‘Veleia, ezintasunak eta hondeamakinak’ Berrian

Atzoko Berrian agertu zen artikulua. Bestalde, Ama Ata blogean “Orce-ko Gizona“, Europako lehen giza arrastoa, jorratzen da. Aurkikuntza faltsutzat jo eta Josep Gibert arkeologo katalana barregarri ipini eta satanizatu egin zuten. Gaur ez dago zalantzarik: Orceko Gizona benetakoa da. I-Vko gaiarekin dituen paralelismoak begi-bistakoak dira.

Kategoriak Sailkatugabeak | Utzi iruzkina

Nuñezen langintzaren lehen egunetako irudiak

2010eko uztailaren 15ean ekin zion Julio Nuñez zuzendari berriak bere langintzari, indusketa metodo iraultzailea erabiliz: hondeamakina handia.  Hona hemen egun haietan hartutako argazki batzuk eta uztailaren 20an grabaturiko bideoa. (Argazkilariari eskua jasotzen diona Nuñez da).

nunez pico

IMG_27345 Sin título-10 Sin título-9 copia Sin título-4 copia Sin título-1 copia hondeamSin título-5 copiaSin título-8 copiahezurrak talud

Kategoriak Sailkatugabeak | Iruzkin 1

Nefertiti, Eneida eta komak Ama Atan

Ama Ata blogean oso azterketa interesgarriak ikus daitezke zenbait gai polemikori buruz. Nefertiti, komak eta Eneida dira jorratu dituzten hiru gai.

nepertiti

eneas

Kategoriak Sailkatugabeak | Utzi iruzkina

‘Veleia, ezintasunak, hondeamakinak eta urteurrenak’ artikulua NAIZen

NAIZ agerkari digitalean, Veleia, ezintasunak, hondeamakinak eta urteurrenak izeneko artikulua argitaratu didate. Horrela dio:

Juan Martin Elexpuru
Veleia, ezintasunak, hondeamakinak eta urteurrenak

Ez da harritzekoa jendeak sekulako nahastea izatea auzi honetaz, izenarekin berarekin hasita. Zein erabili behar da, Arabako Iruña, Iruña Oka, Iruña-Veleia, Veleia soilik… Jar gaitezen pentsatzen. Hiria egondako toki horrek Iruña beste izenik ez du ezagutu azken mila bat urtean.Veleiaren azken aipamena 881. urtekoa da (Velegia, Errioxako Albeldako kartularioan). Arabarrek leku horri Iruña deitu izan diote.

Harrezkeroko aipamen idatzietan hori agertzen da, eta ahoz ez da besterik transmititu. Galdetu bestela Gasteiz edo Mendoza aldean bizi den adineko edozeini, eta esango dizu leku hori beti Iruña izan dela, eta atzo goizera arte ez duela Veleiarik entzun. Hipotesi nire ustez sendoena da hiri karistiarraren izen zaharra Iruña zela, erromatarrek birbataiatu eta Veleia jarri ziotela, Liguriako hiri baten izena emanez, baina ez zela galdu Iruña izen zaharra euskaldunen ahotan.

1949-53 epean Gratiniano Nieto arkeologo frankistak indusketak egin zituen aztarnategian soldaduak erabiliz. Eta pentsa, 1958 argitaratu zuen txostenak El oppidum de Iruña du izenburua. Izan ere, artean ez zekiten antzinateko agirietan agertzen zen Veleia hura eta Mendozatik hurbil dagoen Iruña izeneko eremu zabala toki bera zirela. Orain dela berrogei bat urte heldu ziren adituak ondorio horretara. Eta modu xelebrean gizarteratu zen izena. Nik behintzat ‘Asociación Veleia para la defensa del español’ elkarte antieuskaldun haren bidez ezagutu nuen, 1980 inguruan.

Aspaldi onartutako izen ofiziala Iruña-Veleia da; zuzena eta egokia nire ustez, lekuaren historia ezagututa. Horregatik, ulergaitza egiten da zenbaitek leku horri Veleia soilik deitzeko hartu duten seta, akademiko, idazle eta kazetari euskaltzaleak tartean. Veleia afera du titulua gaiaz argitaratu den liburu batek, eta Batzorde Laguntzaileko zenbait kidek ere ez du besterik erabiltzen.

