Ambrogio Lorenzetti, Il Martirio dei francescani ad Almaliqs freskoa (1342)
I
I
I
Hona hemen Jordi Martí Monllau soziolinguista katalanak idatzitako azken artikulua, Belamendin bertan euskaratua. Nùvol agerkari digitalean kaleratua izan da artikulua.
ESKUIN OPORTUNISTA, EZKER FRANTZISKOTARRA
Justiziaren auzia, hau da, bakoitzari dagokiona ematearen auzia, premiaren alaba da. Eta horrela da, hain zuzen, eskuragarri duguna mugatua denean bakarrik azaltzen delako, eta ondorioz, eskubideak eta baliabideak (oinarrizko ondasunak, azken buruan) irizpide arrazional —edo, gutxienez, arrazoizko irizpide— baten arabera banatzera behartzen duelako, hau da, ahalik eta irizpide hoberena baliatuz edo, egokiago adierazita, ahalik eta kalte gutxien egiten duena erabiliz. Horregatik eta horretarako jaio da politika: justizia egiteko, eskuragarri dauden ondasun mugatuen (ber)banaketa erabakitzeko, nork, zer eta zein neurritan daukan emateko betebeharra edo jasotzeko eskubidea ebazteko. Erantzunak, halere, saihestezinezko muga batzuk suposatzen ditu.
Tradizionalki ezkerra eta eskuina deitu izan ditugunak ahaleginetan ari dira zertan litzatekeen banaketa justua zehazteko. Baina premisa desberdinetatik abiatzen dira eta, beraz, ondorio desberdinetara iristen dira. Guztiarekin, bata zein bestea, mendia eta lautada, ados daude gauza batean: ugaritasunean igeri egon ezean, erabaki egin behar da zer eta zenbat dagokion, modu ekitatiboan, pertsona bakoitzari. Gogora dezagun zientzia ekonomikoa etikako katedra batean eta ekonomia politikoa izenarekin jaio zela.
Hori horrela izanda ere, badira gure etxean eskuin bat eta ezkerren bat mugaren nozioa aintzat hartzen ez dutenak. Lehenengoa, hazkundea totem bihurtu duelako eta esku ikusezin probidentzial batean sinesten duelako. Bigarrena, ezkerra, ohartzen ez bide delako ezen, beharrezkoa bada justizia, bakoitzak bere gaitasun eta premien arabera irudikatutako ideala denboraren amaieran —behialako Eden-a berrezartzean— baino ez litzatekeela posible izango, eta bitartean, historiak iraun bitartean alegia, bakoitzari egin dezakeena egitea exijitu behar bazaio ere, errazionatu egin beharko dela nahitaezkotzat jotzen denaren banaketa. Ez dago diskrezionalitaterik garai historikoetan.
Izan ere, bere azken fasean, ideal komunistak baliabideen ugaritasun handia aurreikusten du, industria-produktibitatearen, jabetza pribatuaren gabeziaren eta lana azkenean esplotaziotik askatutako gizaki baten errealizazio-bide bilakatu izanaren konjuntzioari esker, hain ugaritasun handia non banaketaren auziak izaera tragiko guztia galdu eta funtsean logistika arazo huts izatera mugatuko baita. Orduan ez da beharrezkoa izango justiziara jotzea, mantendu besterik ez da egin beharko. Une hori iritsitakoan (historiaren amaierarena edo, nahiago bada —gauza bera izango liratekeelako— Jainkoaren Erreinuaren etorrerarena, azken finean mitoak beti pilpiratzen baitu logosean), politika, jada behin betiko post-historikoa, errutina bihurtuko da, halabeharrez kontserbadorea eta potentzialki erreakzionarioa: orainaldiaren zaintzaile eta aldaketaren errepresiogile (lortutako justiziaren etapari —Ongiari— aurre egingo liokeen guztiak berriro Gaizkian erortzea adieraziko bailuke).
