Iruña-Veleia, egia ala gezurra?

Bittor Kapanaga Elorza Otxandion jaio zen 1925ean eta 2011ko uztailaren 14an hil. Gerra osteko sasoi gogorretan alfabetatze kanpainak antolatzen, kooperatibak sortzen, politikagintzan eta herrigintzako beste hainbat arlotan jarduna. Unibertsitatera joateko aukerarik izan ez arren, jakinduria handiko gizona zen. Abeslari, idazle, politiko eta herrigintzako beste hainbat arlotako pertsona askorengan eragin sakona izandako pertsona. “Otxandioko aztia” deitzen zion zenbaitek. Artikulu ugari ditu aldizkarietan eta egunkarietan argitaratuak. Euskera Erro eta Gara (1978) liburuak leiho berriak zabaldu zizkien euskararen etimologia, jatorria eta horrelako gaietan interesatzen direnei.

Kapanagak Bergarako UNED-en 1995ean Euskaldunen erlijio zaharra tituluaz emandako hitzaldiaren pdf-a eta audioa eskura daitezke. Benetako harribitxia.

Jakinarazi behar, bestalde, talde bat ari dela Bittorren figura eta obra ezagutarazteko urratsak ematen. Paper ugari utzi zuen argitaratu gabe (hizkuntzari buruzko lanak, poemak, iritzi-artikuluak, gutunak…) eta horiek egokitzea eta argitaratzea izango da ekimenaren helburu nagusia.

Dagoeneko, Bittorri buruzko blog berezi bat irekita dago. Euskararen Jatorriaren blogean ere Kapanagaren zenbait lan aurki daiteke.

Merezi du Radio Euskadik Nuñezi egiten dion elkarrizketa osorik eta adi entzutea. Topikoz, asmatutako gauzez  eta zentzugabekeriaz ondo hornituta dator. Gizon honen jarreraz eta mailaz jabetzeko ez da txarra. Esate baterako, ikus zer dion programako 3:15:30 momentuan:

“Yo  siempre comento la misma tontería, pero bueno, pero creo que es útil. ¿Porqué se llama esto Iruña? Primero se llamaba Veleia. Aquí David encontró el testimonio de que aparecía Veleia, y apareció aquí. Una lápida en la que aparece la palabra Veleia. RES PUBLICAE VELEIANE. Con lo cual estamos hablando de un elemento ya bastante complejo a nivel de administración. Estamos hablando de una lápida del II de nuestra era.”

• “¿Porqué se llama esto Iruña? Primero se llamaba Veleia” (?)
• Ez al zen ba irakurri behar REI PUBLICAE VELEIANORUM?

Radio Euskadiko Boulevard saioan (03:10:00) elkarrizketa egin zion Ander Iribar kazetariak Julio Nuñezi asteazkenean. Horrela iragarri dute laster hasiko den aurtengo indusketa-kanpaina. Zera entzun daiteke hasieran.

JULIO NUÑEZ: Obviamente cuando se inicien las excavaciones comenzarán las visitas guiadas. El año pasado fue un éxito, esperemos que este año siga la misma línea. Ya ves que ha cambiado bastante.

ANDER IRIBAR, Radio Euskadi: Ha cambiado bastante después de años convulsos, cinco años después de cerrarse aquel mediático caso de los falsos hallazgos, de los falsos grafitos.

Gizon honek badirudi ez dakiela egiaren eta gezurraren artean bereizten: “Obviamente cuando se inicien las excavaciones comenzarán las visitas guiadas. El año pasado fue un éxito”. ¿Un éxito? Nik dakidanez, Aldundiak ez du bisitari-kopururik eman. Baina jakina da, esaterako, lehenengo urtean ez zirela 500 lagunera heldu, eta bigarrenean ez zirela mila baino askoz gehiago izan denboraldi osoan. Eta ihaz ere oso jende gutxi ibili zela. Zergatik ez dituzte datuak ematen?

Gogoratu behar da Eliseo Gilen garaian, aztarnategia itxi zen urtean (2008),  35.000 bisita izan zituela Iruña-Veleiak.

Ander Iribar kazetaria ere dotore ibili da. “Cinco años después de cerrarse aquel mediático caso de los falsos hallazgos, de los falsos grafitos”. ¿Cerrarse el caso?, grafitoak laborategian daudenean eta oraindik Eliseoren kontra akusaziorik ez dagoenean? ¿Falsos grafitos? Baina non bizi da kazetari hau? Zer informazio politika eta etika darama Radio Euskadik?