Gatozen arrastora. Aurtengo otsailaren 22an iragarri zen: berriki aurkitu duten aldare bateko inskripzioan VELEIA jartzen du. Lehen aldia ei da izena ‘in situ’ dokumentatzen dela. Jada ez dago zalantzarik, antzinateko testuetan agertzen den Veleia hiria da hau. Hitzerdirik ere ez, jakina, grafito ‘faltsuetan’ agertzen diren Veleiei buruz. Hamabi aldiz irakur baitaiteke izen hori. Bost Veleian forman, aldarean bezala; behin ‘In Veleia vici’ ustez elebidunean, inesiboan hau ere; hiru aldiz Veleia Nova, eta beste hiru Veleia Gori.

EHUko lau irakaslek aurkeztu zuten aldarea prentsaurrekoan; tartean zen Joaquín Gorrochategui, duela lau urte ondorengoa idatzi zuena bere txostenean: «Resulta muy poco comprensible que el nombre de la ciudad, Veleia, que ya en ciertas fuentes tardías como el Itinerario de Antonino y el Ravenate aparece con B (Beleia It. Ant., Belegia Rav.) (como consecuencia del proceso de betacismo que confundió la/w/ con /b/ fricativa) aparezca siempre en los óstraca vascos escrito con /V/. Sólo podría entenderse como un conservadurismo gráfico del nombre oficial escrito en el Alto Imperio».

Oso zaila zen izena horrela idatzita agertzea, baina agertu da. Pisu handiko beste mila ezintasun ere aldarrikatu zituzten batzordeko adituek, baina erantzun gisa ondutako txostenen haize-boladek airean eraman dituzte ezintasunok.

Une honetan Madrileko laborategi batean analizatzen ari dira grafito batzuk, auzipetutako arkeologoen eskariz eta epailearen aginduz. Espero dezagun ondo egingo dituztela eta auzia betiko argituta geratuko dela. Bada beste froga erraz bat zalantza guztiak uxatuko lituzkeena eta kaleratutako arkeologoek lehenengo egunetik eskatzen dutena: indusketa kontrolatuak egitea aztarnategiko leku jakinetan. Baina horrelakorik ez dute entzun ere egin nahi unibertsitateak eta aldundiak.

Euskal Herriko Unibertsitateak eta Arabako Foru Aldundiak Julio Nuñez izendatu zuten aztarnategiko zuzendari. Aski ezaguna da hark egindako langintza. Hondeamakina handi bat erabiliz 8.000 m karratu harrotu zituen jesus batean. Hori erakusten duten bideoak eta argazkiak ipinita daude Interneten. Itsuak ere ikusiko luke sarraskia, baina gure komunitate zientifikoak itsu eta mutu jarraitzen du, eta Lurmenekin hain zakarrak izan diren politikari, kazetari eta intelektualak ere bai. Eta askok galdetzen digutena, tartean Harris arkeologo famatuak aztarnategira egin zuen bisitan: zer diote honetaz Euskal Herriko beste arkeologoek? Kalean eta tabernan kristorenak, behar den lekuan ezer ere ez.

Duela gutxi urteurren hunkigarri bat bizi izan dugu. Hamar urte bete dira bidegabekeria sinestezin bat burutu zela hedabide baten eta pertsona batzuen kontra. Sufritutako kaltea konponezina bada ere, euskaldungoaren eta arrazoiaren berotasuna sentitu dute. Beste bidegabekeria baten laugarren urteurrena igaro berri da. Gure ondarearen zati bat zakarrontzira bidean eta pertsona ondradu batzuk kartzela atarian daude. Epailearen aldetik akusaziorik ez egon arren, kondena mediatikoa betetzen ari dira aspalditik. Eta desohorea, langabezia eta heriotza zibila dira ondorioak. Zenbaiten erasoak eta askoren isiltasunak elikatuta. Eliseo Gil eta Idoia Filloy dira izen-abizenez.

