Iruña-Veleia, egia ala gezurra?

Pantailaren goialdean ikusiko duzue Bibliografia ipini berria, aurrekoa ordezkatu duena. Pdf-a jaitsi daiteke, jakina. Grafitoen aurkezpena egin zenetik hogei urte betetzen diren honetan, garrantzi handikoa da gaiaz idatzi den guztiaren edo ia guztiaren bibliografia eskura izatea. Asko gara pentsatzen dugunok Iruña-Veleiako grafitoek inportantzia ikaragarria dutela Euskal Herriaren historian, eta gaian sakondu nahi duenak, izan  ikerlari zein hiritar soil, eskura du lehengaia. Gure herriko norbanako eta erakunde askok izan duten jokabide makurra  erretratatua geratzen da testu horietan. Baita jarrera jatorra izan dutenena ere.

Hemen ikus daiteke

Gidaria: Josetxo Mendia Azurmendi

Hitzordua: 11:00, Iruña-Veleiako aparkalekuan

Komeni da aurrez jakinaraztea tlf. honetan: 696296767

(Lantxo honen bertsio laburra Berrian argitaratu zen 2018an. Lotura hautsia dagoenez eta artikulu hura gure blogean ere agertu zenez, hemen ikus daiteke lehen bertsio hura. Orain bertsio osoa argitaratzen dugu lehen aldiz).

Maiatzaren hasieran aurkeztu zen EHUko zenbait irakaslek eta NUPeko batek idatzi eta Eusko Jaurlaritzak argitaratu duen Euskararen Historia liburua, ia 900 orrialdeko obra mardula. Obrak antzinatetik gaur arteko historia jasotzen du hamar ikerlek sinaturiko zortzi ataletan. Lan ederra dirudi. Lehen bi atalak irakurtzeko astia izan dugu bakarrik, baina gainbegiratu on bat eman diogu guztiari, eta oso interesgarriak iruditu zaizkigu lan gehienak. Euskararen historian interesatua dagoenarentzat erreferentziazko obra, nahiz eta gure ustez gauza inportante gehiegi uzten dituen alde batera.

Euskararen historiaurrea du izenburu lehen atalak, Joseba Lakarrak sinaturikoak. Artikuluaren hasieran euskararen balizko senideez dauden teoriak aztertzen ditu eta banan-banan egurtzen bide horretan proposamenak egin dituzten ikerle gehientsuak: iberiera (Schuchardt, Orduña), berberea (Mukarovsky), kaukasiera (Lafon), eta beste asko. Hona hemen pasarte batzuk:

Federiko Krutwig euskaltzain ohiaz, Garaldea (1978) liburuan guantxea euskararekin lotu zuena: “Zaila da Europan 70ko amaieran horren pareko hizkuntzalaritza parodia funtsik gabekorik aurkitzea, marxismoaz, zibernetikaz edo gainerakoez erantsi eta liburuaren kapitulu osoak hartzen dituzten xelebrekeriak alde batera utzirik” (Lakarra 2018: 45).

Roslyn Frank Iowako unibertsitateko irakasleaz, euskal gaiez hainbat lan idatzirikoa: “Nire ustez, Krutwigen langa eta gailurrak berdindu ez arren –baina aitortzen dut Mitxelenak justu kontrakoa zeritzola– Iowako R. Frank hispanista ohiak (“En torno a un mito: el euskera y el indoeuropeo”, 1978). “I expect that few linguistics will find the author’s game entertaining” idatzi zuen Trasken aldetik, hark hatz, joko eta su-z egin “analisi” bitxi bezain funtsgabea pare bat orrialdetan sarraskitu ondoren. Ez dirudi egilearen azken 40 urteotako ekoizpenak bertoko friki taldetxoren batentzako opariez landa ezer hoberik duenik” (2018: 46).

Vahan Sarkisian hizkuntzalari armeniarraz, 2009an zendua : “Interes historiografiko hutsera ere ez da iristen Sarkisian euskaltzain ohorezkoaren euskara eta armenieraren arteko ahaidetasun-hipotesia” (2018: 50). Michel Morvan, Bordeleko Unibertsitateko hizkuntzalariaz, euskara eta hizkuntza uralo-altaikoen artean kidetasunak ikusten dituena: “Labur esateko, originalik (hitz honen adierarik orokorrenean) asko eta onik gutxi du Morvanen uztak –modernitatearen, Interneten eta frikien garaian usuegi gertatu bezala–” (2018: 64).

Theo Vennemman, hizkuntzalari aleman famatua, azken glaziazioaren ondoren vasconic hizkuntza Europa osora zabaldu zela defendatzen duenaz: “(Vennemman) prest da, aldiz –behar izanez gero, bistako manipulazioak ere tarteko direlarik–, hain oinarri eskaxeko helburu erraldoien alde edozer erabiltzeko amateur nekaezin bat bailitzan” (2018: 59). ”. Bizkaitarra euskaltzain oso bihurtu zenean 2009an, luze mintzatu zen alemanaz, eta “oraintsuagoko friki samaldak”en barnean kokatu zuen, bere jaioterrian egin zuen sarrera-hitzaldian.