Auzi honetako protagonista nagusia den arren, ez da Eliseo Gilen hitzik entzun azkenaldian. Isiltasun hori apurtu du Ama Ata blogean, Alicia Satuéren “El latín de Iruña-Veleia” txostenari egin dion aurkezpen zorrotz eta hunkiberarekin.

Hona hemen pasarte bat:

Alicia Satué Zamoran jaioa da. Filologia Klasikoan eta Hizkuntzalaritza Indoeuroparrean lizentziatu zen Salamancako Unibertsitatean. Euskaldun berria, greziera eta latina erakusten du Arabako institutu batean. 217 orriko txosten ikusgarria idatzi du grafitoetan agertzen den latinaz. “El latín de Iruña-Veleia” du izenburua. Gaurko DNA egunkarian dator albistea. Joan den udazkenean Gasteizen egin zen Nazioarteko Biltzarrean emandako hitzaldiaren bideoa ikus daiteke hemen.

****

Hau da Lurmen-ek bidali duen prentsa-oharra:

LURMENEK BESTE TXOSTEN BAT AURKEZTU DU EPAITEGIAN IRUÑA-VELEIAKO GRAFITOEZ.

“Iruña-Veleiako Latina”. Titulu hauxe du grafitoak erromatarren garaikoak izan daitezkeela ondorioztatzen duen azken txostenak. Lurmenen defentsak aditu-txosten gisa entregatu du Epaitegian, analitiken emaitzen zain gauden une honetan. Jakina denez, analitika horiek kasuaren instrukzioaren barruan egiten ari dira, akusatutako partearen eskariz.

Alicia Satué da azterketa berri honen egilea. Filologia Klasikoan eta Hizkuntzalaritza Indoeuroparrean Lizentziatua Salamancako Unibertsitatean, latina eta greziera irakasten du gaur egun Bigarren Hezkuntzako instituto publiko batean. Ponentzia bat irakurri zuen gai honetaz, joan den urtean Iruña-Veleiaz egin zen I. Nazioarteko Biltzarrean.

Txostenean, grafitoetako latina aztertzen da, arkeologoek izendatzen dieten kronologia eta testuinguru arkeologikoa kontuan hartuta. Horretarako, ikertzaile honek latin bulgarreko adituek eskaintzen dituzten datuak zein erromatarren garaiko iturri idatzietatik ateratakoak erabiltzen ditu. Eta, 200 orrialde baino gehiagoko azterketa sakona eginda gero, ondorioztatzen du ez dagoela inolako ezintasun linguistikorik grafitoetan; begi aurrean dugun hizkuntza III. mendean Hispaniako iparraldean egiten zen latin arruntaren benetako testigantza izan daitekeela. Iruña-Veleiako latina eta K.a. I. mendeko latin literario klasikoa ezberdinak dira, jakina, baina hiru mende geroago herri xeheak hitz egiten zuenarekin bat letorke hemen agertzen dena; Ponpeiako grafitoekin gertatzen den bezala, non herri-hizkera islatzen den.

Idazkunak ebaluatu zituen Batzordea, aldiz, grafitoetako latina idatzi literarioetako eta epigrafia ofizialeko latin klasikoarekin konparatzera mugatu zen. Akats larria abiapuntutik bertatik, beste hizkera mota bat erakusten baitute grafito hauek. Gainera, Lurmenen krontratxostenetan garbi geratu da batzordekideek ez zutela erromatarren garaiko dokumentazioa ondo ezagutzen, ezinezkotzat jotzen zituztenak posible zirela eta asko eta asko dokumentatuta zeudela. Azkenik, egileak gogoeta egiten du Batzordearen txostenek zientziarentzat izan ditzaketen ondorioez, eta zera galdetzen du: “¿eta hanka sartu badute”.

Gogora dezagun dagoeneko 20 direla Lurmenek Epaitegian entregatu dituen txostenak; denak grafitoen benetakotasunaren edo erabilitako arkeologia metodoaren alde mintzatzen dira. Izen handiko ikerlarienak tartean, Ulrike Fritz egiptologoarena edo Edward. C. Harris-ena, arkeologia modernoaren metodo-eredua sortu zuenarena, adibidez. Euskararen ikerlerik onenetakoa izandako Jose Luis Alvarez Enparantza “Txillardegi”k ere idatzita utzi zuen bere ustez euskarazko grafitoak benetakoak zirela. Duela gutxi, Hector Iglesiasek bere txosten eguneratua argitaratu du ARSE aldizkari zientifikoan: “Les inscriptions d’Iruña-Veleia: analyse linguistique des principales inscriptions basques découvertes”. Eta ez da denbora asko Antonio Rodríguez Colmenerok azterketa bat argitaratu duela jakinaraziz VELEIA hitzarekin berriki aurkitu den aldarea benetakotasunaren aldeko beste zantzu bat dela, grafitoetan ere usu agertzen delako izen hori.

