontzeko aplikazioak bakoitzak bere bidea egin zuen, taldearen jarraipenik gabe. Hala ere, gabezia nabarmen eta guzti, uste dut ekimen hau bide-erakusle ere badela: erakunde publiko, sozial eta pribatuen arteko lankidetza da munta handiko egitasmoei erantzuteko daukagun herri estrategiarik eraginkorrena.

Gatzagakoaren urte berean Joxe Aranzabali minbizia aurkitu zioten eta, halakoetan ohikoa zenaren kontrara, argitaratu egin zuen albistea, Sustatun argitaratu ere: Medikuak esan dit minbizia dudala. Kontakizun zintzoak erantzun andana eragin zuen eta agerian jarri, besteak beste, kontu pare bat: euskal komunitate digitala gorpuzten ari zela, eta Sustatu sekulako tresna zela horretarako. Joxek jarraitu zuen bere prozesua sarean kontatzen eta erantzunen kopurua handituz joan zen, fenomeno kategoria hartzeraino. Hainbeste ze Elkar argitaletxeak proposatu zion digitalean idatzitakoa liburu bihurtzea. Hitzaurrea idazteko ohorea oparitu zidan eta hainbat herritan lagundu nion liburua aurkezten. Ale asko saldu ziren eta bigarren edizioa ere iritsi zen. Fenomeno honek Sustatu-ri izugarrizko bultzada eman zion.

Beste maila batean, baina Sustaturen bertuteen adierazgarria izan zen baita ere Fagorreko 4 langilek Iranen izandako hegazkin istripua. Erredakzioak albistea jakin orduko argitaratu zuen, zeuzkan datu apurrekin; ondoren, irakurleak eta erredakzioa bera joan ziren informazioa osatzen. Gaur normala da funtzionamendu hori sare sozialetan, baina duela 24 urte oso berria zen pentsatzea informazioa eta jakinduria wiki moduan sortu zitezkeela.

Goiena.net atariaren garapenean urratsa izan zen blogari talde bat sortzea. Sustatuk irekitako bidetik, blog-a bihurtu zen tresna egokia pertsona banakoek zein mota askotako elkarteek haien gertaera/iritzi/apetak partekatzeko, eta komunikazio taldeek tresnak jartzen zituzten haien eskura blogari komunitateak sortzeko. Nireari Piperrautsa jarri nion izena, esaldi honetan oinarrituta: “Piperrautsa bezain bero dago nire burua, etorkizunari buruzko kezkagatik”. Eta suelto jardun nuen hamabost bat urtez bidalketak argitaratzen, bai blogerako propio sortuak eta baita tuttologo moduan beste mediotarako idatziak. Bereziki gustagarria egin zitzaidan Esteñibarreko bizimodua islatzea, kontu txikien sorta handi bat eginda. Tamalez, oraingo EKINetaIKASI blog hau ahalbidetzeko aurrekoa ezabatu behar izan dut, eta gero ohartu naiz Interneten bakarrik geratzen dela Piperrautsaren hondar hau. Pena!

Azken urteotan bloga utzita neukan eta soilik Twitter erabili izan dut, batez ere agerkariak eta pertsona erreferenteak jarraitzeko, beti ere kaka saihestuz. Kaka biderkatu eta hura saihestea ezinezko bihurtu denean, Mastodon-en aterpetu naiz. Bake ederra!

Honezkero ez naiz sareetan oso aktibo izango, baina aukera izan dut fedibertsoa apur bat ezagutzeko, eta uste dut hori dela biderik egokiena euskal herrigintzarako: euskara, burujabetza, software librea, deszentralizazioa… Oinarri horiekin lanean ari den komunitatean ekimen apartak daude (Euskal Wikilariak, TEKS sarea, CodeSyntax…), edota pertsona erreferentzialak (Luistxo bera, Xabier Landabidea, Gorka Julio, Galder Gonzalez…) Bide batez, zergatik da euskal fedibertsoa hain maskulinoa?

Bestalde, teknologia hizkuntzarekin gurutzatzen den lekuan, Euskal Herrian badaukagu munduko hizkuntza gutxitu eta txikien artean puntako tokia hartzen ari den erakundea: Hitz zentroa. Sortzen eta hazten ikusi dudan heinean, liluratuz joan naiz bere ibilbidearekin.

Txato gure katu iletsuak badu estrategia argia aurkariekin: ahal izanez gero, ihes egiten du; baina aurre egin behar badie ilea tentetu egiten du, bizkarra konkortu eta gorputza diagonalean kokatzen du; horrela bere tamaina handitzen du aukariaren begietara eta neurri berean areagotzen haren errespetua. Batzuk lan asko eginda, euskarak digitalean bere tamaina fisikoa handitu egin du: Wikipedian, esaterako, askoz aurrerago gaude hiztunen rankin-ean baino. Aukera horiek baliatzea erabakiorra izango da aurrerantzean ere aurkarien errespetua irabazteko, eta zorionez ondo kokatuta gaude.

Aipamen bat, amaitzeko, boladan dagoen gaiari: adimen artifiziala. Ez naiz oso teknofilo, baina ezta teknofobo ere. Teknologiari buruz, nire irizpide nagusia da behar dudanean eskuratzea (ez merkatuak agintzen duenean) eta laguntzeko izatea (ez ni gidatzeko). Noski, kezkaz bizi dut azken olatu hau, hain justu bi baldintza horiek oso kolokan ikusten ditudalako. Inoiz baino biziago daukat Stanley Kubrick-en 2001: A Space Odissey filmeko elkarrizketa honek eragin zidan espantua. Ez al zaigu gertatuko!