Kategoriak Sailkatugabeak | Utzi iruzkina

Bada beste Veleia bat Ligurian

Bada beste Veleia bat Ligurian, Italiako iparraldean. Egungo banaketa administratiboan ez da Liguriakoa, Emilia-Romagna eskualdekoa baizik, Piacenzako probintzian. Lugagnano Val d’Arda udalerrian dago, 460 m-ko alturan, paraje menditsuan.

Veleia2

Ligureen herri inportantea izan zen,Veleiates (latinez) tribuaren burua. Erromatarrek Liguria konkistatu eta gero ere (K.a. II. mendearen erdi aldera) bere inportantziari eutsi zion.  IV. mendean luizi ikaragarri batek guztiz hondatu zuen. XVIII. mendean deskubritu ziren haren hondakinak.  Hemen eta hemen informazio apur bat.

Veleia6

Askok galdetzen diogu geure buruari Arabako Veleiak eta Liguriakoak zerikusiren bat ba ote duten ala kasualitate hutsa den izenkidetasuna. Arabakoak Iruña ote zuen izena jatorriz, eta erromatarrek birbataiatu ote zuten Liguriakoaren izena ipiniz. Erantzunik ez dugun arren, saiatuko gara gaia aztertzen hurrengo batean. Bakarrik esan, badela Euskal Herrikoaren antzeko toponimia hortik zehar, batez ere Italiako iparraldean eta Sardegnan. Gure libururako egin genuen mapa koxkor bat, eta iaz Italiako Veleiara egindako bidaian ateratako argazki pare bat gehitu ditugu.

liguria

Kategoriak Sailkatugabeak | Utzi iruzkina

Hiru aldiz VELEIA NOV(V)A, lau VELEIA GORI

Hemen Idoia Filloyren post interesgarria toponimoaz. Aurreko sarrera batean esaten genuen deigarria dela sei edo zazpi aldiz hiriaren izena VELEIAN forman, inesiboan, agertzea, aurkitu berri duten aldarean bezalaxe, nahiz eta EHUko adituek VELEIANORUM interpretatu duten; oso interpretazio diskutigarria.

Plinio Zaharra (I. K.o.): In eundem conventum (Cluniensem) Carietes et Vennenses V civitatibus vadunt, quarum sunt Velienses. Pliniok dio Clunia-ko (gaur egun Coruña del Conde, Burgosko probintziaren hego-ekialdean) esparru administratibokoak direla karieteak (karistioak) eta vennenseak (?), eta bost hiri dituztela denera, horien artean Velienseak (vel(e)iatarrak).

Bestalde, Ourense-ko Celanova (Coeliobriga) herrian aurkitutako hilarri batek zera dio: M(arcus) Licinius / Veleiensis / Laribus / Gumelaecu[is] v(otum) s(olvit) l(ibens) m(erito) . Ikusten denez, Marcus Licinius hau Veleiatarra zen, auskalo zergatik Galiziara joandakoa

Hauek dira, guk dakigula, gentilizioaren aipu zahar bakarrak. Horregatik, VELEIAN  (laburpena izatea posible dela jakinda) VELEIANORUM interpretatzea gehiegitxo iruditzen zaigu. VELEIENSIUM izango zen genitibo plurala, “veleianus” ere erabiltzen zela frogatzen ez den bitartean. Dokumentatuta ez dago. Zenbat txantxa egin duten batzordekideek veleyense hitzaren kontura (“ostrakas veleyenses”, “euskera veleyense”, “anomalías veleyenses…), orain komeni denean “veleianus”ekin etortzeko.

Deigarriak dira beste agerpenak ere. Bi aldiz agertzen da VELEIA NOVVA eta behin VELEIA NOVA. Garbi dago hiri berriari egiten diola erreferentzia, bazela Veleia berri bat. Eta jakina, berria bazegoen zaharra ere izango zen. Horregatik pentsa liteke beste lau aldiz agertzen den VELEIA GORI hiri zaharra dela. 14469 piezak biak dakartza gainera, VIIL(II)I(A) GORI/ VIILIII NOVVA, bide baten marrazkiaren barruan.