Lan hauei guztiei Alicia Satuéren txostena gehitu zaie; grafitoek garai hartako latin bulgarraren analisiari eskain diezaioken informazio interesgarria aztertzen da bertan.

Idoia Filloy, Lurmenen izenean

Idoia Filloyk 26 orrialdeko txostena argitaratu du izenburu honekin: “INFORME SOBRE LA APARICIÓN EN 2012 DE UN ALTAR ROMANO CON UNA NUEVA MENCIÓN A VELEIA en el yacimiento arqueológico de Iruña-Veleia 2012. Un nuevo aporte a la veracidad de los grafitos”.

Duela gutxi gai berari lotutako beste txosten bat argitaratu zuen Antonio Rodriguez Colmenero irakasle galiziarrak “Veleia, ¿madre y diosa? Una nueva posibilidad” izenburuaz.

Honezkero jakingo duzuenez, Euskara Jendea izeneko dokumental sorta egiten ari den taldeak  hilarri interesgarria aurkitu du Parisen. Epigrafistek bazuten hilarriaren berri, baina galduta zegoen aspaldi.  Informazio zabala aurki daiteke hedabideetan: ETB, Berria, Gara

Gogoeta kritikoa eta informazio interesgarria Euskararen Jatorriaren blogean.

Sustatun topatu dut epigrafearen transkripzioa eta itzulpena. Gune horretan agertzen den argazkia ere oso garbia da. Lehenagotik zeuden transkripzioekin, eta argazki honi begiratuta, ondorengoa geratu da.

C[aio]·MOCCONIO·C[ai]· F[ilio]·FAB[ia]·VERO
PRAETORI·LEGATO·PR[o]·PR[aetore]
PROVINCIAE·ACHAIAE·TR[ibuno]·PL[ebis]
Q[uaestori]·URBANO·III·VIR[o]· CAPITALI
TRIBUNO·LATICLAVIO·LEG[ionis]
VII·GEMIN[ae]·AT CENSUS·ACCIPIEN
DOS·CIVITATIUM·XXIII
VASCONUM·ET·VARDULORUM
VIXIT·ANIS·XXXVI
EX·TESTAMENTO

 itzulpena (Maite Goñi, Sustatu)

Fabia leinukoa eta Caius-en semea den Caius Mocconius Verus-i
(dedikatzen zaio hilarri hau),
Achaia probintziako Pretor funtziodun pretor legatoa izandakoa
(gobernadore modukoa),
Plebeko tribunoa izandakoa (gobernu zentraleko goi mailako kargu modukoa,
garai hauetan kargua entzutetsua da baina ez botere errealduna),
hiriko questorra izandakoa (Erroma hiriko diruen arduraduna),
triumviro capital izandakoa
(gartzelen eta exekuzioen arduraduna heriotza zigorra dagoenean),
Baskoien eta Barduloen 23 hirien zentsoa egin zuen
Gemina VII.a legioko tribuno latiklaboa izan zen
(senatore mailako Legioaren 2. arduradun)
36 urte bizi izan zituen
bere testamentuan (…horrela idatzita utzi zuelako, hilarri hau jarri egin da).

Aldaketa txiki bat egin diot Maite Goñiren itzulpenari: Arkaia jartzen duen lekuan Achaia ipini dut, errata delakoan.   Interneten irakurtzen dudanez, Achaia Greziako Peloponesoko eskualdea da. Beste ukitutxoren bat ere egin diot.

Mertxe Urteaga arkeologoak aurkezpenean adierazi zuen hilarrian aipatzen diren Barduliarren eta Baskoien 23 hiriak K.o. II. mendean Ptolomeo geografoak zerrendatzen dituenak izan daitezkeela.

Epaileak emandako epea agortu den arren  (sei hilabete), berririk ez dator laborategitik eta Epaitegitik. Beheko kronologia errepasatzean batek ez daki negar ala barre egin. Gai hauetaz arduratu den edonork badaki ez dela denbora asko behar gisa honetako analisiak egiteko, eta laborategi espezializatu batek ez duela zailtasun berezirik grafito bat benetakoa ala faltsua den antzemateko, batez ere 400 piezako lagin bat dagoenean eskura.

