Iruña-Veleia, egia ala gezurra?

Ez da lekurik gelditzen irailaren 26ko bisitarako. Oraindik badago tokia urriaren 4an (gazteleraz) eta 18an (euskeraz) egingo direnerako.

Izena emateko: webmaster.sosveleia@gmail.com

Arrakasta handiz hasi ginen bisita gidatu alternatiboekin abuztuaren 1ean. Orain artekoak gainezka egon dira eta jendea oso pozik geratu da. Hurrengo bisitak:

• Irailak 26, larunbata (euskeraz)
• Urriak 4, igandea (gazteleraz)
• Urriak 18, igandea (euskeraz)
• Bisita-ordua: 10:30-13:00. Harresien kanpoaldea eta Arkizeko muturra ere bisitatuko dira. Oinetako egokiak ekarri.
• Ondoren, 14:00, nahi dutenentzat, bazkaria Langraitzen (eguneko menua). Izena ematerakoan esan bazkaltzera geratuko zareten ala ez.
• Arratsaldeko lehen orduan, proiekzioa eta solasaldia jatetxean bertan.
• Izena emateko: webmaster.sosveleia@gmail.com gutxienez bi egun lehenago. Gehienez 30 lagun bisitako. Asmoa baduzu, ez utzi azkenengo momenturako.
• Herrietako lagun-talde, kultura-talde eta horrelakoentzat ere antolatzen ditugu bisitak (20 lagun gutxienez, 30 gehienez).

***

El día 1 de agosto empezamos con las visitas guiadas alternativas. Las realizadas hasta ahora han estado a rebosar y la gente ha salido encantada.. Las próximas visitas serán:

• 26 de setiembre (euskera)
• 4 de octubre, domingo (castellano)
• 18 de octubre, domingo (euskera)
• Horario de visita: 10:30-13:00. Se visitará también el exterior de las murallas y el Espolón de Arkiz. Traer calzado adecuado.
• Luego, 14:00, para las/los que quieran, comida en Langraitz (menú del día). Indicar al apuntarse si se va a quedar a comer.
• A primera hora de la tarde, proyección-charla en el mismo restaurante.
• Para apuntarse: webmaster.sosveleia@gmail.com con al menos dos días de antelación. Máximo 30 personas por visita. No lo dejes para el último momento.
• También organizamos visitas para grupos culturales, de amigos, etc. (máximo 30 personas, mínimo 20).

Antolatzaileak: SOS Iruña-Veleia, Euskeraren Jatorria eta Martin Ttipia

Irailaren 10ean ETBn ikusi ahal izan genuen EITBk ekoiztu eta duela urtebete Donostiako Festibalean aurkeztu zen Baskoniako historia bat dokumentala. Alberto Santana da zuzendaria eta Joseba Abaitua atalaren gidoilaria.

Honela aurkeztu du EITBk dokumentala bere webgunean:” El programa “Baskoniako Historia bat” (“Una historia de Baskonia”), desmontará los mitos y falsas creencias en torno a la historia de Euskal Herria. Se estrena el jueves, a las 22:25, en ETB1.”

Dokumentalaren edukiei erantzunez, Baskoniako ipuin bat  iritzi-artikulua idatzi eta zenbait egunkaritara bidali dut. Garan, Naiz agerkari digitalean, Berrian, Sustatun eta Zuzeun agertu da. Azpian irakur daiteke.

***

Aitzol Altunak aspalditxo argitaratu zuen idatzi luze, sakon eta ongi dokumentaturikoa teoria honetaz:  Una película sobre la falsa teoría de la euskaldunización tardía. Ezinbestekoa gaian kokatzeko

Irailaren 15eko Garan Beñi Agirre euskara irakaslearen artikulu bikaina agertu da gaiaz, Zientzialari berantiarrak. Orain dela hilabete batzuk Patxi Aranguren nafarrak Inquietos vascones  idatzi zuen teoria defendatuz, eta Inquietos vascones, pero no tanto artikuluaz eman nion erantzuna.