Bittor Kapanaga autodidaktak (“Otxandioko Aztia” zenbaitentzat) “Testu baten bitxitasunak“ izeneko artikulu luzea ondu zuen, Luis Villasante euskaltzainburuak irakurri zuena Euskaltzaindiaren batzar batean; artikulu hori Euskera-n argitaratu zen 1983an. Gaia, Refranes y Sentencias-eko (1596) hainbat esaeraren azterketa. Horietako bat, Erioac ereçan Butroeco alabea Plencian. Originalean horrela dago itzulita: “El tártago mató a la hija de Butrón en Plencia”.Kapanagak pentsatzen du itzulpen okerra dela, egilea erratu egin zela. Itzulpenekoa esaera ez izateaz aparte, ez duela ez buru eta ez hanka. Luze eta zabal arrazoitzen du hori, eta bere itzulpena proposatzen: “Manantiales en el Ereza, la hija de Butrón en Plencia”. Hona otxandiarraren pasarte batzuk:

“Eta Mendebaldean erio hitzak bere esanahi argia eta gotorra du: manantial edo manamiento. Horrela ikasi nuen nik mutikotan eta horrela erabili izan dut beti: iturrian erioa hasi, edo erioa agortu; ontzi batek erioa izatea, mendian ur-erioak ikustea etab. […] Eta bilaketa lana hasi eta berehala aurkitzen dugu Ereza mendia, erioz betea; Euskalerrian mendi eriotsurik bada, Ereza dugu benetan eriotsua, beronen malda barrenetan hiru erreka sortzen direlarik. […] Esanahiari dagokionez, oso argi dugu auzia: garrantzi handiko emakumea izan behar zen Butroetarren alaba hori, edonola ere, esaera batetan bere oroitza geroari uzteko; Erdi Aroko jauntxo familien itzala eta Euskalerrian emakumeek beti izan duten gizarte begirunea kontutan izanez, bidezkoa dugu hori” (1983: 166).

Arrazoitzen duenez, esaera edo kopla zahar askotan naturako irudi bat doa aurretik metafora gisa, eta bizitza errealeko zerbait gero. Eretza mendian ur-lasterrak eder, Plentzian Butroe leinu nagusiko alaba eder, harro… Merezi du Kapanagaren artikulua osorik irakurtzea.

Guk, ildo beretik, pare bat gauza gehituko dizkiogu. Berak ematen dituen adibideez gain, hara beste bat, Santa Agedako kopletan kantatu ohi dena: Hor goian izarra/ hari begira lizarra/ etxe hontako nagusi jaunak / urre gorrizko bizarra. Eta orain hitz arraro horrekikoak. “Tartago: (Euphorbia lathyris). Planta euforbiácea anual, es común en España y tiene propiedades purgantes y eméticas” (María Moliner). Beraz, tártagoak ez du hiltzen, ez Plentzian eta ez inon, asko jota gorakoa edo beherakoa eragin. Bestalde, Elhuyarren hiztegiaren arabera, tartiku da euskaraz; erio = tártago ez daiteke inon aurkitu, ezta OEHn ere. Eta erioac ‘heriotzak’ zentzua balu, (h)erioc beharko luke, pertsonifikatu egin ohi delako.

Kapanagak berak esanda dakit zorionak jaso zituela zenbait euskaltzainen aldetik, eta Mitxelena suak eta garrak hartuta geratu zela, baina ez ziola sekula erantzun artikuluari. Erantzun zaila zuen.

Lakarrak bai, Lakarra sarri sartu da Kapanagaren artikuluarekin. Euskararen Historian zera dio:

”Nahiz B. Kapanagak 1983ko Euskera aldizkarian argitaratu artikulu xelebre batean (“Testu baten bitxitasunak”) bestelako proposamenak egin; bistakoa da egilea ez zela lectio difficilioren eta, oro har, filologiaren aldeko” (Lakarra&Mounole 2018: 353).

Georges Rebuschi Sorbonako katedratiko ohi frantsesa ere, euskal gramatikari buruz zenbait azterlan ondutakoa, sarri samar egon da bizkaitarraren begi-miran: “Horrela egin zuen Rebuschik futuroko inperatiboarekin bere tesian (1984), nahiz kontrakoa esplizitatua izan Mitxelena (1964a)n” (Lakarra&Mounole 2018: 357). Mitxelenak zerbait esplizitatu bazuen, nola bururatzen zaio Rebuschiri beste zerbait proposatzea? Hamaika ikusteko jaio ginen.

Eta ez dira deskalifikaturiko bakarrak. Nire azkenetariko aztergaia euskara-paleosardiniera senitasuna izan denez, zilegi izango zait gai honi leku zabalagoa eskaintzea. Eduardo Blasco Ferrer hizkuntzalari katalanak (Cagliariko Unibertsitateko katedradun ohia, 2017an zendua) artikulu ugari argitaratu zuen hizkuntza bien arteko loturaren hipotesia jorratuz, eta liburu mamitsu bat ere bai 2010ean. Besteak beste, ondorengo euskal erroak aurkitzen zituen islako toponimian: ala, haran, ardi, (h)artza, baso, berri, bide, ertz, *goni, gorri, (h)iri, istil, itz/*iz, lats, logi, lur, mando, ola, on, orri, osto, (h)otz, (h)obi, soro, (i)turri, ur, zuri.

Lakarrak kategorigoki esaten du euskararekin ez dutela inolako zerikusirik eta antzak homofoniaren, hau da, kasualitatearen fruitu direla. Zera idatzi zuen 2013an: “Desgraciadamente para Eduardo Blasco, nada similar existe entre Paleovasco y Paleosardo y resulta imprescindible seguir llamando “casualidad” y “homofonía”a lo que tras una mínima revisión no alcanza los estándares diacrónicos menos severos” (2013: 144).

Zenbaitek badakikeenez, Euskararen aztarnak Sardinian izeneko liburua argitaratu zidan Pamielak 2017an. 360 orrialde, urte batzuetako lana. Bertan, Blascoren ikerketak oinarri hartuta, erromatar garaiko epigrafian eta leku-izenetan edo gaur egungo sardinieran bila daitezkeen balizko aztarnak aztertu ondoren, toponimian sakontzen da. Badira islan 350 bat leku-izen Euskal Herrikoen berdinak edo ia-ia: Adarre, Alzola, Arga, Aresti, Aritzu, Aritzola, Arreba, Arratzu, Arresi, Aspe, Aspidatzu, Baiona, Balzola, Baratz, Borda, Goni, Isturis, Loiri, Meschiris, Olzai, Orbais, Searsolu, Sorabile, Uri, Urrosolo, Zuri…, eta beste lau mila inguru elementuren bat berdina dutenak. Lartxo homofoniak izateko.