Gogoratu behar, gainera, Laborategiak ez zuela hartu hezurrezko eta adreiluzko piezarik, analizatzen errazenak, nahiz eta parte biek egindako zerrendetan egon.

Kronologia

2009-iraila. Lurmen-ek piezen analitikak egiteko eskatzen dio ofizialki Epaitegiari.

2010-apirila. Epaileak bi parteei, Lurmeni eta Arabako Foru Aldundiari, analizatu nahi dituzten piezen zerrenda eskatzen die. Parte bakoitzak 50 bat grafito seinalatzen ditu.

2010-ekaina. 2009an Lurmenek, Sos Iruña-Veleia Elkartearen bitartez, Arkeometrian izen handia duen Ingalaterrako laborategi batekin kontaktatu zuen. Laborategiak gai ikusten zuen bere burua piezak datatzeko. Aurrekontua ere zehaztu zen, 1.000 euro inguru pieza bakoitzeko. SOS prest agertu zen gastua bere gain hartzeko. Lurmenek proposamena egin zion idatziz Epaitegiari, baina honek ez zuen onartu.

2010-uztaila. Epaileak Guardia Zibilaren laborategia izendatzen du analitikak egiteko.

2011-ekaina. Guardia Zibilak erantzuten du ez dituela egingo, horretarako baliabide teknikorik ez duelako

2011-azaroa. Epaileak Ertzaintzaren laborategia izendatzen du analitikak egiteko.

2012-urtarrilla. Ertzaintzak erantzuten du ez dituela egingo, horretarako baliabide teknikorik ez duelako.

2012-uztaila. Epaileak, auto baten bidez, Instituto de Patrimonio Cultural de España erakundearen laborategia izendatzen du, ente honen baiezkoa jaso ondoren. Epaileak sei hilabeteko epea ematen du.

2012-abendu hasiera. Laborategiak piezak jasotzen ditu analizatzeko. Baina zeramikazkoak bakarrik eramaten ditu. Hezurrezkorik eta adreiluzkorik ez, nahiz eta zerrendan egon.

2013-ekaina. Ezarritako sei hilabeteko epea agortu den arren, berririk ez laborategitik eta Epaitegitik.

academia.edu. Honezkero jakinean egongo da asko eta asko. Bada webgune bat non, formulario bat bete ondoren, edozeinek eskegi ditzakeen bere lanak: ikerketa, dibulgazioa, iritzia… Britainia Handiko unibertsitario talde gazte batek sortua duela hiru edo lau urte, dagoeneko milaka eta milaka dira bertan lanak ipini dituztenak eta milioika jarraitzaileak. Leku paregabea gauzak lau haizetara zabaltzeko, paperean argitaratzea gero eta zailagoa den sasoi honetan.

Iruña-Veleiako gaiari zuzenean edo zeharka lotutako hainbat lan aurki daiteke. Ikerlari hauenak, adibidez.

Eliseo Gil Zubillaga, Idoia Filloy Nieva,  Roslyn M. Frank, Maria Pilar Alonso Fourcade,  Xabier Renteria, Juan Martin Elexpuru

Hector Iglesias filologo lapurtarraren artikulu luze eta mamitsua irakur daiteke, frantsesez,  Sagunton argitaratzen den ARSE aldizkari zientifikoan. Asko eta asko idatzi da gaiaz, baina orain arte sekula  ezer publikatu gabe zegoen arkeologian edo hizkuntzalaritzan berezitutako aldizkari batean. Bide batez, Batzordekideak hain seguru badaude beren usteetan, zergatik ez dituzte beren txostenak inon argitaratzen?

Lakarrak eta Gorrochateguik ezinezkotzat jotzen dituztenak banan-banan jorratzen ditu: ESTA, ARRAPA, ARAINA, POLITA, T grafia… eta bi irakasleen argudioen ahultasuna agerian uzten du behin eta berriz.

Gogoratu Iglesiasek txosten luzeago bat idatzi zuela gaiaz 2010ean, grafitoen beste hainbat alderdi ere jorratuz. Haren laburpena eta egokitzapena da hau,  euskarazkoetara mugatua.

Oharra: pdf-a jaistea komeni da artikulua ondo irakurtzeko. Bestela, tildedun letrak desagertu egiten dira pantailan.