Dorronsororen deia eta lehendakaritza berri bat, gogoko nuen Klusterrean. Hausnarketa estrategikoan egin nezakeen ekarpena identifikatu, eta nola ekin nion. Lehen txanpa oso polita, ondoren ezintasuna. Badalab parean tokatu eta jauzi egin nuenekoa.
2019 amaieran Iñaki Dorronsoro-ren deia jaso nuen: Eusko Ikaskuntza-ri (EI) tokatzen zitzaion Soziolinguistika Klusterra-ren txandakako lehendakaritza, eta eskatzen zidan neuk hartzea ardura hori. Eta nik, beste behin ere, baietz. Iñakirekin harreman estua neukan aspalditxotik, are estuagoa EIren mendeurreneko kongresuaren prestaketan eta ondoren. Oro har, oso antzera ikusten genuen Euskal Herriaren arkitektura instituzionala eta EIk zuen egiteko berariazkoa.
Iñakik bazekien Soziolinguistika Klusterra (SLK) ondo ezagutzen nuela. Kutxan hizkuntza arduradun postuan izan nuen haren berri, 2006an, Imanol Miner lankide jantzi eta lagunaren bitartez. Berak gomendatuta, Kutxa Klusterreko bazkide izatea erabaki genuen, eta zuzendaritza batzordeko kide izan nintzen pare bat urtez. Klusterra, definizioz, zeharkako erakundea zen, bere baitan hartzen zituen euskararen aldeko erakunde publikoak, eragile sozialak eta enpresa pribatu nahiz unibertsitateak. Eta halako espazioak oso interesgarriak eta beharrezkoak iruditzen zaizkit. Horrez gain, barrutik asko gustatu zitzaidan ikertegiaren sendotasun zientifikoa; euskararen biziberritze prozesua hain ideologizatuta egonda, Klusterrari autoritate berezia ematen zion.
Sasoi honetan bereziki, Klusterraren BAT aldizkarian artikulu batzuk ere argitaratu nituen. Dokumentuak bilduman berreskuratu ditut haietako bi.
Klusterra gogoko nuen, eta horregatik gogotsu hartu nuen parte Eralan proiektu arnas luzekoaren hirugarren fasean, hain zuzen Jendaurrean erabili ildoa abiatu zenean; gerora Aldundian -eta Klusterrarekin batera- Gipuzkoa berdinago ekimena sustatzeko oinarria eman zidan. Bide batez, Aldundian kargua hartu berritan, Klusterrarekin geneukan hitzarmena indartu nuen eta hura aurkezteko prentsaurrekoa egin genuen propio, Klusterraren garrantzia nabarmentze aldera.
Izan ere, une horretan (2015-16) bero zegoen asmo estrategiko bat Klusterraren inguruan. Sorrera beretik bokazio izan zuen hasierako aliantza hura sendotzea eta arkitektura instituzionalean bere tokian jartzea: Soziolinguistika Institutua zen jomuga. Euskal Herrian hizkuntza biziberritzeko prozesu erreferentziala ari ginen egiten, eta hau sistematikoki ikertzea mesedegarri zitzaien -guri bezainbeste- munduko beste hainbat hizkuntza zapalduei. Hain zuzen, Institutuari esleitzen zitzaion egiteko nagusia zen han-hemenkako ikerketak ordenatzea, sistematizatzea, osatzea eta hauspotzea, baliabideen erabilera eraginkor batekin emaitzak optimizatzeko. Hots, ikerketa soziolinguistikoaren lidergoa hartzea. Ideiatik harago joateko indar nahikorik ez, ordea.
Kontua da 2015ean Institutuaren proiektuak bazituela animatzaileak (Klusterra eta Euskaltzaindia elkar hartuta) baina baita ere apaltzaileak. Erakunde publikoetan bezala euskalgintza sozialean errezeloz ikusten zen biziberritze prozesuan ‘autoritate’ izan zitekeen erakunde berri bat sortzea, bakoitzak bazeukan-eta bere ustezko autoritatea: Jaurlaritzak HPS, eta euskalgintza sozialak Kontseilua. Garai hartan ‘zubigintza’ eta ‘lankidetza’ ez ziren gaur bezain hitz ohikoak. Gu Aldundian alde geunden, baina azkenean erresistentziak nagusitu ziren, proiektua berriro izozkailura bidaliz.