Editoreak komentatu izan dit liburua hor dagoela, eta gai horretaz jardun nahi duenak ezinbesteko erreferentzia izango duela aurrerantzean; kritikatzeko, laudatzeko, zuzentzeko, osatzeko… Horretan nengoen ni ere Euskararen Historia liburuan Lakarraren iruzkina irakurri arte; zera dio Blasco desmuntatzen duen ataleko oin-ohartxo batean : “Elexpuru jaunak ez dio gezurrik arestian ateratako liburuan hura ez dela berezilarientzat idatzia ozenki aitortuaz; ez du, beraz, harekin hemen denbora galtzea merezi” (2018: 65).

Bejondeizula Lakarra jauna. Dena dela, Elexpuru jaunak liburuaren sarreran jartzen duena gogoratuko dizu, ez baituzu, nonbait, ondo ulertu: “Liburu honek ere eskertuko ditu kritikak, zuzenketa proposamenekin batera; zorrotzak eta eraikitzaileak badira hobe, jakina. Baina, aurrekariak ezagututa, diren modukoak direla, izen-abizenez sinatuta egotearekin konformatuko nintzateke (hau bete duzu, behintzat). Batek baino gehiagok igarriko du zertaz ari naizen. Liburuak edozeinek irakurtzeko modukoa izan nahi du. Ez dago espezialistei begira egina, ez da aldizkari zientifiko baterako artikulua, baina espezialistengana ere iritsi nahi luke”.

Mezua argia da: konparaketak ez du balio euskararen lehenaldia ezagutzeko, toponimiak ere ez, Iruña-Veleiak ere ez (faltsuak); berreraiketak bakarrik, nire berreraiketak, alegia. Eta, dakizuenez, ni naiz horretaz gehien dakiena. Lakarraren berreraiketez eta etimologiez luze jardun daiteke, baina ni baino “berezilari” hoberik bada eginkizun horretarako.

Edonork du eskubidea edonoren teorien ustezko ahuleziak kritikatzeko eta bereak proposatzeko, jakina, baina neurrimendua eta errespetua bezalako irizpideek lekutxo bat izan behar lukete kritikariaren buruan.

Euskalariak dira gure hizkuntzaren legio atzerritar boluntarioa. Garai batean ugari ziren. XIX. eta XX. mendeetan euskarak mundu osoko hizkuntzalariak erakarri zituen. Euskalarien Nazioarteko Jardunaldiak egin ziren 1980an, Euskaltzaindiak antolatuta. Villasante, Haritxelhar, Satrustegi, Irigoien, Mitxelena eta Knörren garaiak ziren. Euskal Herrikoez gain, baziren kanpotik etorritako dozena bat “baskologo”. Gaur egun horrelako bat antolatuko balitz ez dakit nik zenbat hurbilduko litzatekeen, hemen dabilen tiro-hotsa entzunda. Agurtu beharrean egurtu, goretsi beharrean gutxietsi. Eta deigarria da euskarari garrantzi eta hedadura historiko handiena aitortzen diotenak (Vennemann, Blasco, Frank, Morvan…) izaten direla tirokatuenak.

Hitz batek definitzen gaitu: etxekalte. Zer pentsatuko dute gutaz?.

Euskalarien zerrenda

Euskalariez jardun dugu, eta hona hemen euskalarien zerrenda luze bat; ez daude denak, jakina.

Espainiarrak: Lorenzo Hervás y Panduro (1735-1809), Ramón Menéndez Pidal (1869-1968), Antonio Tovar (1911-1985), Jose María Sanchez Carrión “Txepetx” (1952), Eduardo Orduña Aznar. Frantsesak: Louis-Lucien Bonaparte (1813-1891), Julien Vinson (1843-1926), Achile Luchaire (1846-1908), Julien Sacaze (1847-1889), Antoine Meillet (1866-1936), George Lacombe (1868-1916), Henri Gavel (1880-1959), René Lafon (1899-1974), André Martinet (1908-1999), Jacques Allières (1929-2000), Michel Morvan (1948), Georges Rebuschi (1949). Herbeheretarrak: Willen J. van Eys (1825-1908), C. Cornelius Uhlenbeck (1866-1950), Rudolf de Rijk (1937-2003). Ingelesak: E. Spencer Dodgson (1857-1922), Alan Roy King (1954-2019). Alemanak: Wilhelm von Humboldt (1767-1835), Karl Mahn (1802-1887), Hugo Schuchardt (1842-1927), Gerhard Bähr (1900-1945), Karl Bouda (1901-1979), Theo Vennemann (1937). Austriarra: Hans Mukarovsky (1922-1992). Suitzarra: Johannes Hubschmid (1916-1995). Txekiarra: Norbert Tauer (1898-1983). Italiarrak: Alfredo Trombetti (1866-1929), Vittorio Bertoldi (1888-1953). Norvegiarra: Hans Vogt (1903-1986). Armeniarra: Vahan Sarkisian (1954-2011). Georgiarra: Shota Dzidziguri (1911-1994). Katalanak: Fidel Fita (1836-1918), Pere Bosch Gimpera (1891-1974), Joan Coromines (1905-1997), Eduardo Blasco Ferrer (1956-2017). Estatubatuarrak: Larry Trask (1944-2004), Roslyn Frank (1939), Mikel Morris (1957), Juliette Blevins. Japoniarrak: Suzuko Tamura (1934-2015), Tadao Shimomiya, Hiromi Yoshida (1964).