GORIren esanahia ez dago argi. “Gorri”ren forma zaharra dirudi; batzuek pentsatzen dute “soila”, “landarerik gabea” esan nahi duela. Beste batzuek, kolorea. Nire ustez GOIRI dateke, goi aldeko hiri zaharra, hiri karistiarra. Arkeologoek diote erromatarrek hiri karistiar zaharraren gainean eraiki zutela hiri berria. Handia zela lehenagoko hiri hori, 50 hektarea hartzen zituela, mendixkaren erdialdea zein goi aldean kokatzen zela. Arkiz-ko Espoloia esaten zaio gaur egun goialdeari. GOIRI edo GOIURI toponimo dezente dago bizkaieraren eremuan. Hainbat Goiri dago Bizkaian; Goiuri (Gujuli ere deitua) Araban, Urkabustaizen.

Niretzat adierazgarria da Gasteizko hiribilduaren goialdearen antzinako izena: Villasuso. Gaur egun Villasuso-Goiuri esaten zaio hango areto-jauregi eder bati. Goiuri, nonbait, ez dago dokumentatuta, eta Villasusoren itzulpen berria da. Baina Villasuso ez ote Goiuri edo Goiri-ren antzinako itzulpena? Toponimia zahar ia guztia euskarazkoa den inguru batean harrigarria da “Villasuso”. Eta beste gauza bat: Iruña-Veleia goi-erdiaroan desegin zenean, nora joan zen hango jendea, edo parte bat behintzat? Zertarako erabili ziren hango harlanduak? Beste hiri bat eraikitzeko, agian, handik hamar kilometrora dagoen Gasteiz, ziur asko. Goiri edo Goiuri toponimoa ere harriekin batera lekuz aldatu ote zen?

nova

 

araina

gorinova

neulaike

gori

esta

Kategoriak Sailkatugabeak | 2 iruzkin

Ama Ata blog berria jaio da

Orain dela egun batzuk jaio zen Ama Ata bloga. Goiburuan ikus daitekeenez, Historia, Hizkuntzalaritza, Genetika, Arkeologia, Iruña-Veleia… daude jorragai dituen arloen artean. Lehenengo postetan, Iruña-Veleiako gaia gailendu da. VELEIA jartzen duen aldarea, Deidre, Eneas… ukitu dira. Hizkuntzalaritzan, Luis Silgoren BILOS hitz iberikoari buruzkoak, eta abar. Ongi etorri blog berriari!

Kategoriak Sailkatugabeak | Utzi iruzkina

Azken Jatorriberri argitaratu da

Jatorriberri berripapera argitaratu du Euskeraren Jatorriak. Azken hilabeteetan Iruña-Veleia gaian gertaturikoak jorratzen dira batetik: Nazioarteko Biltzarra, ETB1eko dokumentala eta eztabaida, VELEIA hitza duen aldarea, etab. Eta euskarari buruzko beste hainbat gai, bestetik.

Kategoriak Sailkatugabeak | Utzi iruzkina

Hamabi aldiz agertzen da grafitoetan VELEIA hitza

iruna

Gaurko Berriak, Jon Rejadoren eskutik, orrialde osoa ematen dio gaiari. EHUko irakasleen arabera, hau litzateke transkripzioa eta interpretazioa: (E)UCA(R) / (P)VS.R.P / VELEIAN / SER / MATRI / DEAE / DEDI(C)AVIT.  «Eucar/pus rei publicae Veleianorum/ae seruus Matri Deae dedicauit»  (Eucarpusek, veleiarren errepublikaren esklaboak, Ama Jainkosari eskaini zion).

Lehenago esan bezala, ez da lehenengo aldia izena “in situ” dokumentatzen dela. Hamabi aldiz agertzen da grafitoetan. Horietako sei edo zazpi VELEIAN forman, altarean bezala.

marcus

mario

esta

gori

neulaike

samuel

Hurrengo ostrakako testuak azken honen antzekoa dirudi, eta apurtuta dagoenez ezin irakur daitekeen arren, VELEIAN jar zezakeen

athe

Hurrengoak IN VELEIA VICI dakar. Elebiduna dirudi, IN preposizio latinoa eta esaldia eta aditza euskarazkoa, “Veleian bizi”, alegia. Deigarria da zortzi aldiz agertzen dela NON kasuan, inesiboan.

