Tentazio berria, eta jausi. Ustezko lan gutxi benetan lan asko bihurtzen denean. Mahastizaintzaren gogorra eta plazer zerutiarrak: egunsentiko lana, juntadizoak, txoriak, uxuala… Naturarekiko kezka eta esperimentuak. Orain, ardo naturalak, besteek eginak.
Esteñibarren erosketa formalizatzeko laguntza bila iritsi nintzen Txeluren gestoriara, Elorrion. Berak egin zizkidan izapide fiskalak eta bideratu notaritzakoak. Prozesu konplexua izan zen, sarri elkartu behar izaten genuen, oso ondo konpondu ginen eta amaiera orduko adiskide bihurtuta geunden. Bidean kontatu zidan nola hasi berriak ziren Mendraka auzoan izen bereko txakolina egiten. 95a zen, txakolina eraldaketa betean zegoen eta Txeluk ilusio handiz hitz egiten zidan gaiaz. Tentazioak hor hasi zuen bidea.
Esteñibarreko lehen bizpahiru urteetan nahikoa lan izan genuen ingurua itxuratzen eta gu bertara egokitzen. Baina Mendrakara hurbiltzen ginen tarteka, upategiak berea baino mahats gehiago behar zuen, Txeluk azaldu zigun gure lursailak (hegoaldera etzanak) aproposak zirela mahatsa jartzeko, eta mahastiak etzeukala lan handirik (oraindik leporatzen diogun gezur galanta); horrekin guztiarekin, poliki-poliki mahastiaren aukera gure buruetan bidea egiten joan zen. Errematea 99an etorri zen, udan Dordoña eskualdean bizikletaz egin genuen bidaiarekin. Hango mahasti liluragarriak ikusita, Monbazillac gaztelu-upategia esaterako, erabat konbentzitu ginen: halako inguru bat nahi genuen Esteñibarren.
Uda hartan Goiena sortzeko eszedentzia hartzea erabaki nuen eta energiaz beteta nengoen. Beraz, udagoienean lurra prestatzen hasi ginen hurrengo udaberrian landatzeko: goldatzea, sakoneko ongarritzea, landaketa-markoa (iladak, tarteak) zehaztea, landareak jiratzea… Eta 2000 urteko martxoan, Sanjose inguruan, sartu genituen 600 mahatsondo. Hasieran nahikoa zen landare bakoitzari tutore bat jartzea, lehen urteko kimuari eusteko; eta, beti ere Txeluren esanari jarraiki, landare artean geotextil–a jarri genuen, belarrari eutsi eta mahatsondoari abantaila emateko. Landatu eta urte berean landare gutxi batzuk mahats-luku ñimiño bana eman zuten, eta haiekin osatu genuen gure ‘lehen uzta’: kilo erdi inguru mahats-miniatura. Harro asko eraman genituen tupper batean Mendrakara hango uzta egunean, eta bertakoarekin nahastu!
Hurrengo urtean hasi ziren benetako lanak. Alde batetik, besorako (‘espaldera’ euskaraz, Mikel Garaizabal-en liburu bikain honen arabera)) eroate-sistemak eskatzen zuen egitura bat eraikitzea mahatsondoen hazkundea gidatzeko. Lehen lana zen zurezko olaziak (R. M. Azkue) lurrean sartzea. Guk hori eskuz egin genuen, hau da, Fatima behean olaziari tente eusten eta ni eskilara puntan igota hari borra-kolpeka. Eta gero olazietan kranpilloiak iltzatu behar ziren altuera ezberdinetan, haietatik alanbre kilometroak pasatzeko. Azkenik, alanbrearen bi muturrak gripple batetik pasatu behar ziren, tirada osoa tenkatu ahal izateko. Hasierako lana handia izan zen, gero urtetik urtera aski zen gripple-ak estutzea, mahatsondoen kargak lasatutakoa tenkatzeko.
Baina mahastiak erabat harrapatu gintuen eta, lehen sailari segida emateaz gain, bigarren bat landatu genuen 2001ean, 900 mahatsondokoa; eta 2002an hirugarrena, beste 800 landarekoa, kasu honetan lur mugimendu handi bat egin ondoren, gehiegizko pendiza makinek ahal zutenera egokitzeko. Guztira 2.300 mahatsondora iritsi ginen, hektarea bateko azaleran. Eta uzta hauek jaso genituen urtez urte:
Agerikoa da urtetik urtera alde oso handiak izan genituela, klimak gurean eragin itzela baitauka mahastiaren osasunean. Hala ere, uzta guztien batura 80 tonatik gorakoa dela ikusteak harrotasun puntu bat pizten dit, lan gogorraren poderioz lortutakoa delako.