Ikusten denez, asko eta maila handikoak izan dira eta dira euskalari atzerritarrak. Horien artean frantsesak ugarienak, dozena bat ageri dira goiko zerrendan. 1980an Euskalarien Nazioarteko Jardunaldiak egin ziren Leioan, Euskaltzaindiak antolatuta. Hamabi izan ziren erbestetik etorritakoak. Harrezkero ez da besterik egin. Gaur egun pentsaezina da horrelako biltzar bat. Eta ez bakarrik atzerritarrak izutzen eta uxatzen ditugu, bertakoak ere bai. Bi kasu aipatuko ditut:

Jose Luis Iturrioz Leza (Huércanos, 1947). Euskal jatorriko hizkuntzalari errioxar hau Linguistika Orokorreko irakasle izan zen EHUn (1983-85). “La función de la -A y de -TA a la luz de la dimensión de individuación” artikulua idatzi zuen Euskera-n 1985ean. Urte horretan Mejikora emigratu zuen fakultateko giroarekin deseroso sentitzen zelako. Guadalajarako Unibertsitateko irakaslea izan da eta hainbat hizkuntza indigenaren azterketak egin ditu. Huichol hizkuntzaren espezialista handiena da egun. Haren bibliografia oso zabala da beste gai batzuetan ere. Ez dio berriro heldu euskarari.

Hector Iglesias (Baiona 1967). Filologian doktore Bordeleko unibertsitatean. Toponimiarekin, euskararekin eta iberierarekin lotutako hainbat ikerketa-lan argitaratu zuen 2010era arte, batez ere IKER zentroan (CNRS, eta Bordeleko eta Paueko unibertsitateen plataforma). 2009an Iruña-Veleiako aurkikuntzei buruzko txosten luze eta sakon bat argitaratu zuen, benetakotasunaren aldekoa. Kritika gogorrak jaso zituen EHUko zenbait katedradunen zein IKEReko zuzendaritzaren aldetik, eta aurrerantzean ezin izan zuen ezer publikatu zentro horretan. Euskal Herritik urrundu eta Frantzia barnealdeko institutuetan egin du lan harrezkero. Dakigula, ez du ezer argitaratu ordutik hona, 2016an Parisen Iruña-Veleiaz atera zuenaz aparte (Ik. biblio).

Eta hauei, bere burua zentsuratzen dutenak gehitu behar zaizkie. Zenbat eta zenbat euskal unibertsitate eta akademietan! Hau eta hori esango nuke edo ikertuko nuke, baina pentsatzen dudana adieraziko banu, agur nire karrera akademikoa. Lanpostua galduko dut, ez dut gora egingo, ez naute Kongresuetara deituko, ez dut azterketa-bekarik jasoko, paria bat bihurtuko naiz. Sinadurak biltzen kalean egotea egokitu zaigu I-Vko ostrakei laboratorioko analisiak egiteko eskatuz. Eta sarri samar gertatu zaigu andra-gizonak mahaira hurbiltzea eta haietako bakarrak sinatzea. Zergatia galdetuta, unibertsitateko irakaslea naiz, edo Jaurlaritzako edo Aldundiko politikaria edo langilea, idazlea, musikaria, aktorea… “Enoie firmetan” ziostan urrutitik atzamarrari eraginez, sinadura-eske atarietan sarri aurkitu dugun lagun zahar batek.

Irailean, urrian eta azaroanArabako Foru Aldundia, Eusko Jaurlaritzaren onarpenarekin, inoiz baino eremu gehien suntsitzen ari da arkeologikoki.     Arkeologian Harris Matrix metodoa erabiltzen da gehien, eta indusketak zentimetroz zentimetro egin behar dira, geruza arkeologikoak ondo miatuta eta ezer apurtu gabe, baina Iruña-Veleian gure historiaren eta euskeraren informazio asko dagoenez, ematen du egungo arduradunen helburua harresia eta horma batzuk konpontzea dela eta beste guztia zakartegira eramatea.   Uda amaieran pista berriak zabaldu zituzten, beharrik gabe, metro erdi baino gehiago sakonduz eta gero hartxintxarra jaurtiz. Guztira 800 m2tik gora dira kaltetuak.   Ondoren, 5 kata egin zituzten baina horiek ere eskabadora erabiliz eta estratu guztiak apurtuz. Beste 75 m2 inguru arkeologikoki suntsituta. Nekazariei esan zieten aurten ez goldatzeko, goldak 35-40 cm sakontzen duelako eta gauzak apurtzeko arriskua dagoelako. Eta ondoren, Aldundiak 120 cm-ko zundaketak egin ditu eskabadoraz! Ez dute lotsarik!       Esan beharra dago Lurmenek egin zituen katetan grafito eta material interesgarri asko topatu zuela, baina jakina, Harrisen sistema erabilita, mailaz maila sakonduz.     Eta egin duten azken sarraski arkeologikoa aparkalekuan izan da. Eraikin bat egin nahi dute eta nahiz eta jakin eremu arkeologiko oso aberatsa dela (Veleia jartzen zuen aldare bat agertu zen bertan), 200 m2 inguru altxatu dute, geruzak deseginez berriz ere.     Udazkeneko hiru esku-hartze hauetan 1.075 m2 inguru birrindu dituzte. Horiei azken urteotan suntsitu dituzten beste 6 eremuak gehitzen badizkiegu, guztira, 9.000 m2 inguru izan dira txikitutakoak:   2010- Ustezko merkatua eta ingurua (Macellum) 7.000 m2 2015- 6. Sektorea (Errosetoien Etxea) 80 m2 2018- Harresi ondoko bidea 100 m2 2023- Harresi alboko zerrenda luzea 250 m2 2023- Alboko ate txikia 150 m2 2024- San Juan komentua 150 m2 2025- Pista berriak 800 m2 2025- Zundaketak 75 m2 2025- Aparkalekua 200 m2 Guztietan, estratu arkeologikoak apurtzeko adina sakondu dute hondeamakinaz, gehienetan metro bat baino gehiago (pistetan izan ezik), gaur egungo arkeologian erabat debekatuta dagoen gauza. Eskabadora bihurtu da eguneroko lan-tresna.     Eskabadora eguneroko lan tresna bihurtu da. Aldundiak eta Jaurlaritzak egunen batean ordaindu beharko dute honengatik. Argi dago ez dituztela herri honen interesak babesten.   Eta zoritxarrez herri honetako arkeologia, kultura eta euskara arloko erakundeen isiltasunarekin, eta EHUren Letren Fakultateko babesarekin, suntsiketa honek luzaroan jarraituko duela ematen du. Iruña-Veleia Argitu, ez Suntsitu Plataforma 2025-12-09

