Energia-trantsiziorik bai? ez?

Abeltzaintza eta berriztagarriak bateratuta

GALDE-ERANTZUNAK  DUMMYENTZAKO

Zer da energia-trantsizioa?

Klima-larrialdiari aurre egin ahal izateko bidea. Bi xede ditu nagusiki: erregai fosilen erabilerarekin bukatzea (deskarbonizazioa) eta, haien ordez, kutsadurarik sortzen eta sorrarazten ez duten energia iturri berriztagarriak bakarrik baliatzea. 

Zer da jokoan dagoena trantsizio energetikoari dagokionez?

Bi gauza bereziki: “trantsizio energetikoak zeri erantzungo dion eta nola egingo den, hau da, zeren eta noren mesederako izango den” (M. Otero eta P. Otxandiano).

Zertan datza EAEko energia-trantsizioa?

Funtsean, EAEko lurraldeak plaka fotoboltaikoz eta aerosorgailuz betetzera mugatzen den trantsizioa da. Elektrizitatea ekoiztea deskarbonizazioaren gakotzat harturik, garai hobeagoetarako uzten du erregai fosilen kontsumoaren murrizte-politika. Desazkundea bezalako kontzeptuak ez ditu oraingoz aintzat hartzen.

Nork edo zerk oztopatu ohi du nahitaezkoa litzatekeen energia-trantsizioa?

“Transnazionalen botere ekonomikoa eta industria fosilistaren interes korporatiboa” omen dira “klima larrialdiari erantzuteko behar den trantsizio energetikoaren zertarakoa eta nolakotasuna oztopatzen ari diren bi lobby nagusiak” (M. Otero eta P. Otxandiano).

Elite al dira energia-trantsizioa bideratzen dutenak?

Ez, inolaz ere ez! Ez elite eta ez energia-trantsizio oztopatzaile. Alegia, orain arte ohartu ez denak ere erraz egiazta lezake hori baldin begiratuko balu non dituen gainezarria zaigun energia-trantsizioak motibazioak eta abiatze-motorrak, non erabakitze-guneak, nondik datozkion sustatze-funtsak, zein dituen interes nagusiak, zein duen garapen-asmoak eta plangintzak, zeri ematen dion une bakoitzean garrantzia, zein lekutan uzten dituen ingurunea eta biodibertsitatea, nolako lehentasuna ematen dion gizakiari, nekazaritzari eta abeltzaintzari, zer-nolako gizartea duen ikusmiran, nolako begirunea dion etengabe aldarrikatzen duen demokraziari, etab., etab. COP28 delakoari beste begiratu bat emateak ere aski liteke honetan eliterik ez dagoela atzematen hasteko. 

Zer-nolako parte hartzea izan dezakete herritarrek horretan oro har?

Parte-hartze aktiboa eta demokratikoa, bistan da, betiere agintari politikoen gidaritza eta babesarekin. Jarduera horretan oso ohikoa da, esaterako, poligonoen premiari buruzko eztabaidak eta argitze-bilerak egitea, hautatutako esparruen egokitasunari buruzko erreferendumak burutzea, makroproiektuen aurrean gehienetan aintzat hartuko diren alegazioak aurkeztu ahal izatea, etab.

Zertan laguntzen dute erakunde ofizialek makropoligono-proiektuak aurrera ateratzen?

Haien laguntza nahitaezkoa da energia-enpresa desberdinek behar dituzten baliabide guztiak (ekonomikoak, legalak, azpiegiturazkoak, etab.) erraztasunez eskura ditzaten. Ideologia eta interes ekonomikoak gorabehera, erakunde ofizialak beti daude prest herritarrentzat baliagarri diren zerbitzu eta egitasmo guztiak suspertzeko.

Non kokatu ohi dira EAEko industria-poligono eolikoak eta fotoboltaikoak?

Jakitunek diotenez, hiriguneetan eta lurralde degradatuetan kokatzen dira. Araba izan bide daiteke lurralde degradatuen adibide eredugarri horietako bat. Eta Bizkaia. Eta Gipuzkoa (lurralde osoa dago degradatua, egia esan). Eta Nafarroa, non leku batzuetan supazterreraino iristen baitira poligonoak jartzeko soro eta lugorri degradatuak. Momentuz, hiriburuetako orube eta teilatuek ukitu gabe segitzen dute.

Badira, halere, planifikazioetan energiaren oligopolioen interesak eta eskua ikusi nahi izaten dituzten eszeptikoak. Diotenez, oligopolioek ongien deritzen lurralde eta mendietan jartzen dira gero poligono guztiak, haiexek baitirudite aditurik adituenak eta agintari politikoekin batera trantsiziorako esparruak egokien hauta eta zuzenen ordena ditzaketenak. Ez omen dute bereizten, gainera, emankorrak eta elikagaiak ekoizteko baliagarri ote diren hartarako aukeratzen dituzten lurrak. Mendietan ez da horrelako arazorik: paisaia ederrenak eta biodibertsitate gehien dutenak dira aerosorgailuak argazkietan ateratzeko hoberenak.

Poligonoak eraikitzeko orduan, egon al daiteke aerosorgailuak finkatzeko edota materialak (palak, errotoreak, etab.) eramateko eragozpen fisiko edo orografikorik?