Teknologia aldetik hasierako garaiak oso gogorrak izan ziren. Ez geneukan hazkunde plan argirik eta apaletik hasi ginen, apenas geneuzkan belarra mozteko makina xume bat eta orgatxo bat fumigatzeko. Desesperazio eta beldur asko pasa ondoren, garapen teknologiko bat egin genuen: belar-makina indartsuago bat erosi eta hari lotzen genizkion, traktorea balitz bezala, fumigatzeko orga birmoldatua eta garraiorakoa. Hobeto bai, baina ondo ez. Azkenean, etsi-etsian onartu nuen hasieran gehiegizkoa iruditzen zitzaidana: traktore formala erostea, berdin-berdin 400 kilo mahatseko palet-a edo ume koadrilla eder bat eramaten zituena. Handik aurrera, fumigatzaile handia, karga-kaxoi ganorazkoa, kaskoa arnas-filtroekin… Ikasi nuen lan-baldintza egokiek segurtasuna eta aldartea hobetzen dutela, hor ez dela aurreztu behar.
Tresnak jiratzearekin batera haientzat tokia atondu behar izan genuen, eta txabola bat eraikitzeari ekin genion. Lurraren desnibel bat baliatu nahi izan nuen, txabola ahalik eta gordeen gera zedin. Kontua da zoruko hormigoi-plaka bota, haren gainean hormak altxa eta teilatua hasteko geundela hilabetez etengabe euri handiak bota zituela, eta luizi batek goikaldeko lurrak txabola gainera ekarri zituela. Kostatu zen berriro lanerako aukera egotea, zapata eta horma askoz sendoagoak eraikitzea, eta luizia bere tokira eramatea. Ez nuen hilabete ederra pasa, goiko baserria ere behera etorriko zen beldurrez.
Tresneria eskuratuta eta lana sendo eginda, une askotan gure mahastia lorategi eder bat bihurtzen zen, Dordoñan ikusitakoen antzekoa. Halakoetan poz berezia ematen zigun bisitak jasotzeak. Behin gogoan dut Mikel Garaizabal gure enologoarekin etorri zela Luberri upategiko Florentino Martinez handia. Mahastia hain polit ikusita, argazki mordoa atera zion: “Nire mahastia dela esango dut”, nahiz bazekien berdeegia zela Eltziegon egoteko.
Txeluk esandakoaren kontra, mahastiak lan handia eskatzen zuen, behintzat Montbazillac-ekoaren edertasunera arrimatu nahi izanez gero. Urtea hasten zen kimaketarekin, mahatsondoari urtean emandako ia egur dena kentzen zaio fruta eman dezan. Mendrakak gidatuta, Guyot metodoa erabiltzen genuen: bi adar berri aukeratzen genituen garapenerako, eta bi hatz hurrengo urteko adar izateko. Oso lan polita zen landare bakoitzaren joera irakurtzea, eta bere bilakaerarik egokiena bilatzea; beti ere helburu produktiboekin, artean ez neukan naturaren ikuspegi sistemikorik.
Behin mahatsondo guztiak ebaki ondoren, alanbrean trabatuta zeuden adarrak ‘jaitsi’ egin behar ziren. Hau lan astuna zen, adarren kiribil egurtuak ez zirelako samur askatzen, eta halakoetan artazia nahiz tirakada erruz behar izaten zirelako. Adar sobranteak lurrean bertan txikitzen genituen, hura ongarritzeko, aurrez sorta batzuk gordeta arkume-txuletatxoak erretzeko. Ondoren, landare soildua alanbreari lotu behar zitzaion eta hau lan delikatua zen, izan ere urte beteko adar tenteak nahiko bigunak ziren eta etzaterakoan batzuk apurtu egiten ziren. Landareak lotutakoan, alanbreak tenkatu behar ziren, gripple-etan eraginda. Horrekin urteroko ziklo-hasierako lanak dominatuta zeuden.
Mahatsondoak apirilarekin batera hasten ziren mugitzen. Klima hezean ernamuin ugari ematen dute, eta posizio egokienean daudenak hobetsi behar dira, aurrera egin dezaten. Haiek luzatu ahala alanbre aldera errenditu behar dira, trabatu daitezen, eta asko luzatzen direnean kimaketa berdea iristen da. Hezetasunaren eta ongarritzearen ondorioz, landareek sekulako kemena dute hazteko, eta akordatu orduko sortzen da anabasa mahastian.