La destrucción de la excavadora en Iruña-Veleia no cesa: este otoño otros 3 entornos de unos 1.075 m2,  destrozados arqueológicamente   En septiembre, octubre y noviembre la Diputación Foral de Álava, con la aprobación del Gobierno Vasco, está destruyendo arqueológicamente más que nunca partes del yacimiento.   En la arqueología se utiliza generalmente el método Harris Matrix y las excavaciones deben realizarse centímetro a centímetro, explorando bien los sustratos arqueológicos y sin romper nada, pero como en Iruña-Veleia existe mucha información sobre nuestra historia y el euskera, constatamos que el objetivo de la Diputación es reparar la muralla y algunos muretes y enviar todo lo demás al vertedero.   A finales de verano han abierto nuevas pistas, sin necesidad, y han profundizado alrededor de medio metro y luego han tirado gravilla. En total son más de 800 m2 los afectados.   Posteriormente se han realizado 5 catas, también con la excavadora, destrozando todos sus estratos. Aproximadamente otros 75 m2 destruidos arqueológicamente. A los agricultores les dijeron que no araran este año porque el arado profundiza hasta 35-40 cm y con ello había riesgo de romper objetos arqueológicos. Y después, ¡la Diputación hace sondeos de 120 cm con la excavadora! ¡No tienen vergüenza!   Hay que decir que en las catas que realizó Lurmen, se encontraron muchos grafitos y materiales interesantes, pero para ello, por supuesto, se utilizó el sistema Harris, profundizando gradualmente.   Y el último atentado arqueológico que han cometido ha sido en el aparcamiento. Quieren construir un edificio y aunque saben que es una zona arqueológica muy rica (apareció un altar con la palabra Veleia), en unos 200 m2 han levantado todo y han vuelto a destrozar todos sus sustratos arqueológicos.   Con estas tres intervenciones del otoño se han cargado arqueológicamente unos 1.075 m2. Si a ellos añadimos la destrucción de las otras 6 áreas en los últimos años, en total han sido unos 9.000 m2:   2010- Presunto mercado y alrededores (Macellum) 7.000 m2 2015- Sector 6. (Casa de los Rosetones) 80 m2 2018- Camino junto a la muralla 100 m2 2023- Franja a lo largo de la muralla 250 m2 2023- Puerta lateral pequeña 150 m2 2024- Convento de San Juan 150 m2 2025- Nuevas pistas 800 m2 2025- Sondeos 75 m2 2025- Aparcamiento 200 m2 En todos ellos han profundizado con la excavadora lo suficiente como para romper los estratos arqueológicos, en la mayoría de los casos más de un metro (salvo en las pistas), algo totalmente prohibido en la arqueología contemporánea. La excavadora se ha convertido en su herramienta diaria de trabajo.   La Diputación y el Gobierno Vasco pagarán algún día por esto. Está claro que no protegen los intereses de este país.   Desgraciadamente, con el silencio de los corderos de las entidades del ámbito de la arqueología, de la cultura y del euskera de este país, y con el apoyo de la Facultad de Letras de la UPV, parece que esta destrucción va a continuar.   Iruña-Veleia Argitu, ez Suntsitu Plataforma 2025-12-09

Pistak-Pistas	Katak-Catas
Aparkalekuan 120 cm baino sakonago En el aparcamiento más de 120 cms

	Zeramika suntsituak aparkalekuan   Cerámicas destrozadas en el aparcamiento
	Aparkalekuan bide baten aztarnak agertu dira, baina tamalez gaineko geruzak txikitu eta zakartegira bota dituzte.   Ha aparecido en el aparcamiento los restos de un camino pero por desgracia los estratos superiores se han destrozado y llevado al vertedero

Iruña-Veleian Arabako Aldundiak hondeamakinez egindako 9 suntsiketak

Las 9 destrucciones que ha realizando la Diputación de Álava en Iruña-Veleia

1-Macellum – 2010 uztaila Lehenengo suntsiketan eskabadora hondoraino sartu zuten, 7.000 m2 suntsituz, 1,40 m sakonduz eta gainean zegoen guztia txkituz.	2-Arrosaenea – 2015 abendua Bigarrenean, Errosetoien Etxean sartu ziren, Eliseok euskerazko eta grafito kristau garrantzitsuenak topatu zituen lekuan, adibidez, “Geure Ata” (“Gure aita”, Padre nuestro” otoitzaren hasiera). 80 m2 2-Casa Rosetones -Diciembre 2015 En la segunda, introdujeron la pala en la Casa de los Rosetones, donde Lurmen había encontrado los grafitos más importantes en euskera y de temática cristiana, como el “Gure Ata”, que es el comienzo de la oración del Padre Nuestro. 80 m2	3-Harresi ondoko bidea – 2018 uztaila Hirugarrenean, eskabadoraz harresi inguruko bidea altxatu zuten. Eskuartze hau ez zen hain kaltegarria izan, metro erdi baino gutxiago sakondu zutelako. Hala ere, bidea ikustean gelditu behar izan zuten, eta arkeologikoki aztertu. 100 m2 3-Camino junto a muralla – Julio 2018 En la tercera, levantaron con la excavadora el camino alrededor de la muralla. Esta intervención no fue tan perjudicial porque profundizaron menos de medio metro. Sin embargo, debieron detenerse al ver el camino y estudiarlo arqueológicamente. 100 m2
1-Macellum – Julio 2010 En la primera destrucción introdujeron la excavadora hasta la roca madre, en una superficie de unos 7.000 m2,  profundizando unos 1,40 m, arrasando todos los estratos.

