Nola erori ginen baserriaren tentaldian. Lan handiak, fantasiak eta zorrak. Mateoren ‘izpiritua’ eta beste aurkikuntza batzuk: katuak, ortua, aingura, magia… 25 urtez asko eman eta gehiago jaso ondoren, ezina deskubritu genuenekoa.
93an Arrasaten bizi ginen, pisua erosi eta gure gustura moldatuta, obra handi samarra egin ondoren. Fatimak lana Arrasaten bertan zeukan eta nik Bergaran, eskura. Lanetik aparte, herrigintzan aktibo nenbilen ARKOko lehendakari gisa eta, oro har, egoerak oso egonkorra zirudien. Baina…
Esana dut Asier Aranguren aholkulari geneukala ARKOn. Elkarlanean lagun egin ginen, eta sarri afaltzen zuen etxean bileretara zetorrenean. Egun batean kontatu zigun Elorrion baserri eder bat aurkitu zuela salgai, bi etxebizitza egiteko aukerarekin, eta bizilagun bila zebilela. Ez gu izango ginelakoan, noski, ez baitzuen imajinatzen gure egoeratik jauzi egingo genuenik. Baina…
Kontua da hamar bat urte lehenago ibiliak ginela baserri bila. Ez bereziki lurraren deia sentitzen genuelako; baina bai intuizio batek eraginda, alegia, landa ingurunean bizitzeak aukera berriak irekiko zizkigula. Tamalez baserri gutxi zegoen orduan salgai, eta gure determinazioa ere ez zen erabatekoa; labur, ez zitzaigun erosteko proportziorik parean suertatu. Baina Asierrek Elorriokoa kontatu zigunean, niri barrenak mugitzen hasi zitzaizkidan. Eta bisitatzea eskatu genion.
Eguraldi ederrarekin ezagutu genuen Esteñibar, eta maitemindu egin gintuen: Udalaitz ezkerrean, Anboto eskuinean, baserriak inguruan baina ez hurbilegi, herria aparte baina ez urrunegi… Ifrentzuan, zaharkitua zegoen oso, sekulako zaharberritzea eskatzen zuen. Burua martxan jarri zitzaidan, Fatimaren espanturako. Aukera ezin genuela pasatzen utzi, erosi behintzat egin behar genuela, nik. Arrasatekoa ezin genuela saldu, lanera biok kotxez joan beharra, han isolatu egingo ginela, berak. Azkenean erosi genuen, erosotasunak agintzen zuenaren kontra, eta hasi ginen bertan egin beharreko lanetan pentsatzen.
Oso presente daukat Fatimaren gurasoei albistea eman genienean aitak hartu zuen disgustua: “Berriro baserrira?” Baserrian jaioa zen, 14 urterekin fabrikara joana eta harrezkero kaletarra. Baserriaren gogorra ezagututa, gure erabakia atzerapausoa iruditu zitzaion eta pena hartu zuen; harik eta, obra amaituta, baserri eroso bizigarria ikusi zuen arte. “Holan bai!” aitortu zuen. Eta gustura etortzen zen.
Lan handitan sartu ginen, mendi-jan eta guzti. Barruan argia nahi genuen eta leihoz josi genuen fatxada. Zulo berriei logika emateko, arkitektoak proposatu zigun hegoaldean fantasia bat: Elorrioko jauregietan hain ugaria den loggia elementuari omenaldi garaikidea egitea. Esteñibar XVI. mendeko etxea zen, eta berak ondo bereizten zituen aldi ezberdinetan erantsitako puskak, bakoitza bere garaiko ezaugarriekin. Guk XX. mendeari zegokion puska erantsiko genion etxeari, hormigoizkoa. Emaitza estetikoki eztabaidatua izan zen, baina funtzionalki sekulako ekarpena egin zion etxeari, hegoaldeko leihotzarrak integratzeko.
Urte t’erdiko obraren ondoren Esteñibarren bizitzen jarri ginen, Arrasateko pisua saldu eta, hala ere, zorrak txapelaren txortenaren punta ere estaltzen zigula. Hain zuzen, Sanjoan gaua izan zen bertan lo egin genuen lehena; aurretik, lagunekin festan egunari zegokion sua piztu genuenean, hipotekaren fotokopia bat erre genuen, horrek zorte ona ekarriko zigulakoan. Baita ekarri ere, soilik 15 urte geroago zor guztiak kitatuta izatea lortu genuen eta!
Handik gutxira familiak bildu genituen etxe-sartzea ospatzeko, festa galanta antolatuta. Gogotik aritu ginen dantzan belaunaldi ezberdinak elkarrekin, eta oso pozik sentitu ginen amaieran Esteñibarreko etxagun berriak, ikusita ze toki aproposa zen halako ospakizunetarako. Makina bat egin genituen ondorengo 25 urteetan!