Ez. Arretaz planifikatua egon ohi da beti azpiegituren ezartzea, materialen garraioa eta errepideen diseinua. Kasurik okerrenetan, aldez aurretik zabaldu, zuzendu, lautu edo egokitu ohi dituzte zati horiek diru publikoaz arduratzen diren erakundeek. Aramaion jarri asmo duten poligono eolikoa dela eta, esaterako, saihesbide apropos bat atontzen ari dira Legution, betiko aurkari sistemikoak uxatzeko xedez edo, herria zeharkatzen inork inoiz ikusi ez dituen 800 ibilgailu kentzeko arrazoibidea baliatu dutelarik.

Aramaion jarriko diren palak bezalakoxea Nafarroako Alaitz mendilerrorako bidean

Zer-nolako kalteak ekar diezazkioke poligono eoliko batek abeltzaintzari?

Bat bera ere ez: beti egon ahal izango dira pare bat behi, hiru ardi eta zaldikumeren bat inguruan, belar berdearen gainean bazkan, mendizale eta argazkizaleen goxotasunerako.

Zer-nolako kalteak dakarzkio poligono fotoboltaikoak nekazaritzari?

Bat bera ere ez, poligonoak ekoizpenerako hartutako hektareak ez baitira jadanik nekazaritzarako lur. Alboan gara daiteke, nahi izanez gero, agriboltaikoa deitutako nezakaritza-mota, ahaztu gabe, noski, abereentzako abaro gisakoak ere izan daitezkeela fotoboltaikoen azpiko itzalpeak.

Zergatik dira kexu makropoligono industrial horiek jasan behar dituzten landa-komunitateak?

Haiek behar ez bide dituzten makropoligonoak inposatu egiten omen zaizkielako, eurak ere industriatik eta turismotik bizitzean gizartearekiko betebeharrik izango ez balute bezala. Are gehiago: horrelako argudio faltsuak erabiltzean, pribilegiatuak izaten segitu nahi dutela adierazten dute talde horiek. Horrekin batera, eta ebidentziaren aurka, zabaldu nahi izaten dute ez direla urbanitak eta ez dutela urbanita guztien bizitza-estiloaren usainik ere antzematen, argudioak, nola ez, betiko arrunkerietara mugatzen direlarik, hots, ez dutela kiroldegirik, gizarte-etxerik, unibertsitaterik, akademiarik, ospitalerik, taxuzko dendarik, aireporturik, edozertarako kontrata daitekeen lan-gremiorik, etab. Trantsizioaren alde ez egoteko aitzakiak baino ez, azken buruan.

Zergatik sortzen dira berriztagarrien makroproiektuen kontrako sareak eta plataformak?

“Berriztagarriak bai, baina ez honela!” aldarrikatu arren, mota askotako jendilajea biltzen da, itxura duenez, plataforma horien inguruan. Ukatzaile sistematikoak direnak. Oso posizio itxiak eta itsuak dituztenak. Bronka eta liskarrak oso gogoko dituztenak… Oro har, klima-larrialdiaren inguruko analisi sinplistak, emozionalak eta zentzurik gabekoak egiten dituztelako biltzen dira plataformetan. Eta bada dioenik ez direla dozena horretan falta ekosistema natural aberatsen zaindari sentitzen direnak eta ezta ere airea karbono-dioxidoz, berunez, PM2,5 delakoez eta bestez aberastuta arnasten izugarri gozatzen dutelako hala segitu nahi dutenak.

Kontatzen den bezain gaiztoak eta maltzurrak dira sare antagonista horiek?

Bai, zeren eta, ezin nabarmenagoa den erregai fosilen inpaktu globalean ez sinesteaz aparte, ezin konta ahala da berariaz zein oharkabean egin ditzaketen eta egiten dituzten maltzurkerien kopurua. Are gehiago, beren inkontzientzian ezin ohar badaitezke ere, daramaten kapitalismo berdearen aurkako borrokak erraz asko eraman litzake erregai fosilen kapitalismo grisak, beltzak eta moreak betiko betikotzera.

Horrenbeste jende, sare eta kolektibo al dago trantsizio energetikoaren aurka Euskal Herrian?

Euskaldunak izanik, ezin jakin daiteke Euskal Herrian energia-trantsizio arrazional, taxuzko eta demokratikoki erabakitako baten aldekorik dagoen. Alabaina, beti susma liteke energia-trantsizio HONEN kontra jende asko egotea zerbaiten sintoma izan daitekeela, aurkakoei burukoikeria, intsolidaritatea, sinplekeria, haurkeria leporatzea ez baita egoeren eta mugimenduen azterketa egiteko argudio egokiegia izaten.

Nortzuk dira berriztagarrien makroproiektuen aldekoak?

Oso jende zuhurra, testuinguruaren analisi serioak baino burutzen ez dituena eta EAEn abian den berriztagarrien hedapena zentzuduna eta ordenatua izaten ari dela sinisten duena. Gure kasuan, Nafarroa gabeko Hego Euskal Herria hartzen dute erreferentzia-esparrutzat eta, ondorioz, huraxe aerosorgailuz eta fotoboltaikoz betetzera bideratzen dituzte euren ahaleginak. Horietaz aparte, ba omen dira tartean interes ekonomiko berezirik ez duen oligopoliorik eta inolako onura korporatiborik espero ez duen enpresarik ere. Guztien artean, larrialdi klimatikoari aurre egin ahal izateko mix altruista, indartsua, aberatsa eta natura eta biodibertsitatea amultsuki zaintzen dituena osatzea lortu dute, xede eta bide zuzenak etengabe suntsitzera datozen oztopoak gaindituz eta aurkarien enbatei irmo jarkiz. Jakina, Mix moduko bat denez, ez da erraz bereizten zein diren ezkerreko jokamoldeekin dihardutenak eta zein planteamendu oligopolistikoak defendatzen dituztenak. Eta badira, nola ez, biekin irabiaki edo batido goxoak egin nahi izaten dituztenak ere.