4-Harresi ondoa 2023 Laugarrena basatiena izaten ari da: 450 m2 suntsitu dituzte eskabadoraz.	5-Ate txikia – 2023 Alboko ateko suntsiketa ikaragarria izan da: 100 m2 hondatu dituzte eta 4 metroko sakoneraino zeuden estratu guztiak desegin eta zakartegira bota dituzte. Lurreko harlauzak ere ez dituzte utzi nahi izan, aztarna txikiena ere desagertu asmoz edo.	6-San Juan Komentua – 2024 Eta San Juan komentuaren ingurune guztia (150 m2) ere altxatu dute, inolako lan arkeologikorik egin gabe:  suntsiketa hutsa
4-Junto a la muralla – 2023 La cuarta introducción de la excavadora está siendo la más destructiva: 450 m2 arrasados arqueológicamente.	5-Puerta lateral – 2023 En la puerta lateral el destrozo ha sido escalofriante: un grandísimo agujero de hasta 4 metros de profundidad y unos 100 m2, habiendo sido arrasados todos los estratos arqueológicos existentes. Ni siquiera han querido dejar las losas del suelo, al parecer para evitar que se encuentre cualquier resto arqueológico.	6-Convento de San Juan – 2024 Y el entorno del convento de San Juan también han levantado todo (150 m2) sin hacer ningún trabajo arqueológico: pura destrucción

7-Pista berriak – 2025 iraila Iruña-Veleiaren hondatze prozesuan urte gogorra izan da. Lehenengoa, uda bukaeran egin dituzten pista berriak izan da, eta horretarako, noski, eskabadora nahi erara erabili dute (800 m2tik gora) beharrik gabe.	8-Bost kata erraldoi – 2015 urria Aurtengo bigarren hondamena egin dituzten 5 katak izan dira, 5×3 metrokoak, guztira 75 m2 hondatuz. Eliseok Matrix metodoa erabiltzen zuen, zentimetroz zentimetro induskatzen eta ez di-da batean, eskabadoraz estratuak apurtuz.	9-Aparkalekua – 2025 azaroa Azaroan oraindik suntsiketa handiagoa egin dute aparkalekuan, 200 m2 inguruan 1,20 metroraino sakonduz. Suntsiketaren arrastoak agerian daude: bide baten arrastoak, non gainean zegokeen guztia galdu den, zeramika apurtuak, argazkian horietako bat.
7- Nuevas pistas – 2025 Sep Este ha sido un año duro en el proceso de destrucción de Iruña-Veleia. En primer lugar, con la construcción de nuevas pistas (más de 800 m2 de afección), que sin necesidad han realizado en el yacimiento a finales de verano, y para ello, claro está, han utilizado la excavadora a placer.	8- 5 catas enormes – 2025 Octubre La segunda destrucción han sido las 5 enormes catas de unos 5×3 m cada una, afectando en total unos 75 m2. Eliseo utilizaba el método Matrix, excavando centímetro a centímetro y no en un santiamén, sacando todo con la excavadora y destruyendo todos los estratos.	9-Aparcamiento – 2025 Noviembre En noviembre en unos 200 m2 del parking han profundizado hasta 1,20 m. Los vestigios de la destrucción son visibles: restos de un camino donde se ha perdido todo lo que pudo haber encima, objetos cerámicos rotos, entre ellos uno que parece interesante.

Euskarari beldur diote gure adituek. Hirugarren mailako hizkuntza izatea nahiago lukete.

Euskarari beldur diote gure adituek, hirugarren mailako hizkuntza izatea nahiago baitute, hots, atzokoa, orain dela gutxi inbaditzaile batzuek ekarria, eta gutxiengo batek hitz egiten zuena (arrunta, gaurko egoera). Hori da gure intelligentsiak, Estokolmo sindromepean, gaur egunean defenditzen duena. Gure arbasoak ez baitziren euskaldunak, benetako hispanoak baizik (indoeuroparrak). Zorionez, hori ez da oztopoa unibertsitatean euskaragatik lanpostu multzo bat justifikatzeko. Euskararen alde askok egiten duena teatro hutsa da, itxura besterik ez.

Eztabaida zientifikoak larru gorritan utziko lituzke filologoen ekarpen hutsalak

Denbora aurrera doa eta euskal filologoen arrakasta erabatekoa da, kontuan hartu gabe zientziarekin konprometitutako filologo argi batzuk. Boterearen inguruko filologoek hasieratik zeukaten ideia, justifikaezina zena justifikatzeko, praktikara eraman dute: Iruña-Veleiaren kasuan eztabaida zientifikoa ukatzea eta baztertzea. Ondotxo ezagutzen dut, hori azaldu baitidate, lerdea dariela, nire artikuluak baztertzearekin batera. Erromatar aldiko euskal ostrakak existitu ez balira bezala, haien arteko % 90 sententzia judizialean sartuta ez badaude ere eta, beraz, legezko diagnosirik gabe badaude ere. Izan ere, eztabaida zientifikoak larru gorritan utziko lituzke filologoen ekarpen hutsalak. Ez dut ukatu nahi horiek gezurra kazetarien eta epaileen bidez gizarteratu dutela; ezinbesteko metodoa herritarrok zentzugabekeriak onar ditzagun. (Jarraitzen du)

Gidaria: Josetxo Mendia Azurmendi

Hitzordua: 11:00, Iruña-Veleiako aparkalekuan

Komeni da aurrez jakinaraztea tlf. honetan: 696296767

Iruña-Veleiako auzi surrealistan dena izan da surrealista, baina agian DESCARTES gaia surrealistena. Blog honen irakurleak badakienez, piezak faltsuak direla baieztatzeko “froga definitiboa eta eztabaidaezina” izan zen ostraka batean Descartes irakurtzen zela, XVII mendeko filosofo frantsesa. Ikusi zer zioen Sergio Carracedo kazetariak Diario Vascon eta Correon 2020an, Eliseo Gil epaitzen ari ziren garaian.