Aurrekari horiekin iritsi nintzen 2020ko hasieran Klusterraren lehendakaritzara, pandemiaren atarian. Orduantxe erakundea bere plan estrategikoa berritzeko prozesu betean zegoen, eta aukera ikusi nuen ekarpena egiteko. Argi neukan bertako lantaldea ni baino askoz jantziago zegoela ‘ekoizpena’ aurrera eramateko; eta, izatekotan, burua altxatzea eta begirada luzatzea zela nik erantsi nezakeena. Hori egiten banekien, eta plan estrategikoaren lanketak aukera paregabea ematen zidan egiteko.
Klusterraren 2020ko Urteko Txostena dokumentuan agertzen dira hausnarketa estrategikoaren bost ildoak. Horietatik hiru ziren ohikoak, eta bi hauek dira ezohikoak:
Bi ildo hauetan kokatu nuen Klusterrean eragin nahi nuen bilakaeraren funtsa: egitekoan anbizioa igotzea, eta gobernantzan oreka areagotzea.
Funtzio propioa lantzeko prozesu polita antolatu genuen. Garrantzi handia eman genion deliberazio taldearen osaerari, eta bikaina izan zen lortu genuen lagun sorta. Hausnarketa abiatzeko proposamen bat idatzi nuen eta, zuzendaritza batzordearen nahiz lantaldearen ekarpenekin onduta, dokumentu trinko hau aurkeztu genien taldekideei. Bertan irudikatzen da Kluster anbiziotsuago bat (SLK+ deitu nion) eta estatus horretara iristeko bilakabide bat.
Euskararen biziberritze prozesuarentzat jomuga bateratua lantzeko bidean lau fase edo funtzio bereizten genituen:
Klusterrak bi lehenak betetzen zituen, eta aztertu beharrekoa zen hurrengo biak nork/nola bete zitzakeen. Klusterra ondo kokatuta ikusten genuen:
Proposamenak interesa piztu zuen lehen bileran, eta berehala nabaritu ziren taldearen kohesio handia eta gaiak sakon jorratzeko gaitasuna.
Gaietan aurrera egiteko erabili genuen hain gustuko dudan inkesta formatua, hau da, jorratutako ideiak esaldi laburretara ekarri eta horiekiko bakoitzak duen adostasun/ezadostasun maila neurtu, taldearen bataz bestekoa non dagoen jakiteko. Adibidez:
Metodo honek asko laguntzen du eztabaida bideratzen, gehiengoa non dagoen jakiteak errazten duelako blokeoak gainditzea. Eta lehen txanpa bat oso ona egin genuen; gero apurka intensitatea apalduz joan zen.
Bestalde, gobernantzaren analisiak orekaren beharra azaleratzen zuen, nire ustez. Klusterraren bazkidetzak biltzen ditu udalak/mankomunitateak (bazkideen heren bat) eta euskalgintza sozialeko eragileak (beste heren bat); azken herena heterogeneoa da: hiru unibertsitate (EHU, UPNA, MU), bi enpresa handi (Kutxa, Laboral Kutxa), eta bi erakunde singular (Euskaltzaindia, Eusko Ikaskuntza). Aliantza ezohiko horrek berak oso berezi bihurtzen du Klusterra, aberastasun handia iruidtzen zitzaidan, ondo zaindu beharrekoa. Aldiz, zuzendaritza batzordean oso nagusi ziren eragile sozialak eta haien logika. Egia da dinamismo eta konpromiso aldetik bazkide-multzo inplikatuena zela erakundearen jardunean, eta horrek bermatzen zuela partaidetza aktiboa; baina bazkidetza hain anitza izanda, gidaritza homogeneoa izatea galera bat iruditzen zitzaidan.
Ni Klusterrera iritsi berri, pandemia betean eman zitzaion Abadia saria Pello Jauregiri. Eta bere hitzaldiren amaieran galdera hau bota zuen: Noizko Gipuzkoa arigune? Markel Olanok erronkari eutsi egin zion, eta handik lasterrera Pello berari eta Klusterrari eskatu zigun erantzunaren peskizan hasteko. Lankidetza ederrean, anbizio handiko proiektua zirriborratu genuen: zer egin behar zen Gipuzkoan hizkuntzaren hautua berdintasun baldintzetan egin ahal izateko? Nola lortu gipuzkoar ‘guztiak’ gutxienez belarriprest izatea, haietako ehuneko esanguratsu bat ahobizi bihurtzea, eta giro sozial eta instituzionala ere euskararen alde jartzea? Proiektuak aurrera darrai, epe luzeko planteamenduarekin; eta, nire pozerako, Taupa-rekin, Klusterrarekin eta Badalabekin txirikordatuta.