Elkartasunik eza erakusten al du energia berriztagarriak beste leku batzuetatik ekarri nahi izateak?

Bai, guztiz intsolidarioa litzateke hori, guretzat nahi ez ditugun trantsizio-inpaktuak energia-ekoizleen bizkar geratuko liratekeelako, eta inork ez luke horrela jokatu beharko. Aurrerantzean, orain inportatzen ditugun erregai fosilak, energiak (berriztagarriak, nuklearrak, grisak), elikagaiak (tropikalak barne), txip miresgarriak, kotxeak, etab. bertan ekoitziko ei ditugu, arrazoi nagusiak bi direlarik: batetik, beste inori ez transferitzea guri dagokigun inpaktu negatibo oro eta, bestetik, burujabetza ekonomikoa, energetikoa eta industriala lortzea.

Baina ez al da objektiboki kaltegarria gurea bezalako energia berriztagarrien hedapena?

Inondik ere ez, gurean ez baitago, esan bezala, altruismoa besterik. Azpimarragarriak dira, gainera, elikaduraren alorrak horiekin lortzen dituen abantailak, gorago ikusitako planteamendu agriboltaiko solidarioek guztiz bateragarri bilakatzen baitituzte elikagaien ekoizpena –nekazaritza eta abeltzaintza, funtsean– eta trantsizio energetikoa.

Nekazaritza eta fotoboltaikoen bateragarritasuna

Ez al dago hori gorago esandakoaren aurka?

Gorago esan dena da aerosorgailuek eta fotoboltaikoek ez dietela nekazaritzari, abeltzaintzari, turismoari kalterik ekartzen, alderantziz baizik, eta biodibertsitatea aberasten dutela, eta begi-bistakoa da –barka erredundantzia– inpaktu bakarra begientzat baino ez litzatekeela. Baina horren konponbidea xinplea da: ikasi beharko genuke paisaia berriak begi berriz begiratzen, ikasi beharko genuke paisaien eboluzioa baloratzen eta huraxe ikustera ohitzen.

Zer diote EAEko trantsizioaren aldekoek desazkundeari dagokionez?

Inoiz horren premiarik balego, gure gizarte honetan gozatzen dugun ongizateak markatuko ligukeela desazkunderantz jotzeko unea. Momentuz, daukagun bizi-maila da mantendu eta landu egingo duguna eta ehundura sozio-produktiboa areagotu, horretarako erregai eta energia mota guztiez baliatu behar badugu ere. Hori bai, turismoa izan daiteke agintari politikoek desazkundearen ituan jar dezaketen arloa, batez ere erregai fosilak darabiltzaten hegazkin-bidai luzeak debekatuz, kruzeroak, etab.

Zer diote (edo ez dute esaten) autokontsumoaz?

Esplizituki esan ez, baina han-hemen jaurtikitzen dutena aztertuta, badirudi iradoki egiten dutela maila guztietan sustatu eta garatu behar dela autokontsumoa: bertakoek kontsumi dezaketena bertan ekoitzi, berdin energiak eta energia-bektoreak (hidrogeno berdea, alegia) diren, zein plaka fotoboltaikoak, kotxeak (elektrikoak, jakina), trenak, hondeamakinak, janariak, medizinak, altzairuak, koltanak edo behar den guztia. Kanpotik bakarrik inportatuko dira kanpoko ekoizleentzat inpaktu kaltegarririk ez duten gauzak. Guk sobran ditugunetatik baino ez bide diegu esportatuko haiei, solidaritatea dela eta, inpaktu kaltegarriak guretzat gordez.

Zeri deitzen zaio energiaren demokratizazioa?

Garbi ez badago ere, energiaren demokratizazioa energiaren prezioen demokratizazioa bide da. Akaso, beste modu batez esanda, makroazpiegituren bidez ekoitzitako elektrizitatearen areagotze eskergagatik merkatuan lor litekeen prezio-beherapentxoa. Ez da konfunditu behar garai bateko ezker politikoak hain gogoko zuen energiaren nazionalizazioak ekar lezakeen prezio arrazoizko, finko eta edonorentzat eskuragarriarekin.

Zer da indar politikoek horretaz diotena? 

Ezer gutxi, eta zerbait diotenetatik azpimarragarri gutxi. Honatx haietako batek emandako aholku interesgarri parea. Lehena: “kontua da behar besteko indarra izango duen botere komunitarioa eraikitzea, zentzu positiboan hartu beharreko erabakiak har daitezen, eredu ekosozial baterantz egiteko. Ekintza, aktibismo soziala, dugu xede”. Bigarrena:“Apustu egin behar da demokratikoagoak, parte-hartzaileagoak eta deliberatiboagoak izango diren prozesuen alde”. Hala biz!

Eta azken galdera: zer arraio da hainbestetan errepikatzen den NIMBY hori?

Not In My Back Yard esaldiaren akronimoa da, hots, “Nire Atzeko Lorategian Ez” (NALE). Mespretxatzeko eta ustezko intsolidaritate ekosoziala leporatzeko asmoarekin asmatua, eskuarki ingurunearen hondamendiaren aurka eta biodibertsitatearen alde diharduten komunitate eta talde antolatuei bizkarreratzen zaien sanbenitoa da. Erantsi behar da ez dela falta akronimo horri bestelako esanahi sikaliptikorik ere aurkitu izan dionik, lizunak bezain errealistak eta gordinak betiere.