Bitartean, ordea, nahitaez izango dugu betiko politika; gure gizarte zehatz eta mugatuen politika, gizateria osoa barne hartu gabe, haren zati bat baizik hartzen ez duen “gu” huts batez mintzo dena, eta, aldi berean, ekarpen eta betebehar saihestezinetan oinarritzen diren ondasun (baliabide zein eskubide) mugatuez. Komunitate historiko horien baitan administratu beharko da eskumenean duguna, betiere justizia-irizpideen (hau da, irizpide justifikagarrien) arabera eta derrigorrezko betebeharrak ezarriz. Hori ez egiteak saihets litekeen gaitz batera eramango gintuzke eta, beraz, errudun bihurtuko gintuzke. Premia historikoak behartzen du eta honako hau esatea dakar: mugatua dena administratzeak esan nahi du argitu behar dela zer egin daitekeen, zer egin behar den eta zer den ezin egin daitekeena eta egin behar ez dena. “Honaino” eta “honenganaino” esateaz gain, jakina.
“Honaino” azpimarratzen dut artikulu honek ez duelako politikaz orokorrean hitz egitea bilatzean, eta bai bereziki immigrazio-politikan zentratzea, azken gai hau gure herrialdean politika ekonomikotik pentsatu eta jokatu behar dugularik, berau baita dugun erabakitzeko gaitasunean eragin zuzena duen esparrua. Politika ekonomikotik eta, aldi berean, harrera- eta integrazio-politikatik pentsatu eta jokatu, lehenengo arloa, neurri handi batean, Kataluniako erakundeei (Herrialde Katalanetakoei) espresuki baitagokie, bigarrenean, eskumen-gabezia larriak izan arren (bi-biak, edonola ere, txanpon beraren aldeak).
Puntu honetan, gure eskuin hazkundezalea, “desarrollista” eta, gure eredu ekonomikoari begiratuz, “immigrazionista” mutu eta itsu agertzen da. Azken finean, esana dugu dagoeneko, probidentzia ikusezinetan jartzen du fedea. Deus ez aurreikusteko eta deus ez esateko, beraz. Sei milioiko Kataluniak zortzi milioikoari utzi behar izan zion lekua, eta hori soil-soilik hamarrerainoko eta gehiagorainoko lasterketa bateko etapa gisa ulertu behar da. Valentziako Herrialdean logika bera, eta Uharteetan zuzenduta eta proportzionalki handituta. Eta horrela toki guztietan. Azken finean, merkatu orojakileak hornituko du, baliabideei dagokienez, immigrazioaren gehiengoaren profilak behar duena, eta eskubide eta betebeharrei dagokienez, garrantzitsua dena modeloaren eta haren onuradunen eskakizunak dira. Behar den guztia gutxieneko gizarte-bakea bermatzea da, eta ikusiko da gainerakoa. Gobernurik onena gutxien gobernatzen duena da, edo nahiago bada: ahal bezain politika gutxi egiten dugu (eguna pasatu, urtea bulkatu esatea bezalakoa baita, edo nahiago bada: herrialdearen historian egun bat gehiago, historiako egun bat gutxiago herrialdearentzat).
Bere aldetik, gure ezkerraren zati batek ez du makroekonomian eta demografikoki arazorik ikusten mugarik gabe hazten segitzean, eta azken hazkunde hori hartzaile den jendartearentzako ontasunarekin eta haren protagonista direnentzako eskubide ukaezinarekin identifikatzen du. Biztanleria hazten utzi behar da, datozenen borondatea baino beste balaztarik baloratu gabe. Ez dago mugarik harrerarako, ez baitago zalantzarik, mendiaren behealdean sermoia entzuten ari zen jendetza hura bezala, denak aseko direla, bai merkatu hornitzailea medio (ezker honek ere horretan sinesten du, sakonean) eta bai nonbait hondorik ez duten altxor publikoa eta giza-materiala tarteko, beraiek eman behar baitituzte etxebizitza, eskola, osasun-arreta, diru-laguntzak eta konpentsazioak, beharrezkoa den kantitatean eta kalitatean. Integrazio- eta funtsezko zerbitzuen horniduraz harago doazen harrera-aurreikuspenen xedapenei dagokienez, are handiagoa da kezka-falta: puntu honetan, eskuinak ekonomian esku ikusezinari ematen dion rol bera ematen dio hizpide dugun ezkerrak gizakiaren ontasun naturalari. Dena den, nahikoa izango da baliabide gehiago proposatzea funts agortezin beretik ateratzeko. Eta dena joango da ondo. Ezker hau itsutasun-motan eta haren hedapenean bakarrik desberdintzen da eskuinetik: eskuinak begirada baztertu eta konfiantza duen bitartean, ezker honek, fidakorra bera ere, uste du ez dagoela ezer ikusteko edo zenbatzeko. Bientzat desagertzen da mugaren ideia, eta orduan alferrikakoa dirudi immigrazio- eta harrera-gaietan justiziaren auziak, ezin baita inoiz ezetz esan, ateak ireki besterik ez delako egin behar, eta itxaron, itxaron merkatuaren eta arazoak desagerrarazteko gaitasuna duen denboraren zain geratuz, edo estatuaren eta giza-izaeraren zain, agortezina baita bata eta osasuntsua eta osasungarria bestea. Politikak atzera jotzen du fedearen aurrean. Bai eskuinarentzat eta bai ezkerrarentzat, politikak hazkunderako bidea zabaltzeko balio du. Ñabardura desberdin bakarra da ezkerrak Administrazio zabala ere behar duela, zor publikoaren kobazulotik ateratzen diren ogi eta arrainen banaketa ofizialtzen duena.