Ostraka Mundua blogean berri gehiago

***

Baskoniako ipuin bat

Nolako astea! Igande gauean euskaldun asko oheratu ginen pentsatzen, mitozale amorratuak izaki, Paleolito Aroko gizakiaren jatorrikoak ginela ziurrenik, Ekain, Lascaux eta Altamira margotu zuten haien ondorengoak. Aita Barandiaranek hori iradoki zigun, eta berriki egin diren azterketa genetikoek ere ez dute ezeztatu, aztarna paleolitiko ugari omen dagoelako gure gene-zopan.

Baina asteleheneko gosariarekin, lurrikara. “Euskaldunak ez dira uste bezain zaharrak” titulatzen zuen Madrileko egunkari batek. “Je-je, kar-kar!” suma zitekeen lerro artean. Asteartean euskal prentsara eta Internetera argibide bila jo eta jakin genuen Atapuercako zenbait giza hezur aztertu dituztela Upsala-n eta ondorioztatu dutela orain dela zazpi mila urte inguru heldu zirela euskaldunak ekialde hurbiletik eta aldean ekarri zutela laborantza eta abeltzaintza Europara. Gainera sardiniarren eta euskaldunen arteko antz genetiko harrigarria azpimarratzen zen, eta euskara eta paleosardiniera senideak izan zitezkeela iradokitzen. Bueno, hain gaizki ere ez, pentsatu nuen; alde batetik milaka urteak galtzen genituen baina bestetik ez da ahuntzaren gauerdiko eztula laborantzaren eta abeltzaintzaren ekarleak izatea Europara, eta, nork daki agian asmatzaileak ere bai. Gainera, euskara eta paleosardiniaren arteko senidetasunaz liburua amaitzear dudanez…, je-je, kar-kar.

Baina pozak gutxi irauten du pobrearen etxean. “Baskoniako Historia bat” afaldu genuen ostegunean; Santana eta Abaitua irakasleek zuzendu, EITBk ekoiztu eta iazko Donostiako Festibalean aurkezturiko dokumentala. Hogeita hamar mila urte esan duzue? Zazpi mila? Gizajoak. 1500 urtetxo besterik ez daramagu euskaldunok Pirinio hegoaldean. Beren tesi edo hipotesia azaldu ziguten: akitaniarrak ziren euskaldun bakarrak erromatarren garaian. Inperiora erori zenean, Bidasoa hegoaldea inbaditu zuten eta lau probintziak (gutxi gora behera) euskaldundu zituzten. Barduliarrak, karistiarrak eta autrigoiak ez ziren euskaldunak; eta, entzun, Nafarroa aldeko baskoiak ere ez!; nahiz eta hau aho txikiarekin esan zuten, jakina baita zein suminkorrak diren nafarrak. Aipatu ere ez Umessahar jartzen duen Lergako hilarria, edo eta herrialde bereko Itsacurrine, Lacubegi, Larrahe edo Selatse.

Oliteko gazteluan izan zen azken predikua: honaino heldu ziren akitaniarrak. Bisigodoek ez zieten aurrera egiten utzi. Hemendik hegoaldera ez da sekula euskararik egin. Aipatu ere ez Errioxa-Soria aldeko hilarrietan agertu diren zortzi edo hamar euskal izenak: Sesenco, Agirsar, Lesuri…

Bizkaitik abiatu zen Santana. Lemoako Elorriaga auzoan galdekatu zuen Abaitua irakaslea, atal honen gidoilaria. Hilarriko Secundianus-ek zein hizkuntza egingo zuen galdetuta, zalantzarik ez: zelta, eta latina ere bai ziurrenik. Euskara ezta pentsatu ere. Gero Santanaren ahotsa: “mendi eta ibai inportanteenen izenak zeltikoak dira; Anboto Ambatus-etik dator, jainko zeltikoa. Barkatu, Alberto, Ambatus zeltikoa izango da baina ez da jainko-izena, esklaboei eta libertoei ematen zitzaien pertsona-izena baizik. Interneten konproba dezakezu. Ez ote arraroa mendi sakratu bati esklabo-izena jartzea? Bestalde, zer esan nahi dute zeltaz Gorbea-k eta Oka-k? Argituko diguzu. Ez omen da euskararen arrastorik antzinateko epigrafian Gipuzkoan, Bizkaian eta Araban. Ez dituzu ezagutzen nonbait Oiartzungo Belteson, edo Foruko Ivilia jainkoa edo Arabako Attia, Helasse, Illuna, Luntbelsar, Uvarna.