Kategoriak Aerosorgailuak, klima-aldaketa | Utzi iruzkina

Inbasio berriak: bikingoak Aramaion (2024)

Ganborraldeko aerosorgailuen behin betiko kokapena (Statkraften proiektu moldatutik jasoa)

Duela hiru bat urte inork espero ez zuena gertazen ari da orain Aramaion: bertako herritarron nahimena eta ingurunea hankaz gora botatzen ari den inbasioa. Neoliberalismoak, kapitalismo berdeak edo dena delakoak begiz jo eta erabaki du toki aproposa dela gure harana inbaditua izateko.

Koroa, euro edota dolar franko duenak egin ditzakeen inbasio lauso horietakoa da, alegia, horrelakoak baitira, izatez, inbasio modernoak: kapital-inbertsio ustez aseptikoen bidezkoak eta, koertzio-mekanismo guztiak (polizialak, judizialak, beldurrezkoak) atzean gorderik badakartzate ere, ageriko armarik gabekoak.

Kiribilaren kiribilez, gainera, aurpegi altruista nahi lukeen eztabaidaezinezko zanpaketa-kode miresgarri baten doinuak zabaldu ohi dituzte inbaditzaile berriek, demokraziaren balio etikoak eta moralak predikatu bitartean. Saiatu ere egiten dira hangoei eta hemengoei sinestarazten Munduaren alde eta, are, inbaditzen duten lurraldeen eta biztanleen alde jokatzeko misioarekin bertaratzen direna atzo horra, gaur hona, bihar hara.

Eta behar denetan, oraingoan bezala, aldaketa klimatikoaren aurka eta energia berriztagarrien alde jarduten dabiltzala erantsiz. Euren lurralde pribilegiatuetan horretarako jokalekurik aski ez balute bezala. Hain obra onak egiteko besteren borondateak eta inguruneak suntsitzeko premia larria balute bezala.

Herenegun Peru-India-Nepal-Albania-Turkian, atzo Brasilen, orain Aramaion, betiere Karitatearen Ahizpatxo tolesgabeak balira legez.

Ganborraldeko industria-poligono eolikoa

∞∞∞∞∞∞∞∞

Inbasio-eredu klasikoetatik urrun, bada, bikingoak datoz oraingoan Aramaiora. Sartzear zeudela zirudien, baina sartzen hasiak dira dagoeneko…, eta ez drakkar ontzi astunetan erdi biluzik, ekologiaz kontu gutxi dagiten bizjet gorbatadunetan baizik.

Nonbait ez dago egoera iraultzeko edota atzera jotzeko aukerarik, ez baita oraindik horrelako inbaditzaile errukiorren etorrera geldiarazteko modu demokratikorik asmatu. Aramaiotik ezezko demokratikorik biribilena eta irmoena aurpegiratu bazaie ere.

Inoizka, egoerak hartaratuta eta kostata, Txilen gertatu zen moduan, bertan behera utzi behar izan dituzte bikingoek euren inbasio-nahiak. Baina bakanak dira horrelakoak eta, jende arruntak besterik ondorioztatuz maltzurkiro joka ez dezan, bikingoek beren bihozberatasunaren eredutzat jasotzen dituzte gertakariok urrezko liburu nazionalean.

Ez dirudi, halere, Aramaiok atalik izango duenik liburu horretan.

∞∞∞∞∞∞∞∞

Aramaioko inbasioa burutze aldera, laguntzaile indigena bikainak aurkitu dituzte bikingoek haranera erosotasunez sartu ahal izateko. Poltronetan torlojuz lotuta diruditen indigena ahaltsuak, besteak beste. Eta karbono-dioxidoa isuri eta kutsadura areagotu ahala, klimaren egoera okerraz arras kezkatuta omen dauden indigenak ere bai, hain zuzen.

Beste garai batean, epiteto gordinagoz izendatu ohi ziren horrelako laguntzaileak. Orain ez; orain, azalmintz leuneko garai post-post-moderno hauetan, ez da horrelako izendapenik erabiltzen, gustu txarrekoa baita horrela mintzatzea. Orain irizkide, intereskide, itunkide, lankide kalifikatzaileekin bataiatzen dute beren burua komandita-kideek. Patente horiekin kaleratzen dira, jendarte inbadituaren ahobateko onespen demokratikoa errazago lortzea esperoko balute bezala. Beraien interes soilen alde jokatuko ez balute bezala.

∞∞∞∞∞∞∞∞

Legeak aterpe, ahaztu egiten bide zaie bikingoei beraienak ez diren lurralde eta ingurune komunitarioak konfiskatzera abiatzen direla aitortzea. Indarrez kentzera, urte luzez hipotekatzera, miserableki erostera…, segidan nahi dutena egiteko, beraien negozioak ezarri eta mozkinak erdietsi ahal izateko. Ahaztu egiten zaie horrelakoak aitortzea eta ez dituzte, ondorioz, euren urrezko liburuan jasotzen.

Buruen gainetik, baina, etengabe astintzen dute bandera berdea, itxaropenarena, ekologiarena…, biodibertsitatea eta natura suntsitzera ez balihoaz eta ez baletoz bezala, eta horrelako ikurrekin inbadituen onespena eskuratzea esperoko balute bezala.

∞∞∞∞∞∞∞∞

Aramaio inbadituko dute ezin aberatsago eta indartsuago diren bikingo horiek, lehenago bestek egin zuten moduan. Eta auskalo, zorte madarikatu pixka batekin, aurrerantzean ere ez duten beste batzuk berdin egingo!