Horrela ulertuta, moralki zirkunstantziek dakarkioten bezainbeste zama bizkarrean eramatea eskatzen zaio gizarte espezifiko bati, bizkar hori ez baita inoiz hautsiko. Agian ezin izango zaio hori edozein gizarteri eskatu, egia da, baina bai behintzat oparoenei, argi delako uneren bat iristen dela non oparotasuna itzulezin bilakatzen baita. Bizkarrezurra hautsiezinak egongo lirateke eta uko egin ezin daitezkeen eskubideak. Ez dago arriskurik.
Immigrazioa dela eta, eskuinak baietz dio (baita kontrakoa diotenek ere, nahiz eta immigrazioak eskatzen duen eredu ekonomikoan esku hartu nahi ez badute ere), eta ezker jakin batek ez du ezetz esan nahi. Ahal duten heinean, uko egiten diote biek politikari, zeren, 68ko unibertsitateko ikasleek onartuko zuketen bezala, legez kanpo utzi behar baitira murrizketak.
Zehatzago esanda, aipatzen ari garen ezkerrak, justiziaz hitz egiten badu ere, beldurra diola erakusten du, solidaritateak zirkunstantzia historikoek ezarritako mugak dituela onartzera daramaten eskakizunak dakartzalako justiziak berarekin, eta haiek gabe hondoratzea gertatzen da. Ontzi orok du errespetatu egin beharreko edukiera, baldin eskubideen higadura eta baliabideen eskasiaren ondoriozko urperatzea saihestu nahi bada. Ziurtatu egin daiteke munduko jende orok ezinbesteko den guztia eta neurri berean izan dezan. Baitezpadakoa da hori bermatzea, izatez. Baina hori soil-soilik da posiblea denon parte-hartze berdinarekin, edo hobeto esanda: daukaten guztien parte-hartzearekin. Inolaz ere ez da eginbide bat, baten batek bizkarrean eraman dezakeen misio bat. Hori pentsatzea, maitatzearekin eta Jainkoak (Jainko-estatuak, bere baliabide material eta humanoekin) hornitu eta bihotzak xedatuko duela espero izatearekin aski dela ziur den ezker baten kontua da. Ezker utopiko eta ikaroarra da, eskubideak aukera-baldintzak galdatzen dituela ulertzen ez duela dirudiena; ezker ebanjeliko bat, fraide txikiena, politika moralarekin ordezkatzen duena eta den-dena nahi duena, eta oraintxe nahi duena, ziur egonik sakonean borondate onaren kontua dela guztia. Justizia eta santutasuna nahasten dituen ezkerra da, planifikatzen ez duena, horrek xede errealistak ezartzea esan nahi duelako, zinezko egoerarekin eta eskuragarri diren baliabideekin bat eginez ezarriak hain zuzen, eta horrek mugak ipintzea dakar. Beraz, ezker bat da, zeinarentzat immigrazio-politikarik hoberena existitzen ez dena izango litzatekeen (eta harrera-politika karitatera mugatuko litzatekeen), eta horregatik, desregulazioan bizi den eskuinaren antzera, atzera eta atzera egiten du, eta bere espazioa uzten die —hitzez, gutxienez— erregulazioari uko egiten ez dietenei eta immigrazio-politika egiteko eta harreran betebeharrak ezartzeko prest daudenei, nahiz eta lehenengoari dagozkion helburuak eta bigarrenari buruz gogoan dituzten baldintzak mespretxagarriak izan. Zeren eta politika txarra politika baita oraindik, eta arazoek arazo izaten segitzen dutenez, beti izango da hobea politika txar bat ez dagoena baino.