Lan mekanikoetan azkena zen, behin Sanjoan bueltan lorea fruitu bihurtutakoan, haren inguruan landareei hostoa bakantzea, fruitua aireztatzeko eta hezetasuna gutxitzeko. Gipuzkoan eta Bizkaian hezetasuna da mahatsaren etsai nagusia, tomatearena den bezala; gorrinak erre egin lezake fruitua oso azkar. Gorrinaren borrokan garrantzi handikoa zen, halaber, mahastian belarra motz mantentzea, bereziki landareen azpian. Hau etengabeko lana genuen, apirila hasi eta uztaila amaitu arte.
Zoragarria zitzaidan, Kutxara joan beharrik ez nuenean, egun sentian jeikitzea eta birigarroen kantu artean goizeko freskuran lan saio bat egitea. Halakoetan sentitzen nuen zirrara hain zen indartsua, zentzu erabatekoa ematen ziola Esteñibar erosteko eta mahastia eraikitzeko egindako ahalegin handiari.
Ez zen hain atsegina mahastiaren lanketa kimikoa. Bizkaiko Aldundiak ezartzen zigun fumigazioen txantiloia eta upategiak ekartzen zizkigun produktu fitosanitarioak. 10-12 tratamentu ematen nizkion mahastiari urtero, eguraldiarekin borrokan eta arrakasta segururik gabe. Gainera gero eta kontzienteago ginen lurrari kalte egiten ari gintzaiola. Behin izan genuen armiarma horiaren izurrite bat; eta teknikariak azaldu zigun tratamendu kimikoekin onddoak bakarrik ez, akabatu genuela baita ere armiarma horiaren harrapakari naturala, hortik zetorrela izurritea.
Eta erabaki genuen urrats bat egitea, ekoizpen ekologikora bidean. Jakoba Errekondo lagunari eskatu nion laguntza, eta mahastiaren zati batean hasi ginen erabiltzen kimikaren ordez salda bordelesa, azeri-buztana, asun-ura, behi-esne osoa… Baina fumigazio kopurua handiagoa ere izan zitekeen ekologikoan, prestaketa lana bikoiztu egin zitzaigun eta emaitza apalagoa izan ohi zen kimikoan baino. Ondorioztatu genuen Bizkaia eta Gipuzkoa bezalako lurralde hezeetan mahatsa sartzea berez ez dela ekologikoa, hemen sagarra eta sagardoa direla berezko hautu ekologikoa. Horretan geunden, Esteñibar utzi eta mahastia kentzea erabaki genuenean.
Mahats urtea ona edo erdipurdikoa izan, ahaztezinak ziren beti mahats-batzeak. Hasiera-hasieratik bihurtu nahi izan genituen jai egunak, familiak eta lagunak elkarrekin gustura egoteko. Horretarako, talde behar baino handiagoa biltzen genuen, lanean estu ez ibiltzeko, eta antolatzen ginen bazkal ordurako lanak amaitzeko. “Goizean lana, arratsean jarana” hartu genuen lelo. Eta baita bete ere! Goizean polita zen elkarrekin lanean ikustea adinekoak, gazteak eta umeak; bazkari ganorazkoa ematen genien denei azken pisaketaren emaitza jakin bitartean; eta arratsaldean, kantu eta dantzarako astia hartzen genuen, nekearen gozoa, uztaren poza eta igurtziaren energia barneratzeko. Egun gogoangarriak izan dira, talde-komunitate sentipena areagotu digutenak, beti irribarre batekin gogoratuko ditugunak.
Mahatsarenak ekarri zuen katiatuta beste abentura bat ere: uxualarena. Mendraka upategian bazuten alanbike eder bat Galiziatik ekarritakoa, hain zuten txakolinaren patsa destilatzeko. Baina destilazioa egin behar zen muztioa hartzitzen ari zen bitartean, eta upategian etzeukaten bi prozesuak bereizteko adina tokirik. Arazoa konpontzeko, proposatu nien guk tresneriaren txabola egiten genuenean han bertan jartzea gelatxo bat propio destilatzeko. Horrek eskatzen zuen txabolan, ura eta argindarraz gain, gasa ere sartzea; hau da, inbertsio serioa. Horrela murgildu nintzen destilazioaren unibertsoan.
Gure kasuan ez genuen zehazki patsa destilatzen, baizik eta muztioaren dekantazioan barrenean geratutako txakolin-hondar sendo baina likidoa, ‘segundako txakolina’ esango genukeena; beti ere ardoa destilatuta uxualaren kalitatea hobea delako patsarekin lortzen dena baino.