Dokumentalean agertu ziren adituetako inor ez zen euskalduntze berantiarraren alde mintzatu. Gorrochateguiren lanak irakurri dituenak badaki teoriaren aurka dagoela. Dokumentalean ez zen hain argi gelditu; mendebaldean, ebidentzien arabera,”euskara pixka bat” egingo omen zen. Arraro geratu zen esaldia. Larrea ere ez da teoriaren aldekoa, nahiko garbi utzi zuen. Eta Azkarate ere ez. Aldaieta ez da teoriaren aldeko zantzua; izatekotan, kontrakoa. Luze joko lukete xehetasunek. Baina niretzat gogorrena Mitxelena aldekotzat hartzea izan zen. Santanaren arabera, behin baino gehiagotan iradoki zuen barduliarrak etab. ez zirela euskaldunak, eta pena Aldaieta bera hil zen urtean, 1987an, aurkitu izana. Alberto, berrikusi Mitxelenaren obra eta ikusiko duzu beti mintzatu zela teoria horren aurka: “… se puede sostener que várdulos y caristios, al menos en la parte norte del territorio, hablaban la misma lengua que los vascones septentrionales” (“Sobre la lengua vasca en Alava durante la Edad Media”. 1982). On Koldok burua jasoko balu… Nolanahi ere, narratzaileari sinestera, aipaturiko testigantzek indartu egiten dute beren hipotesia. Zaila da ulertzea nola utzi duten katedratiko hain gorenek beren iritziak manipulatzen.

Itzul gaitezen hasierara. Bat: akitaniarrek euskaldundu omen zuten hegoaldea VI. mendean. Galdera: euskaraz mintzatzen zen Akitanian, hots, Garonaren hegoaldean, garai horretan? Dakigunetik, Akitania gehiena erdaldundu zen Erromatarren garaian. Egungo Ipar Euskal Herriak eta agian Biarnoko eta Bigorrako mendialdeak iraungo zuten euskaldun. Hau da, akitaniarren lautik hiruk edo gehiagok ez zuen euskaraz jakingo. Nola euskaldundu zezaketen ezer? Bi: barduliarrak, karistiarrak… hizkuntza zeltiko bat egiten zuten VI. mendean, euskaldundu aurretik. Hizkuntza zeltikoa garai horretan? Aditu guztiak ados daude latinak hizkuntza zeltikoak eta iberiera irentsita zituela hirugarren edo laugarren menderako.

Eta orain geure buruari egiten dizkiogun galdera arruntak: zer egin zuten inbaditzaile akitaniarrek hegoalde guztia di-da batean euskalduntzeko? Garbitu egin zituzten zelta guztiak? Garbiketa etnikoa? Hala balitz, nola ez dute horretaz hitzerdi esaten Isidoro Sevillakoak, Gregorio Toursekoak eta beste autore garaikide batzuek? Nola ez da geratu arrastorik memoria kolektiboan edo mitologian?

Teoria honek baditu ia ehun urte. Gomez Morenok iberiera irakurtzea lortu zuen 1925 aldera eta orduan konturatu ziren euskararen bidez ez zutela ia ezer ulertzen. Ordura arte euskaldunak eta iberiarrak gauza bera zirenez, espainiarrik espainiarrenak ginen. Baina hori izateari utzi genionean hasi ziren ipuina idazten bera, Sanchez Albornoz eta beste batzuek. Eta moraleja garbia zen: hemendik aurrera ez duzue zilegitasunik izango mendebaldeaz, haren inbaditzaileak baitzarete, eta, nork daki, agian genozidak.