Itsuak ere ikus zezakeen ez zuela Descartes jartzen, MISCART edo horrelako zerbait baizik.

Norbaitek iradoki zuen jainko punikoren bat ote zen, baina horren lekukotasun garbirik erakutsi gabe. Duela egun batzuk gure lagun Arantzazu Arregik ChatGTPri galdera egin dio, eta hona hemen erantzuna:

IRUÑA-VELEIA

MISCAR(T)

Chatgpt

Miskar (también escrito Miskar(t) / Miskar en fuentes modernas) aparece en inscripciones neopúnicas del templo de Hathor-Miskar en Maktar (Mactaris), en el norte de África (Túnez). Es decir, es el nombre de una deidad o santuario local documentado en inscripciones datadas en época tardo-helenística / romana.

Registro epigráfico norteafricano (Maktar / Hathor-Miskar). Las publicaciones clásicas (Berger 1901; estudios posteriores) editan varias inscripciones neo-púnicas del templo de Hathor-Miskar. En esas inscripciones el elemento Miskar aparece como nombre teofórico / divinidad o parte de un topónimo.

Aquí tienes la transcripción (neo-púnica transliterada) que figura en las ediciones modernas para la gran inscripción votiva del templo de Hathor-Myskar / Hathor-Miskar encontrada en Mactaris (Maktar), seguida de la fotografía(arriba). La transcripción se edita en catálogos epigráficos contemporáneos (Jongeling / editiones modernas) y en bases de datos académicas. Humanidades Digitales UC3M+1

transcripción y traducción de la inscripción neopúnica de Maktar que menciona a Miskar.

“hmzrḥ ᵓš ldrt ᵓš bnᵓ mqdš ḥṣrt / pḥnt qdšm mḥzt štᶜt ᵓl ᶜmt / ᶜṭrt ᵓdrᵓt lᵓ wlᶜmᵓ yšb ᵓdmt / lᵓlm hqydš lšᵓt ᵓḥt šmm bṭwr̊ / mlk ḥṭrmyskr rzn ymm bᶜl ḥdrt / ᵓl gb[ ]rtm kᶜtrty ytnt̊ẙ šbᶜt

(ii)
sml mrn̊[ ]ḥsyd tm p̊ltᵓ ᶜl mᶜbr / yrd bᶜmq hlḥ wᵓḥrst [ᵓ]š tᶜt ᵓdrt / rᵓšᵓ ṣlq ᵓtm p̊lyṭm wdl ᶜqṣb ḥbᶜrt / š ḥrṣ dᵛrkn wlnᵓḥn ẙt̊n np̊tḥt / kyln bᵓšr lb pᶜln bytn̊ šbᶜt

(iii)
š̊mᵓt hmzrḥ ᵓš / ᵓykrmᵓ t hmnḥt / qrᵓ lmmᶜlᵓ mtᵓ / lmdt t̊ mᶜz̊rt “

(la edición indica la lectura del teónimo como ḥṭr myskr = “Hathor-Miskar”). Humanidades Digitales UC3M+1

Fuentes: La inscripción es conocida en las ediciones como Hr. Maktar N 64 / KAI 145 (gran inscripción dedicatoria del templo de Hathor-Miskar). sel.cchs.csic.es+1

La transcripción arriba procede de ediciones y catálogos neo-púnicos modernos (registro digital: Henchir Ghayada / Mactaris; edición resumen en Jongeling 2008 y en catálogos online). Humanidades Digitales UC3M+1

La fotografía proviene de los archivos públicos (Wikimedia Commons / archivo de la publicación original del descubrimiento y de Berger), y corresponde a la losa con la inscripción votiva atribuida al templo de Hathor-Miskar en Maktar.

Traducción aproximada

traducción aproximada y comentada de la inscripción votiva de Hathor-Miskar de Mactar.Advertencia: el texto está en neopúnico tardío, con lagunas y fórmulas difíciles; por tanto, la traducción no puede ser totalmente literal y se basa en las reconstrucciones aceptadas por las ediciones modernas.

Traducción del párrafo en el que aparece la inscripción

(i)

“Este santuario (o: este edificio consagrado) lo hizo levantar el sacerdote —el que administra el recinto sagrado—
y cumplió los ritos santos en el año establecido,
ante la Señora Astarté la poderosa, para que ella proteja al pueblo que habita la tierra.
Sea para siempre la santidad del lugar, según el decreto del cielo,
[santuario] de Hathor-Miskar, ordenado por los dioses, Señor del Mar, Baal (o: Maestro) del Atrio,
sobre la colina […], según lo dispusieron los escribas del santuario.”

(“Hathor-Miskar” suele interpretarse como la unión de la diosa Hathor con un epíteto/hipóstasis local llamado Miskar, probablemente un dios o numen protector del lugar.)

Los otros dos párrafos:

(ii)

“La imagen (o: estatua) de nuestro Señor […] el piadoso fue colocada
sobre el camino del paso,
descendiendo hacia el valle donde [estaba] la corriente de agua.
Y la otra fue situada bajo la protección de la Señora,
en el lugar de la elevación, según lo establecieron los encargados.
Ellos pusieron los haces para la ofrenda
y lo hicieron con recto corazón al servicio de la Casa de los Siete (o: de los Siete Días / Siete Santuarios).”

(Este fragmento describe la colocación de estatuas u objetos cultuales en distintos puntos del recinto.)

(iii)

“Los nombres de los que hicieron (este santuario) son:
los honorables que ofrecieron la ofrenda;
invocaron a los dioses de arriba
para que la Señora conceda protección.”