Momentuz, Aramaioratzen ari diren bikingoek argi eta garbi sinetsarazi nahi izango dute gizarte globalaren etorkizunagatik jardun behar dutela horrela, ezinbestean jardun, bertakoen borondate eta interesen kontra bada ere.

Eta bete-betean sinetsiko baliete bezala segitu beharko dute aramaioarrek bizitzen. Pozarren baleude bezala, herri gisa akatuak izateko espiritu altruista moduko batek gidatuko balitu bezala.

Eta ohi bezala, jopu-aurpegirik itxurazkoena erakutsi beharko diete inbaditzaileei, bikingo gizagaixoak, ingurunea hondatu, greenwashing egin eta mozkinak metatu bitartean, lasai, eroso eta beraiena balitz bezala senti daitezen Aramaioko egonaldian.

Kategoriak Aerosorgailuak | Utzi iruzkina

Tropa liberalen inbasioa Aramaion (1876.02.04)

Soldadu liberalak egungo Santa Kruz abadearen plaza zeharkatzen

Bi urte barru mende eta erdi beteko da Aramaiok tropa liberalen inbasioa jasan zuenetik. Ohikoa da, horratik, inbasio edo okupazio hitzak ez azaltzea kronika eta txosten ofizialetan, inbaditzaileak inoiz ez baitu uste lurralde bat inbaditzen edota okupatzen duenik. Esanguratsua, ildo horretan, orduko albiste batek Aramaion gertatutakoaz zerabilen eufemismo-sorta:

∞∞∞∞∞∞∞

Hitzak haribira, kontua da 1876ko otsailaren 4an Jenaro Quesada jeneral liberalaren mendeko Cordova brigadako militar espainolak Aramaion “azaldu” zirela eta, bertan zeuden soldadu karlista gutxitxoek alde egin zutenez, herri guztiaz jabetu zirela. Hau da, Aramaio inbaditu eta okupatu egin zutela.

Inbasioa erreskadan zabaldu zen inguruetara: Otxandio eta Urkiola (1876.01.29), Abadiño (1876.02.05), Elgeta (1876.02.13), etab. Bizkaia eta Gipuzkoa menderatzeaz arduratu behar zen Quesadaren agindupeko ezkerreko armadak inbaditu zituen lurraldok. Nafarroaz jabetzea, bestalde, Martinez Campos-en eskuineko armadari egokitu zitzaion, horrelatsu, ezker-eskuin –baina gaztelaniaz–, banatu baitzituzten ofizialki tropa liberalak eta, inplizituki, Hego Euskal Herria bera ere.

Baina Aramaioz ere “arduratu” zen Quesada jeneralaren ezkerreko armada. Harrigarri bezain barregarri bada ere, infanteriako alferez izendatu zuten Quesada haurra sei (6) urte zituenean, landa-mariskala eta Santanderreko gobernadore militarra zenaren semea zelako ziurrenik. Hamabost (15) urterekin, buru-belarri ekin zion karlisten aurka borrokatzeari, ordurako jada teniente bilakatua. Hamaika lekutan aritu ondoren, 1839ko abuztuaren 14an, 21 urte zituela, Legution jardun zuen Errege Guardiaren 1. Erregimenduko kapitain gisara, eta, dirudienez, Aramaioraino ere “iritsi” zen jarraian. Hain zuzen ere, Lehen Karlistaldiaren amaiera ekarriko zuen Bergarako Besarkada –eufemismoa berau ere– baino hamazazpi egun lehenago.

1876ko Agate Deunaren egunaren bezperan bazekien, bada, nora zetorren.

∞∞∞∞∞∞∞∞

Gorabehera zenbaitekin izan arren, Aramaio erresistentzia karlistaren sinbolotzat azaldua zen Lehen Karlistalditik aurrera eta, orografia lagun, bertan kokatuta egon zen Arabako Gerra-Diputazioa ere. Liberalentzat saihestu ezinezko zutarria zen, hortaz, harana irabaztea.

Guztiarekin ere, herri txiki bat baino ez zuten aurkitu espainolek bertan. Txikia eta troparen premietarako eskasa. Alegia, herria okupatzen hasi orduko urri geratu zitzaizkien azpiegiturak eta zerbitzu guztiak (bainuetxea, ostatuak, etxe partikularrak). Horren ondorioz, makina bat kanpadenda eta etxola ezartzeko landak eta esparruak behar izan zituzten ehunka eta ehunka soldaduz osatutako tropa eta zalditeria haiek. 

∞∞∞∞∞∞∞∞

Gertatu zena gerta zitekeela aurreikusiz, Aramaioko Udalbatzak hiru hilabete lehenago (1875eko azaroaren 6an) erabakia zuen etsaien ustezko garaipena apaltasunez onartuz jokatuko zutela liberalen armadak bertaratutakoan, eta zinegotzi-agintariak atxilo eramanak baziren –ohiko mugimendua, egia esan, gerra orotan–, udal-diruarekin ordainduko zirela gastuak, kalteak eta galerak.

Behin inbaditzaileen agindupean, eta gerra-galtzaileek jasan behar izaten dituzten jazarpen desberdinak tarteko –udaletxearen aurrean burututako elikagaien errekisaren irudia, lekuko–, hizkuntza inperialaren balio unibertsala ere dastatu ahal izan zuten aramaioarrek bolada batez.

Okupatzaileentzako elikagaiak konfiskatzen herriko plazan. Atzealdean Sastiña.

Jakina, karlismoari egindako abegi onaren ondoren, Aramaio ez zegoen liberalei ezer ukatzeko edo eskatzeko paradan. Zetorkiena jasan, bizirik irauten saiatu eta, ahal zen moduan, aurrera egin.