Nolanahi ere, dokumentalaren egileek diote herri honenganako amodio sakonak eraginda landu dutela teoria, amodio heldua, hori bai, ez infantila. Eta guk sinetsi egiten diegu, amodioak eta helikopteroko irudiek dena edertzen baitute, baita ipuinik txarrena ere.

2015eko urtarrilean hasi ginen elkarretaratzeak egiten Arabako Aldundiaren Plazan kereila kentzeko eskatuz eta Eliseo Gili babesa emanez. Oporrak igarota, ostegunero egingo dira hemendik aurrera, iluntzeko zortzietan. Gonbidatuta gaude.

Otsailaren 19ko elkarretaratzea

Oso jendetsuak eta arrakastatsuak izan dira asteburu honetako bi bisita gidatu alternatiboak. Eguraldi bikaina bi egunetan. Larunbatekoa erderaz izan zen eta 35 bisitari izan zituen. Igandean, euskeraz, 20 lagun bildu ziren, gehienak Usurbil eta Errenteriakoak. Ordubete bat eman genuen harresien kanpoaldea ikusten. Jendea txundituta lekuaren edertasunarekin; Arkiz muturreko itzulia ezin da galdu Iruña-Veleiara joan ezkero. Gero barrualdean beste ordubete bat, geldialdiak eginez lekurik interesgarrienetan gidariaren eta bisitarien azalpenak entzunez. Bazkari ederra Langraitzen eta bazkalostean proiekzioa eta solasaldia. Larunbatean Idoia Filloy izan genuen arratsaldeko saioan jendearen galderak erantzuten. Igandean, Iturisa-ko aztarnategiaren aurkikuntzaz mintzatu zitzaigun aurkitzaileetako bat.

Bisita hauez informazio gehiago: ama ata

Larunbateko bisita. Argazkia: Antton Erkizia

Datorren larunbatean, irailak 5, gazteleraz, egingo den bisitarako 30 lagunek eman dute izena dagoeneko eta ez da jende gehiago hartuko. Baina hurrengo egunean, irailak 6, Usurbilgo talde batek egingo du bisita, euskeraz, eta badaude leku batzuk oraindik. Beraz, asmoa baduzu, azkar ibili.

Ya se han inscrito 30 personas para la visita en castellano programada para el próximo sabado 5 de setiembre y no cogeremos más gente. Pero al día siguiente está programada una visita con un grupo de Usurbil, en euskera, y quedan algunas plazas. Si estás interesada/o, apresurate.

Izena emateko: webmaster.sosveleia@gmail.com gutxienez bi egun lehenago.

Arrakasta handiz hasi ginen bisita gidatu alternatiboekin abuztuaren 1ean. 35 lagun bildu ginen eta egun ederra pasatu genuen. Hauek izango dira hurrengo bisitak:

• Irailak 5 (gazteleraz)
• Irailak 26 (euskeraz)
• Bisita-ordua: 10:30-13:00. Harresien kanpoaldea eta Arkizeko muturra ere bisitatuko dira. Oinetako egokiak ekarri.
• Ondoren, 14:00, nahi dutenentzat, bazkaria Langraitzen (eguneko menua). Izena ematerakoan esan bazkaltzera geratuko zareten ala ez.
• Arratsaldeko lehen orduan, proiekzioa eta solasaldia herriko areto batean.
• Izena emateko: webmaster.sosveleia@gmail.com gutxienez bi egun lehenago. Gehienez 30 lagun bisitako. Asmoa baduzu, ez utzi azkenengo momenturako.
• Herrietako lagun-talde, kultura-talde eta horrelakoentzat ere antolatzen ditugu bisitak (20 lagun gutxienez, 30 gehienez).