vici

Kategoriak Sailkatugabeak | Iruzkin 1

LURMENen agiria araren aurkikuntzaren aurrean

“La Diputación Foral de Álava, acaba de hacer pública mediante rueda de prensa, la localización de un interesantísimo documento epigráfico sobre piedra, un ara, en cuyo texto figura claramente la palabra VELEIA que, con bastante certeza, sería el nombre de la antigua ciudad romana asentada en Iruña de Oca. Creemos que, en principio, es un buen hallazgo y debemos felicitarnos por él. Pero queremos hacer un par de puntualizaciones:

La primera es que, pese a lo señalado por sus descubridores, NO ES CIERTO QUE SEA LA PRIMERA VEZ QUE SE DOCUMENTA EL NOMBRE DE LA CIUDAD ROMANA. Durante las excavaciones arqueológicas llevadas a cabo en el yacimiento por Lurmen S.L. se descubrieron, contextualizados en estratigrafía arqueológica, una serie de grafitos en los que estaba también grabado el nombre de la ciudad, concretamente, en 9 piezas, si bien en dos de ellas Veleia aparece dos veces, con lo cual tenemos 11 menciones. En alguno de ellos, además, distinguiéndose una Veleia Gori de una Veleia Nova. Estos textos estaban incisos sobre fragmentos de cerámicas, ladrillos o, en un caso, sobre un resto de fauna. La posibilidad de aparición del nombre de la ciudad en los grafitos fue evaluada negativamente por parte de la Comisión de expertos que dictaminó sobre ellos, así como otros aspectos epigráficos dados como imposibles en éstos (como determinados tipos de M) y que, sin embargo, en esta pieza también están presentes.

Lo que sí podemos afirmar es que este reciente hallazgo, vendría a aportar una prueba de veracidad hacia los grafitos localizados en el curso de nuestro proyecto de investigación, puesto que aparece nuevamente el nombre de la ciudad localizado por un equipo diferente y aspectos de escritura similares.

La segunda puntualización se refiere a la forma en que parece haberse producido el hallazgo, según nos han transmitido los medios de comunicación: “Este fragmento de altar apareció durante los trabajos de acondicionamiento de los accesos al “oppidum”, muy cerca de la puerta sur de la muralla” e insiste más adelante “Este hallazgo se enmarca en el contexto del control arqueológico de los trabajos realizados en el yacimiento a lo largo de 2012”.

Así que la impresión que nos transmite la noticia es que el epígrafe no ha sido encontrado durante un proceso de excavación arqueológica sino en unos trabajos de control de unas obras de acondicionamiento. Este tipo de labores normalmente se hacen con excavadora como la que, de hecho, nos consta que trabajó en esta parte del yacimiento este año. Por otro lado, las imágenes ofrecidas hasta el momento sugieren que, efectivamente, el hallazgo pudo producirse en esas circunstancias. De ello podrían ser evidencia también, las marcas que el propio epígrafe muestra a modo de “cicatrices”.

Si esto es así, la pieza carecería de contexto estratigráfico y estaría descontextualizada. No dudamos de que se trate de una evidencia epigráfica de época romana pero habría que tener en cuenta su carencia de contexto… en su caso.

Pero la cuestión es que si esas fueran las circunstancias del hallazgo: ¿cómo es que en la “nueva era de Iruña-Veleia” puede ser que se hagan obras en las que aparezca una pieza así durante un control? esto es, ¿realmente la ha encontrado una excavadora? En ese caso ¿cómo puede usarse una excavadora en una zona tan rica arqueológicamente como toda la ubicada en las cercanías de la puerta Sur de la antigua ciudad? No obstante nos congratulamos del hallazgo por él mismo, por los datos que puede aportar en el debate científico sobre los grafitos y por el hecho de ver cómo, al igual que nosotros en su día, también el nuevo equipo ha hecho público el hallazgo ante los medios y el público, de forma previa a su publicación científica. Algo habitual dentro de los proyectos arqueológicos si bien a nosotros se nos criticó despiadadamente por ello.”

LURMEN S.L

Kategoriak Sailkatugabeak | Iruzkin 1