Destilazio-saioari ‘potada’ esaten zaio (alanbikearen ontzi nagusia ‘pota’ delako) eta 300 litroko potada batek behar izaten zuen 12-14 ordu. Beraz, bezperan uzten nuen pota beteta eta goizeko 6:00ak aldera jaikitzen nintzen sua pizteko. Bizpahiru ordutan hasten zen irekiten eta orduan kondensazio-deposituaren tenperatura erregulatu behar zen urarekin, uxualaren irteera ahalik eta geldoena izan zedin, justu zurrusta fin bat, amaieran tantatan hautsiko zena. Orduan isuriaren alkohol gradua neurtzen hasi behar zen, alkoholimetroa erabilita. Haiserako ‘burua’ 80ºtik gora irteten zen, eta hori baztertu beharra zegoen, osasunerako arriskutsua zelako. Behin alkohol maila 60ºra jaitsitakoan gordetzen hasten nintzen, 20º ingurura iritsi arte (handik atzerako ‘isatsa’ eskasa zen), horrela nahasketa 40ºtan geratzen zitzaidan. Gaueko 20:00etan edo, ontzia garbitu eta amaitzen zen potada.
Nik erabiltzen nuen kobrezko alanbikea berri-berria zen eta hasieran metal gustu handia ematen zion uxualari, kafeontzien antzera. Akats hori kenduta, edari oso garbia zen, edanerraza eta gorputzak erraz onartzen zuena. Egindako potaden poderioz metal gustua apalduz joan zen, eta uxuala arrakasta izaten hasi zen dastatu zutenen artean. Dena den, edari destilatuek zerga altua ordaintzen dute eta destilazioa errentagarri egitea lan serioa da; upategiak nahikoa lan bazeukan txakolinarekin eta ni, laguntzeko bai, baina ez nengoen gurdi hari tiraka hasteko moduan. Beraz, eten egin genuen esperimentua.
Bitartean ikasi nuen destilatu guztiak gardenak direla, zernahi dela ere destilatzen dena, eta usaina izan dezan potadan lurrundu ondoren eta kondentsatu aurretik jarri behar zaiola aromatizatzailea; egiaztatu nuen likoreen koloreak eta usainak erantsitakoak direla; jakin nuen uxualak berriro destilatzen direla edari finagoak eta kontzentratuagoak lortzeko… Eta bitxia izan zen gero alokairuan egon ziren lagunak nola probatu zuten alanbike bera lurrinak destilatzeko.
Mahastizaintzak txoriekin harreman berezia ere ekarri zigun. Mahatsondoen urteroko garapena oso aproposa zitzaien adar berrien artean habiak egiteko. Eta hostoak bakantzen ari ginenean sarri aurkitzen genituen, arrautzekin edo txitoekin. Haiek babesten saiatzen ginen, nahiz bagenekien udazkenean mahatsa heltzean hura jaten hasiko zirela, eta etsai izango genituela. Txoriei aurre egiteko, nola pertsonen zaratek uxatu egiten zituzten, guk transistore mordoska jartzen genuen martxan mahastian zehar, irrati ezberdinak sintonizatuta. Hiru bat astez astuna zen goizero lanera joan aurretik transistoreak jartzea eta iluntzean jasotzea, baina sinetsita gaude txoriei errespetua sartzen ziela. Hori bai, auzoan zabaldu zen mahatsa heldu zedin musika jartzen geniola…
Mahastiaren beste ondorio bat izan zen ardotan ‘aditu’ bihurtu nindutela, nahiz batak ez dakarren derrigorrez bestea. Lagunarteko juntadizoetan, ohikoa bihurtu zen ardoa nik aukeratu beharra, mahastizaina nintzelako. Egia da ardo asko dastatzen nuela orduan, baina ez ditut usainak ondo bereizten, eta ez daukat berezko dastamen finik. Informazio dezente metatu dut, hori bai, eta horrekin manejatzen naiz konpromisoetan.
Azken urteotan, lagun katalanei esker ezagutu ditut ardo naturalak, zorionez gurean ere hedatzen ari direnak. Arduraz ekoizten dira, naturarekiko errespetuz eta teknologiaz apal. Bizi-filosofia baten ondorio dira, eta industria kontzeptutik urrun daude. Horregatik aldiro dira bereziak, uztaren eta unearen araberakoak. Berriro hasi beharko banu, hau litzateke bidea.
Baina ez, mahastizaintza gazteentzat da, sasoiko jendearentzat; zahartzaroan gehiegizko lana bihurtzen da. Garaiz ikusi genuen zetorrena eta zentzuz hartu genuen uzteko erabakia. Mahastia errotik erauztean pena apur bat hartu genuen, baina handiagoa da 20 urtez eman zigun poza, eta eskertzekoa orain daukagun lasaitasuna. Bitxia bada ere, guk mahastia kendu eta gutxira, Mendraka upategia ere desagertu egin zen. Familian ez zeukan segidarik, eta istripu kimiko batek mahasti gehiena kaltetu zien. Patuak lotu zituen bi proiektuak, nonbait.