∞∞∞∞∞∞∞∞

1876ko otsailaren 4 hartan bukatu zen aramaioarrentzat Karlistaldia. Gainerakoentzat, berriz, handik hogeita lau egunera: otsailaren 28an.

Urak ez ziren, horratik, beren hartara itzuli gerra amaitutakoan, ez behintzat karlista edota liberal foruzale izan zirenentzat eta ezta ere, noski, aramaioarrentzat. 

Izatez, Karlistaldia galdutakoan –eta galdu zutelako, batik bat– bai Araba eta bai Bizkaia eta Gipuzkoa “lurralde garaitu”-tzat jo zituen Antonio Canovas del Castillo gobernuburu espainiarrak, eta hori gutxi izan balitz bezala, 1876ko uztailaren 21ean euskal autogobernuaren sinbolo ziren Foruak deuseztatuta utzi zituen Madrilek hiru lurraldeotan.

Erantsi beharrik ez da galdutako gerraren ondoko egoera latzari eta berezko etsipen psikologiko eta sozial larriari euskal gizarte-nortasunaren zutarri nagusietako baten suntsiketa gehitu zitzaiela horrela. Halakoetan ohi dena, besterik gabe: gerra galdu eta, jarraian, errepresioa eta zigor gaitza saritzat.

Zoriak nahi izan zuen, halere, 1897ko abuztuaren 8an Michele Angiolillo anarkista italiarrak gobernuburu espainiar hura tiroka zezan Gesalibarko bainuetxe ospetsuan.

Aramaiotik lau kilometro eskasera hil zen euskal Foruen deuseztatzailea, hain justu ere mende-laurden bat lehenago, data haietan (1872.08.12), Santa Kruz apaiz ekintzaile karlista atxilotu eta heriotza-zigorra ezarri zioten lekutik ezin hurbilago. Elduaindarrak ihes egitea lortu zuen, ordea. Kartzelatik eta heriotzatik.

∞∞∞∞∞∞∞∞

OHARRA: Post honetako irudi biak Pellicer izeneko marrazkilariak egindakoak omen dira (La Ilustración española y americana, 7. zkia. [1876.02.22], 113-116 or.) eta errealismo handiz erakusten dute egungo Bizente Goikoetxearen plazak eta Santa Kruz abadearenak garai hartan zuten konfigurazioa: Barrutia eta aurrealdeko aldapatxoa eta harrizko jarleku luzea (egun desgertuak), Mendialdua (Manzano), Doñanjela (B. Goikoetxearen arrebaren etxea, plazarantz sartzean, eskuinaldeko lehena), Ormaetxea (Kuku), Sastiña, Ametzu, etab.

Kategoriak Historia eta istorioak | Utzi iruzkina

Datorkigun lege berria ulertu nahian

Eguzki-etzanaldetik Aritz Otxandiano lagunak igorritako argipenek guztiz kezkatuta utzi dute Belamendiko alproja marmartia, ez baitu ulertzen nola oraindik ez duen Aritzek irizpiderik osatu Orixolen parean, lerro-lerro eta begiek ikusten duten bira guztian, ingurunea hondatuko duten aerosorgailu eta dorre erraldoiak jarri behar liratekeenetz erabakitzeko. Ez ahal du berdin jokatuko Arabako Lutadan eta bestelakoetan errukirik gabe jarri nahi dituzten planta fotoboltaikoen itsaso-proiektuen aurrean! 

Belabeltza, gainera, kezkatuago sentitu da oraingoan, inondik ere ez baitzuen espero hain segimendu leial, arduratsu eta interes gabekorik egiten bide dion irakurle bat, aldi berean, hain oinarri teknokratetan estekatua ager zedin de facto interes ekonomikoekin nahasten eta lokazten diren erabaki ideologiko-politikoen munduaz jardutean.

Kezka horiek, halere, ez dirudi balorazio, aurreiritzi eta uste ustelgarriak zabaltzen segitzeko borondatea erauziko diotenik Belamendiri, eta batik bat ezein energia-oligopolioren proiektuak tartean direnean, jendartean, ingurugiroan eta biodibertsitatean ondorio konponezinak sorraraziz. Are gehiago: harrigarriro, eta beherago ikusiko den bezala, sen hermeneutikoa piztu berri zaio egunotako prentsa irakurritakoan. Hori bai, konspiranoien sareetan eroriko balitz ere –ezinbestekoa baita, tamalez, Josu Jon petrokimikoarekin bat egiten duten Tapia bezalako agintari “ekologisten” hitzak, jarduerak eta asmoak ulertu ahal izateko era desberdinetako konstruktoak eraikitzea eta baliatzea–, argi du testu-interpretazio guztiak kontzientzia politiko serioenarekin burutuko dituela.

∞∞∞∞∞∞∞∞

Datorren 29an onartuko omen du Eusko Legebiltzarrak PSOE-PNV-EHBilduren artean adostutako Energia-trantsiziorako eta klima-aldaketarako lege-proiektua

2050erako klima-neutraltasuna xede, berrikuntza interesgarri zenbaitekin azalduko omen da legea. Gaurko honetan, dena den, Aramaion ezarri nahi duten industria-poligono eolikoarekin lotura zuzenagoa izan lezaketen bi puntu baino ez dira iruzkinduko hemen, bi-biak, damurik, prentsan –Berrian eta Garan, hain zuzen– argitaratutakoan bakarrik oinarrituak. 