5 de setiembre (castellano) y 26 de setiembre (euskera), próximas visitas guiadas alternativas

El día 1 de agosto tuvo lugar la primera visita guiada alternativa, con gran éxito, por cierto, pues nos juntamos 35 personas en un estupendo ambiente. Las próximas visitas serán:

• 5 de setiembre (castellano)
• 26 de setiembre (euskera)
• Horario de visita: 10:30-13:00. Se visitará también el exterior de las murallas y el Espolón de Arkiz. Traer calzado adecuado.
• Luego, 14:00, para las/los que quieran, comida en Langraitz (menú del día). Indicar al apuntarse si se va a quedar a comer.
• A primera hora de la tarde, proyección-charla en un local del pueblo.
• Para apuntarse: webmaster.sosveleia@gmail.com con al menos dos días de antelación. Máximo 30 personas por visita. No lo dejes para el último momento.
• También organizamos visitas para grupos culturales, de amigos, etc. (máximo 30 personas, mínimo 20).

Antolatzaileak: SOS Iruña-Veleia, Euskeraren Jatorria eta Martin Ttipia

Ama Ata blogean Idoia Filloy zuzendari ohiak oso gauza interesgarriak idatzi berri ditu Julio Nuñez egungo zuzendariak aztarnategian egindako sarraskiaz.

“En cuanto a la zona en curso de excavación por Julio Núñez… bueno ésa era un área en la que, gracias a la fotografías aéreas sacadas por nosotros y depositadas en la DFA en forma de informe (en las que se veía la intensa urbanización de la zona y el vial que dicen que es la Iter XXXIV, todo ello soterrado bajo las tierras de cultivo… ya sabéis por las sombras de los cultivos se dibujan las estructuras por el crecimiento diferencial de la vegetación según tengan o no piedra debajo), a nuestras prospecciones (en las que salía mucho material) y, sobre todo, gracias a los sondeos que llevamos a cabo (cuya memoria está también en manos de la DFA desde 2007), se sabía que era una zona muy rica arqueológicamente, donde el registro estratigráfico era muy potente y que salía intacto a partir de los 30-40 cm. de profundidad.

Lehenago ere banaka batzuk eginak genituen kultura taldeekin, baina larunbat honetakoa zen gure lehen deialdi irekia. Hamar egun besterik ez ditugu izan zabaltzeko.  Hedabide gehienek ez dute honen berri eman nahi izan, nahiz eta guk guztietara bidali iragarkia. Hala ere 30 lagunetik gora hartu zuten parte larunbateko bisita gidatuan. Arrakasta itzela.

Lehendabizi harresien kanpoaldea bisitatu genuen; Arkizeko tontorreraino joan ginen geldialdiak eginez, parajeaz gozatuz eta azalpenak emanez. Gero barrura sartu eta gauza bera egin genuen. Ondoren bazkaria Langraitzen. Arratsaldean proiekzioa eta solasaldia. Dena euskaraz egin zen. Egun bikaina.

Harresien kanpoaldean, Trespuentes aldera

Pompeia Valentinaren etxearen aurrean

Ate nagusitik irteten

Oharra: hurrengo bisita gidatua irailaren 5ean izango da (gazteleraz). Izena emateko: webmaster.sosveleia@gmail.com

Egunkariaren akats bategatik Galileo Galilei tituluaz agertu bada ere, Eliseo Galilei du berez izenburu gaurko Berrian argitaratu den nire artikuluak.

***

Eliseo Galilei

Eliseo Gil agurgarria, Galileo Galilei nauzu: “Nihil novum sub sole”, adiskidea. Hemen Kosmosetik dena ikusten da, eta hotzikara izoztu batek zeharkatzen nau nola zarabiltzaten ikusten dudanean.