Bada ezker bat ulertzen ez duena (ezin uler dezakeena, nahi ez duelako) immigrazioa planifikatu, mailakatu eta mugatu behar dela, batez ere hura jaso duen gizartean eskubide zenbait (ingurumenekoak, kulturalak, etxebizitzakoak…) ez daudenean finkatuta eta aldaketa demografikoek astindu ditzaketenean; batez ere, bolada batez gutxienez, hartzaile den jendartearen kide guztien laguntza behar duen immigrazioaz ari bagara. Ezker bat da, laburturik, ulertu nahi ez duena giza-mugimendu masiboek, harrera-lekuetan, ordura arte gutxi-asko bermatuta zeuden eskubideak mantentzea ahalbidetzen duten baldintza materialak aldatzen dituztela, eta, beraz, justiziari esku-hartze politikoa behar duen erronka dakarkiotela nola ezarri eta noraino esan ahal izateko. Ez bada, noski, desiragarri deritzola behe-behetik berdintzea (behin betiko zein behin-behineko mugagabe batez) eta, komunitate batzuen kasuan, alferrikako edo premiarik gabeko jo dezan hainbat eskubide (adibidez, kulturalak).
Gizarte finituetan oinarritutako antolaketa politikoa duen mundu batean, ezin da baldintzarik gabekoa izan nahi den lekuan bizitzeko eskubidea. Azken batean, zalantzan ere jartzen dut hala izango litzatekeen hipotetikoa (eta ziur aski ez desiragarria) litzatekeen mundu guztiz globalizatu batean.
Justizia ezin da maitasun bihurtu, ez direlako bi gauza desberdin bakarrik, baizik eta elkarren Justizia ezin da maitasuntzat goretsi, ez baitira soilik bi gauza desberdin, elkarren kontraesanean egon litezkeen bi gauza baizik. Batak dagoena (ber)banatzen eta administratzen du, alde guztiekiko da zorrotza (alde guztiak berdin kontuan hartuz) eta ebaluatu egin daiteke. Besteak ez die gabeziei erreparatzen, bere buruarekiko bakarrik da zorrotza eta ez du epaitzen. Hein batean bateragarriak badira ere, iristen da une bat non, zenbat eta maitasun gehiago egon, orduan eta justizia gutxiago dagoen. Eta, paradoxikoki, zenbat eta justizia gehiago, orduan eta maitasun gehiago. Amaidunen gauzak.
Marx irakurri ez duten liberal eta komunista gisa aurkezten diren oportunistez betetako herrialdea gara. Untxi-zuloko kristautasunak inspiratutako ezker rousseautarraren eragin handia duen herrialdea gara. Eskuin sinesgabea eta ezker frantziskotarra.
Baina bereziki, batik bat errugabe izatera iritsi nahi lukeen herrialdea gara eta, horregatik, erabakiak hartzen eskuak zikindu nahi ez dituena. Botere faltagatik politikarik gabeko herrialdea, baina hori ondo doakiola iruditzen zaiona. Politika egin diezaiotela nahiago duen herrialdea, inertzian finkatuta segitzeko edo bere nagusitasun moralean atsegin hartzeko. Hobe bizitzen da salatzen eta kritikatzen.
Hala ere, ulertu beharko genuke honako hau ez dela errugabeen mundu bat, zeren eta azken finean berau ulertu ez izanagatik gertatu baita katalanak jada ez dutela kontatzen mundu honetan edo haren historian.
Eta mundutik kanpo ez dago ezer.
Boterea behar dugu, baina batez ere boterearen kultura. Eta justuak eta posibleak izateagatik ederrak diren helburuak behar ditugu, eta ez ederrak eder izateagatik, eta horrez gain horiek lortzeko bitartekoak eskaintzen dituen politika bat. Baita immigrazioari dagokionez ere. Munduan erroturiko politika bat, hara itzuli ahal izan gaitezen. Beharrezkoa denean eskuak zikintzen dituen politika bat, mundu hau lurrez, urez, airez eta suz egina baitago, ez eterrez. Etika estetikaren aurretik jartzen duen ezker bat behar dugu, baina, batez ere, lehenengoa politikan gorpuzten dela ulertzen duena.
Jordi Martí Monllau