Nola diren gauzak, Klusterraren lehendakari gisa tokatu zitzaidan berriro heltzea Aldundian abiatutako ‘euskalgintzaren palanken’ proiektuari, hasieran IBILI izenez bataiatu zena. Erronka zen Etorkizuna eraikiz berrikuntza dinamikaren baitan hizkuntzaren esparruko erreferentzia zentro bat sortzea, eta Klusterra zen lau sustatzaileetako bat. 2020 hasieran gaia trabatu samar zegoen, Aldundian Hizkuntza Berdintasuneko zuzendaritza ahalegindu arren, erakundearen inplikazioa ez zelako behar bezain indartsua. Klusterreko zuzendaritzan ikusi nuen eszeptizismoa indartzen ari zela; eta une kritikoak ere bizi izan genituen uda bueltan, ekimenak aurrera egingo zuen ala ez. Palaziyoaz nuen ezagutza baliatu nuen korapiloak askatzen joateko, eta 2020ko urte amaieran iritsi zen albistea: diputatu nagusiak behar adina babes emango zion zentro berriari (ordurako Badalab izenarekin), eta prozesu azkar bat eskatzen zuen hura abiatzeko. Hartara jarri nintzen buru-belarri, hainbeste kostatako aukera ez galtzeko, eta hurrengo atalean kontatuko dut prozesua Badalab-en ikuspegitik.
Bapatean, hilabete luzez geldo zihoan proiektua ziztu bizian hasi zen aurrera egiten; eta ordura arte Klusterrean zebilen kexa proiektuak aurrera egiten ez zuelako, handik aurrera bihurtu zen kexa proiektua berez eta azkarregi zihoalako. Eta sentitu nuen nire rolaz lehen ere zalantza batzuk bazeuden, handik aurrera areagotu egin zirela, norentzat ari ote nintzen edo.
Beste muga bat ere agertuz joan zen, denboran aurrera. Arrasate Komunikabideak atalean azaldu nuen nola ulertzen dudan nik ametsaren eta zuhurtziaren arteko tentsioa:
Klusterra erakunde sendoa zen, ondo kudeatua, segurtasuna zerion. Hain zuzen, segurtasuna zelako irizpide gidaria. Ohartu nintzen nire ametsa ez zela ondo kabitzen haren orduko parametroetan.
Bitartean, Badalab sortzeko adostu genuen gobernantzan Aldundiari zegokion lehendakaria proposatzea, eta haiek eskatu zidaten kargua hartzeko, gobernantza konplexu haren sustatzaile nintzen aldetik. Ustekabean harrapatu ninduen eskaerak, baina oso tentagarria zen niretzat, hainbeste kezkatzen nauen gobernantzan esperimentatzeko aukera bikaina zelako.
Beste aldean, Klusterrean hasi eta urte betera, arazoak pilatzen ari zitzaizkidan: SLK+ proiektua indarra galtzen ari zen, Klusterretik behar adinako trakziorik egiten ez genuelako; gobernantzaren gaian erresistentziak agertu ziren zuzendaritza batzordean, organoa nori zabaldu eta nori ez; eta Badalab-en bilakaeraz ere errezeloak nabari nituen. Oro har, karguan neukan onarpen maila baxua zen. Beraz, Klusterra utzi eta Badalab-era egitea erabaki nuen. Konponbide ona iruditu zitzaidan denontzat.
Klusterreko hau izan da hartu ditudan ardura guztietatik ezintasun sentipena utzi didan bakarra. Urte t’erdi inguru iraun zuen eta, lehen txanpa oso polita egin ondoren, denboran aurrera konturatu nintzen ez nuela konplizitaterik lortzen eta erresistentziak areagotzen ari zirela. Orain konturatzen ari naiz kasu honek bazuela berezitasun bat: ez ninduen erakundeak berak ‘fitxatu’, beste guztietan gertatu zen bezala; lehendakari izan nintzen bazkide baten ordez, txanda tokatu zitzaionean. Posizio hori ahulagoa zen eragiteko, eta uste dut bere garaian ez nintzela horren kontziente izan; nonbait ausartegi sartu nintzen eraldaketa eskatzen ez zuen erakunde batean.