Honatx puntuok:

Lehena: 5 MW baino gehiagoko berriztagarrien azpiegiturek kanon bat ordaindu beharko omen diote urtero Eusko Jaurlaritzari, izango duten potentziaren arabera betiere (2.600-5.400 euro bitartean aerosorgailu bakoitzeko eta 700 euro fotoboltaikoen hektarea bakoitzeko). 

Bigarrena: Planta bakoitza eraikitzean, gutxienez jabetzaren % 20 eskaini beharko zaie “proiektuak eragindako eremuko herritarrei eta enpresei” (Berria).

Hiru partiduen prentsaurrekoan esandakoetatik Garak ondorioztatu duenez,

se trata, por una parte, de democratizar la participación de los locales en una empresa que va a obtener beneficios de su entorno, al tiempo de que reciben una compensación por «las molestias» que estas instalaciones generan, así como por su afección al ecosistema local

∞∞∞∞∞∞∞∞

Egia izan liteke, baina, guztiarekin ere, albisteetan erabilitako terminologiaren anbiguotasunak (zertarako galdetu ea euskara ala gaztelania izan den lege-proiektua lantzeko eta idazteko hizkuntza?) zer pentsatu xumeren bat behintzat eman dezake Aramaioko poligono eolikoaren kasuan.

1.- Kanon edo zergaren kontuari gagozkiola, adibidez, honatx Berriak dioena:

Parke eolikoek eta fotovoltaikoek potentziaren arabera ordainduko dute zerga hori, eta azpiegitura horiek zuzenean edo zeharka eragindako udalerrietarako izango da bildutako dirua, zenbait eremuri kalte egin izana konpentsatzeko.

Legutioko saihesbide berria

Hau da, Statkraften industria-poligono eolikoaren eraginpeko udalerriak Aramaio eta Eskoriatza baino ez dira; “zuzen eragindakoak”, esan nahi baita. “Zeharka eragindakoak” izango direnen artean, bestalde, Legutio bera gerta liteke kaltetuena, handik pasatuta iritsiko baitira Ganborraldeko poligonora ehunka eta ehunka kamioi, hondeamakinak, garabiak eta material gehiena. Kasualitatearen kasualitatez gainera –aburu hau ere konspiranoiaren efektua da, nonbait–, momentu honetan bertan hasi zaizkio Legutiori errotoreen eta aerosorgailu-palen garraioa eragotziko lukeen betiko bidea aldatzen eta haien pasoa ahalbidetuko duen saihesbidea egiten (lurren nahitaezko desjabetzeak barne), pasabide berria gabe ezinezkoa izango litzateke-eta poligono eolikora horrelakorik eramatea.

Legearen testutik jasoa –eta akaso literalagoa– dirudi Garak dioenak:

La ley señala que «los ingresos derivados del canon, deducidos los costes de gestión, se destinarán, en las zonas de la CAPV que resulten afectadas por las instalaciones, a la conservación, reposición y restauración del medio ambiente”. Y, en el conjunto de la comunidad, la «actuaciones de impulso y promoción del uso racional de la energía», la «adaptación del territorio a los efectos del cambio climático», la «conservación del patrimonio natural» y, también, «al uso recreativo y educativo de los recursos naturales»

Agerikoa da, batetik, kanonaren bidez jasoko diren mozkinak ez direla esklusiboki bideratuko eraginpeko esparruetara, eta, bestetik, “las zonas de la CAPV que resulten afectadas por las instalaciones” esaldiak interpretazio zabal samarra onar lezakeela oro har.

2.- Jabetzaren kontua ere ez da hain zehatz mugatuta gelditzen:

ekimen pribatuko edo publikoko instalazio bat martxan jarri nahi duenak jabetzaren % 20 eskaini beharko die gutxienez proiektuak eragindako eremuko herritarrei eta enpresei (Berria)

la ley también obliga a quien pretenda poner en marcha una instalación de energía renovable, sea de iniciativa privada o pública, a ofrecer «al menos un 20% de la propiedad» a la ciudadanía o empresas de la zona afectada (Gara).

∞∞∞∞∞∞∞∞

Belamendiko ibiltari oharkabeari argi geratzen zaio kanona –zerga– Eusko Jaurlaritzak kudeatuko duela. Eta nola eta zertarako? Bada, batetik, eraginen bat jasoko duten zona-esparru?eremu?-lurralde? –baina ez nahitaez udalerri– omen diren horietako ingurugiroa “zaintzeko”; eta, bestetik, bestelako kontu energetiko-klimatiko-pedagogikoetan aritzeko EAE luze-zabalean. Aurrerago ezagutu beharko, beraz, zona/eremu horien konkrezioa.

Bestalde, legean poligonoaren jabetzaren % 20 hori “proiektuak eragindako eremuko herritarrei eta enpresei” eskainiko zaiela esaten denean, aurrekoan bezain argi dirudi eremu (zona) delakoaren interpretazioak.

Hortaz, Ganborraldeko industria-poligono eolikoaren demokratizazioaren kasuan (non, prentsaurrekoan ziotenez, bertakoen parte hartzea –hots,”democratizar la participación de los locales“– bilatzen omen baita), zalantza da ea Eskoriatza eta Aramaio udalerrietako herritarrei eta enpresei (Aramaion enpresa asko ez) bakarrik eskainiko litzaiekeen jabetzaren % 20. Edo akaso Debagoien mugakideko (Arrasate-Aretxabaleta) herritarrei eta enpresei ere zabalduko zaie gonbita? Ala, direlako esparru funtzionalak medio, aurreneko aukera izango lukete Debagoien zabalerainoko (Bergara, Oñati, etab.) herritarrek eta enpresek jabetza horretan parte hartzeko? Eta aukerarik bai mugakide arabarra eta poligonoaren eraikuntzaren pairatzailea ere izango den Legutioko herritarrak eta enpresak (Goiain poligonokoak, esaterako) jabe izan daitezen? Eta Bergara bezain urruti geratzen den Miñaoraino iristen diren esparruetakoak, zer? Alegia, Arabako fiskalitatean oso eragin positiboa izango ez luketen “eremu funtzionalak” ote dira lehentasuna izango dutenak? Nork eta zein irizpide baliatuz erabakiko da/du hori? Eusko Jaurlaritzak? Arabako Foru Aldundiko Ogasun zerbitzuak?