Lehen txanpan etxearen zati bat geratu zitzaigun berritu gabe, dirua ez baitzen denerako iritsi. Bi zati eginda ere, bakoitzaren etxebizitza oso handia zen; eta gure zatiaren parte bat erabili gabe ere, 200 metro karratutik gorako etxea geneukan, hiru gelakoa, bi solairu gehi sotoa eta ganbara. Eta kanpoan bakoitzak hektarea batetik gorako lursaila. Nahikoa entretenitzeko!
Guk fatxada mendebaldera zeukan partea hartu genuen, etxostekoa. Horrek esan nahi zuen jareginago zegoela, antolatu eta zaindu gabe. Horretan eman nuen hilabete askotako lana, harrizko horma sikuak eraiki, terrazak atondu, terrenoari logika eta erabilgarritasuna eman… Sekula halako lanetan ibili gabea nintzen; baina premiaz ekin nion eta, jardun ahala, sentitu nuen sena zetorkidala, nolabaiteko jakinduria zaharra. Kontatu ziguten etxeko aitona Mateo hormagin amorratua zela, beti harri karretoan ibiltzen zena. Eta ilusioa hartzen nuen pentsatuta Mateoren izpirituak gidatzen ninduela harriekin nenbilenean. Baina kontatu ziguten, baita ere, Mateok zahartzaroan haginak galdu zituenean, behean hortz bakar luzea geratu zitzaiola eta ahoa estututa hortzaren punta sudurtzuloan sartzen zuela. Ilusiorik batere ez zidan egin beheko hortz bat apur bat etzan eta goruntz luzatzen hasi zitzaidanean, Mateoren eraginak maldizioa ere baleuka bezala. Badaezpada atera egin nuen hortz hura, sudurtzulora ailegatu baino lehen.
Etxean bizitzen jarri, txorizoa iltze batetik zintzilikatu eta segituan hasi ziren saguak hura jaten. Gu baino lehenagotik bizi ziren bertan eta urte t’erdiz eduki genituen etxetik kanpo kanpinean, obrek iraun bitartean. Haiei eusteko katua beharko genuela eta berehala ekarri ziguten kumetxo bat. Dena ikasi behar izan genuen berarekin. Autoak harrapatuta hil zen hilabetera eta sekulako inpresioa jaso genuen. Harrezkero ez dugu sekula katurik falta izan.
Bigarren katakumea garajeko ateak harrapatuta hil zen bi hilabeterekin. Hilkortasun altua ikusita, badaezpada bi ekarri genituen hurrengo, Itziarko Ixamanetik, Txuri eta Gorri. Eta, biak antzutzeko geundela, zuri erabatekoa zen gure emea beltz erabatekoa zen auzoko ar batekin kateatu zen, eta katakume bakarra ekarri zigun, hura ere beltz erabatekoa, Beltxi. Urte luzez hiru katu izan genituen: ama zuria, seme beltza eta izeko gorria; asko-asko gozatu genuen haiekin. Besteak hil, eta zuria azkenetan zegoela, ekarri ziguten Txato 2011n. Oraindik gurekin dago Mendrakan.
Ez ginen Esteñibarrera joan lurrak deituta, ez genekien ezer baratze kontutan. Baina behin han egonda oihartzunak entzuten hasi ginen, handik eta hemendik. Fatimaren ama Paula izan zen lehena: egun batean aitzur txikia hartu eta baratxuri ale batzuk erein zizkigun iskina batean, “lur ahalik eta takarrena” komeni zitzaiela esanaz. Berehala ernatu ziren, gure harridurarako. Hurrena Txapas errementaria izan zen, etxeko barandak bukatu zituenean tomate eta piper landare batzuk sartu zizkigun ortutarako prestatzen ari ginen parajean. Egia esan, ez genekien tomate landareari fruitua non egiten zitzaionik ere, beraz Txapas-ek sartutakoen garapena ere mirari baten antzera bizi izan genuen. Harrezkero ez dugu hutsik egin, urtero bizi izan dugu baratzeko erritu magikoa.
Gazeta auzoan dago Esteñibar, eta auzoak nortasun handia dauka, ermita eder baten eta elkarte gastronomiko aktibo baten inguruan. Auzotarrek ondo hartu gintuzten, nahiz hasierako bertsioan ‘ETBko jefe bat eta bankero bat’ omen ginen auzokide berriak. Fatimak eta biok gure bizimodua eta lagunartea eraman genituen Esteñibarrera, ez ginen bete-betean murgildu auzo bizitzan; horregatik sentitzen genuen apur bat ‘arraro’ ginela haientzat. Baina ondo konpontzen ginen denekin eta, batez ere mahastia jarri genuenean, behargin fama irabazi genuen; horrek bestelako gabeziak konpentsatu zituen.