Ni ere oso estimatua nintzen, Eliseo. Matematikari, astronomo eta filosofo handitzat nindukaten, baina mundua eguzkiaren inguruan dabilela esatera ausartu nintzelarik, akabo. Biblia Santuaren aurka nengoen. Dogma Santuaren zaintzaileek, teologo eta astronomo txit jakintsuak eurak, lepora salto egin zidaten, eta Ofizio Santuaren atzaparretan jarri ninduten. Nire ideiei uko egin behar nien derrigor. Aldameneko gelan “tormentua ematen” ziharduten norbaiti. Kurrixkek estaltzen zuten tarteka inkisidoreen erretolika. Neu izango nintzen hurrengoa. Eta nola ahaztu Giordano Bruno gizajoari urte batzuk lehenago gertatutakoa. Erromako Campo dei Fiori-ra joaten bazara, Eliseo, han ikusiko duzu haren estatua plazaren erdian. “Hemen erre zuten, mundua unibertsoaren erdia ez dela esateagatik”. Neure haragiaren erre-usaina hartzen hasi nintzen, eta amore eman nuen. Zaharra nintzen ordurako eta nekatuta nengoen. Hala ere, ez zidaten barkatu, etxean preso eduki ninduten hil arte.

Ez kexatu, Eliseo maitea. Inkisizio gorriaren garaiak ziren haiek, suak garbitzen zituen iritzi heretikoak, berez konstatazio zientifikoak baino ez zirenak. Zu behintzat ez zaituzte pikotari lotuta jarriko bidegurutzean bidaztiek txu egin diezazuten, ez zaituzte tormentatu eta erreko Andra Mari Zuriaren Plazan, nahiz eta baten bati gogorik ez falta. Inkisizio zuria da egungoa. Unibertsitateko Katedratikoak dira dogma santuen zaindariak, eta politikoak eta epaileak Ofizio Santua. Egia esan, ez dakit zein den hobea. Nire garaikoek bezala, hauek dena dakite zalantza izpirik gabe, duela bi mila urteko euskara, latina… eta biblia bertsotan ere bai. Eta ez dute surik behar zu bezalako bat kiskaltzeko. Hedabideak dituzte difamatzeko; eta nahikoa difamatutakoan, zure izena eta existentzia bera ahaztea komeni baldin bada, hedabide berberak erabiliko dituzte zure damnatio memoriae lortzeko.

Zure antzera ikusi nuen Altamiran Marcelino Sanz de Sautuola gizajoa duela 150 urte. Faltsutzailetzat jo zuten hura ere. Tristuraz hil zela esango nuke. Hilda gero onartu zioten aurkikuntza handia. Hilda gero, salda bero. Zurekin ez ahal da horrelakorik gertatuko.

Suerte txarra izan duzu, Eliseo. Denak jarri zaizkizu kontra. Ez bakarrik betikoak, domingotarren kastakoak, baita beste muturrekoak ere, ustez zu sutsuki defendatu beharko zintuztenak. Nola lortu duzu hori? Horregatik bakarrik monumentu bat mereziko zenuke. Eta ikusten dudanean inkisizioko buru izandako anderea kofradia ustez aurrerazale eta egizale baten buruan, ileak tente jartzen zaizkit. Eta ikustekoa izango da, Eliseo, grafitoak benetakoak direla aldarrikatzen den egunean zer nolako atsekabea hartuko duen zenbait akademiko, intelektual, kazetari eta politiko euskara zale eta aberri zalek. Hamaika ikusteko jaio ginen.

“Eppur si muove” (“Hala ere, mugitu egiten da”), nik esan omen nuen esaldi horrekin pasatu naiz historiara. “Tremate più voi nel pronunziare questa sentenza che io nell’ascoltarla” (“Dardara handiagoa egiten duzue zuek sententzia irakurtzean nik entzutean baino”), esan omen zuen Giordanok. Zu ere, Eliseo, joan zeure esaldia pentsatzen. Jende zuriarena igarri dezakezu; gauzak buelta ematen duenean, hurbildu, bizkarrean jo eta irribarre ezin zuriago batez esango dizute: “Esaten nuen nik, Eliseo, esaten nuen nik!”. Eta egoera berriari zukua nola atera pentsatzen egongo dira. Haizea hartzera bidal ditzakezu zuzenean, edo antzarrak ferratzera, bestela. Edo eta, harrizko pikotarik ez dagoen arren orain bidegurutzeetan, “Zoaz pikutara!” esan diezaiekezu zu pikotan jarri zaituzten horiei.

Ez etsi, Eliseo. Eutsi! Besarkada bat.