Resumen del sentido general

La inscripción conmemora:

1. La construcción o restauración de un santuario dedicado a Hathor-Miskar.
2. La realización de ritos y ofrendas por parte de sacerdotes o funcionarios del culto.
3. La colocación de objetos o imágenes sagradas en distintos puntos del recinto.
4. La invocación a la diosa para la protección de la comunidad y del lugar.

El teónimo Miskar aparece como una designación local asociada a Hathor, probablemente una deidad protectora del sitio o un numen del territorio.

Conclusión clara (chatgpt)

¿Podría existir el teónimo Miskar en época romana en la que se datan los grafitos de Veleia?

Sí, la cronología encaja.

¿Encajaría Miskar en un horizonte romano-imperial (siglos I–III)?

Perfectamente: coincide con la época en la que sí está documentado.

Lotura honetan ere bada informazioa honetaz: https://humanidadesdigitales.uc3m.es/s/nuevo-sirar/item/41408

Egun horretan kanporatuak izan ziren Iruña-Veleia aztarnategian indusketak egiten ari ziren LURMEN-eko arduradunak, Eliseo Gil eta Idoia Filloy, eta hainbat langile “Orden Foral 444/2008 de 19-11-2008”-aren bidez. Kanporatze erabakia ‘Batzorde Zientifiko-aholkularia’k hartu zuela esaten badu ere, Batzordearen bileretako aktetan ez da ageri holakorik. Handik hilabete batzuetara honela deskribatzen du egun hura Eliseo Gilek: “2008ko azaroaren 19an irregulartasun-prozesu etengabe bat hasi zen, eta, horren ondorioz, nire lana baztertu eta nire ospe profesional, laboral eta pertsonalarekin amaitu nuen, suntsituta, foru-agindu eta komunikabideen bidez (“Perdón por ser inocente” 2009)

17 urte geroago zertan da auzia? Kanporatuek eta kanporatzaileak postura antagonikotan jarraitzen dute:

Kanporatuak, eta haiekin bat egin dutenak, ahalegin betean aritu eta ari dira ekarpenak egiten grafitoen balizko benetakotasunean sinistuta, haien analisia eskatuz, “Iruña-Veleia argitu” aldarrikatzen. Aurten bertan, 25 artikulu argitaratu dituzte gai desberdinak landuz, 10 bisita gidatu egin aztarnategira, 9 bideo editatu, 5 hitzaldi eman, 3 agiri ‘Iruña-Veleia Argitu Ez Suntsitu Plataforma’ren eskutik eta manifestaldi bat Gasteizen grafitoak analizatzea eta eskabadora aztarnategitik ateratzea exijituz. Bideoetako baten protagonista Eliseo Gil bera da, auziari eta bere buruari buruz: “El arqueólogo maldito / Arkeologo madarikatua (2025)”

Kanporatzailea, berriz -AFA-, sinistuta dago grafitoen balizko faltsutasunean. Azpimarratzekoa da aurtengo martxoaren 25ean, E. Jaurlaritzarekin batera, ateratako prentsa-oharra: “https://prentsa.araba.eus/es/web/arabapress/-/gobierno-vasco-remite-a-la-ertzaintza-dos-piezas-ceramicas-del-yacimiento-de-las-ermitas-por-ver-indicios-de-falsificacion”.

Miguel Thomson ikerlariak erantzun zien lehenbizi “César, Nerón y otras mentiras del montón” artikulu mamitsuarekin. Eta orainago, Idoia Filloyk- EHUtik “Arkeologoa eta Historian lizentziatua, eta Ondare Arkeologiko, Historiko eta Artistikoan Unibertsitate Masterra- duenak erantzun die bideoz eta idatziz: “Autopsia de una Noticia – 2025” eta “Las Ermitas (Espejo, Álava): los grafitos de César y Nerón en su contexto” arqueológico”. Dena ondo dokumentatuta. Prentsa-oharraren egileek irakurri eta ikusi badituzte ziur nago dagoeneko ondo damututa egongo direla idatzi izanaz.

Bertan gezurrak, erdi egiak eta susmoak nahasten direla diote bai batak zein besteak, berriro ere Iruña-Veleiako grafitoak eta LURMEN empresa lokazteko, ezelako frogarik eskaini gabe. Gainera, idatzi hau lau haizetara zabaldu zuten 30 bat hedabidek, bai EHan (EITB, El Correo, El Diario Vasco… ; bai Estatu espainiarrean (ABC, Cadena SER, Infobae, El Debate…). Baita Facebook-ek eta X-k ere.

Grafitoen balizko benetakotasunaren edota faltsutasunaren gaira pasatuz gero, ohartuko gara ez dela ezer aurreratu urteen joan-etorrian. Oraindik 2013an pertsona bakar batek egindako txostenarekin gabiltza –“Instituto del Patrimonio Cultural de España (IPCE), primer informe de José Vicente Navarro”-, 2020ko Epaiak berretsi zuena: grafitoetatik 39 bakarrik analizatu  zirela eta horietatik 36 faltsuak direla eta 1 benetakoa. Guztira 300 bat izan daitezkeela jakinda, oraindik badago zer analizatua. Ezin esango dute denbora falta izan denik gehiago edo denak analizatzeko! Ulergaitza da zergatik ez dituzten eramaten behingoz bizpahiru laborategitara. Seguru egongo ginateke, Irulegiko Eskuaz gauden bezala.

Eta aurrera begira zer? Auzi larri eta korapilatsuei eman izan zaie irtenbidea gure Herrian eta honi ere esperantzaren leihoa zabaldu behar zaiolakoan nago. Etorriko dira garai hobeak.

Tomas Elortza Ugarte

Aurkezpena: Olaso Torrea, azaroak 18, martitzena, 18:30

Antolatzaileak: Goiena eta Jardun, Olaso Dorrea Fundazioaren laguntzaz

Formatoa: Aitziber Aranburuzabala kazetariak galderak egingo dizkio liburuaren egileari