Esteñibarrek bizi-estilo bat eman zigun: denbora asko ematen genuen etxe bueltan, lan ezberdinetan, natura gozatuz eta senide nahiz lagunekin paraje eder hura partekatuz. Isolatu ordez bizitza sozial betea egin genuen, etxea ohiko bilgune bihurtuta. Nik ikasi nuen gaua iluna dela baina ez beltza, eta iluntasunari beldurra kendu nion. Ohartu ginen mendira joatea kaletarren ohitura dela, baserrira joanda ez genuen mendirako premiarik sentitzen, hain zuzen goizean jaiki eta mendian geundelako.
Niretzat, bereziki, Esteñibar aingura eta ardatz bilakatu zen. Ordurako banekien ekimen askorekin motibatzeko gai nintzela, eta Kutxan denbora neukan horretarako. Arrisku handia neukan dispertsiorako, saltsa askotan sartu eta bizitzaren perspektiba galtzeko. Baserriak okupatu zidan interes eta denbora sobrantearen zati handi bat, lehentasunez etxeko lanak eraman behar nituen aurrera, eta horrekin asko zentratu nintzen. Jarraitu nuen beste hainbat konturekin gero ere, baina haiek pisu mugatua zuten nire ardura nagusien ondoan.
Eta jarraitu genuen une magikoez gozatzen. Lehen urteetan zaborrontzia etxetik 200 metrora zegoen eta bakarra zen, artean ez genuelako zaborra bereizten. Hain zuzen horregatik ia egunero betetzen genuen poltsa bat. Eta erritu bihurtu zen afalondoren zabor poltsa eramatea zaborrontzira, ilunpetan eta prozesioan, katuek formal-formal lagunduta; etxera bueltan, uda parteko gauetan harrizko orman sarri iputargiak pizten zitzaizkigun.
Magia zuen baita ere Sanjoan suak. Erretzeko materiala ugari izaten genuen eta su ganorazkoak egiten genituen. Askotan koadrilla handia elkartzen ginen suaren bueltan, luze, best.e baserrietako suak ere bistan, eta Sanjoan kantu zaila ganoraz kantatzeko ahaleginean. Gogoan dut aspaldi lagun batek osasun arazo larri bat izan zuela justu Sanjoan bezperan, eta bera bihotzean bota genuela bakoitzak adar bat sutara. Kalte handia jasan zuen arren, bizirik eta bizipozez jarraitzen du oraindik.
Uztak ere oso une ederrak izaten ziren. Mahatsarenak atal berezian kontatuko ditut, baina izan ditugu tomate uzta bikainak, esaterako, ortuan; sagarra ere asko eta askotarikoa jan dugu, tartean sagar gorri berezi bat bertan hilzorian zegoena eta berreskuratu genuena; intxaurrak euriarekin erortzen ziren eta baldekadaka jasotzen genituen; kiwiak berdin, landare gutxi genituen baina hain emankorrak ziren…
Bigarren aro bat ere bizi izan genuen Esteñibarren, are biziagoa, lanetik libratu eta bertan erabat murgildu ginenean. Horrek ere atal berezia izango du. Baina 2018a urte erabakigarria izan genuen: Fatimak minbizia jasan zuen eta ni estres fisikoak jota egon nintzen, gorputz osoa minduta; eta, hala ere, mahastia zaindu beharra izan genuen. Orduan konturatu ginen zer zen ezina, eta momentuko zulo hartatik irtenda ere, etorkizunak hori zekarrela: etxe handia eta eskailera asko, mahastiak urtero lan berdina, eta guk urtez urte ahalmen txikiagoa. Hau da, Esteñibarren gure bertsioa gehiegizkoa zela zahartzarorako. Aukera jasangarriago baten bila hasi eta. zorte handiz, sudur parean geneukan Mendraka ‘aurkitu’ genuen.
Eta Esteñibarren gure aldea salgai jarri genuen. Gure desioa zen hura erostea etxeari etekina aterako zion norbaitek, gu sartu ginenean bezain gazte eta ausarta izango zena. Baina agertu zen bost laguneko talde bat, esperientzia kolektibo bat bizi nahi zuena, etxea alokairuan hartuta. Gustatu zitzaigun haien asmoa eta, errematerako, taldean bazeuden Arrasateko eta Ormaiztegiko pertsonak, Fatima eta ni bezala. Harreman oso polita sortu zen gure artean eta, saltzeko asmoa atzeratuta, alokairua onartu genuen. Ia lau urtez egon ziren bertan eta, taldea elkarrekin bizitzeko beste egonkortu ez bazen ere, oso pozik daude Esteñibarren izandako esperientziarekin. Harreman gozoan jarraitzen dugu haiekin.
Duela urtebete saldu genion Esteñibar gu ginen moduko bikote gazte eta kementsu bati. Gurearen pareko zorte ona opa diegu. Izan ere, guk 25 urte bikain eman genituen Esteñibarren; eta gure bizitza erabat aberastu dute han emandako denbora, egindako lan eta gozatutako une guztiek.