Eta azken arazotxo bat: demokratizatze-ahalegin horretan, zer da termino ekonomikoetan “proiektuak eragindako eremuko herritar” (“ciudadano de la zona afectada”) edo enpresa izatea? Zeinek izango luke % 20ko jabetza horretara jotzeko lehentasuna: mila euroko erosketa egin nahi duen aramaioarrak? Kooperatiba gisa-edo 20.000 euro jarriko dituzten eskoriatzarrek? Tipulak edota onddoak ekoitzi eta banatzen dituen bertako negozio-jabeak? Edo inbertsio erraldoietarako arazorik ez duen urrunagoko korporazio batek beregana lezake jabetzaren demokratizazio-txatal hori? 

Otoitz egin dezagun horretaz dakiten buru jantziek egokiro argi ditzaten arazo kuasiteologiko hauek guztiak!

Kategoriak Aerosorgailuak | Utzi iruzkina

Dubaitik Debagoienerantz: hurreratze-urratsak

Dubaitik etorri diren albisteek argi utzi dute zein diren klima-aldaketari “aurre” egiteko estrategia-lerroak erabakitzeko guneak, protagonistak eta erritmo… bareak. Eta itxura duenez, ezer gutxi geratu zaie erabakitzeko gizabanako arruntei. Dubaiko akordioen arabera, izan ere, tarte gutxi eta maila txikikoak besterik ez zaie uzten oinezko xumeei jokatzeko, ez bada, esaterako, plastikozko poltsak ez erabiltzea…, plastikoaren industria petrokimiko amaiezinak itsasoak eta kostak plastikozko pinportekin kutsatzen dituen bitartean; nork bere teilatutxorako pare bat plaka fotoboltaiko jartzea, kotxe elektriko partikularra erostea, etab.

Diskurtsoetan, halere, jende guztia kontzientziatu eta konbentzitu nahi da funtsezko erabakien uhalak eskuetan ditugula pentsa dezagun. Egia da, orobat, aparteko deia ere egiten zaigula energia berriztagarrien aldeko ahaleginak eta jarrerak erakutsi ditzagun eta, berezi-bereziki, gure eskumenetik guztiz kanpo geratzen diren proiektu eta makroproiektuei inolako oztoporik jarri ez diezaiegun.

∞∞∞∞∞∞∞∞

Klima-aldaketaren inguruko arazoek guztiok ukitzen gaituzte eta, oro har, ez da bide eta irtenbide txiki horietan ere saiatzen ez denik. 

Desberdina da jendeak gobernuen eta enpresa erraldoien interesekoak diren makroproiektuekiko izan ditzakeen jarreren kontua: energia berriztagarrien esparruko ekimenak izan arren, erabaki autokratikoak, biodibertsitateari letozkiokeen kalteak, paisai hondamendiak eta beste tarteko, ez da hain erraza izaten jende xehearen atxikimenduak eskuratzea.

Baina horretarako daude, sari batekin edo besterekin konpentsatuta, bitartekaritza-lana egiten duten sektoreak, enpresak eta pertsonak. Gugandik hurbil sortu berri da, adibidez, horietako bat, Haizean izenekoa, Statkraft-ek Aramaioko mendietan eraiki nahi duen industria-poligono eolikoaren proiektua diskurtso ulerterraz baten bitartez zabaltzeko, sustatzeko eta, azken buruan, saltzeko diseinatua. Eta hain zuzen ere, poligonoaren jasaile izan daitezkeen biztanleak konbentzitzea dute eginkizun premiakoena, haiekin ezertarako kontatu gabe leihoen aurrean jarri nahi dizkieten aerosorgailu erraldoiei, ongietorririk ez bada, gutxienez harrera txarrik egin ez diezaieten. 

Eta hor-han ari dira jo-eta-ke eta etenik gabe proiektuaren onurak goresten.

∞∞∞∞∞∞∞∞

Tamalez, eta gogo txarrez bada ere –inork ez baitu inoren eta inongo aspaldiko harremanik ozpindu nahi–, komenigarria da mahaigainera ateratzea industria-poligono eolikoaren aldeko diskurtso horietan ezkutatzen den garrantzizko ñabarduraren bat edo beste.

Esate baterako, oso interes handia dago orain Aramaio Debagoienaren barruan dagoela nabarmentzeko, nahiz eta hori, stricto sensu, ez den horrela. Izan ere Debagoiena, indarrean dauden estatutuek adierazten dutenez, zerbitzu desberdinen kudeaketarako sortu den mankomunitatea da, zortzi udalerri gipuzkoarrek (Arrasate, Bergara, Oñati, Aretxabaleta, Eskoriatza, Antzuola, Elgeta eta Leintz-Gatzaga) osatua. Ezin uka daiteke ekonomiaren atal esanguratsu bat eta zerbitzu eta harreman asko datozkiola handik Aramaiori ere, baina, berez, zerbitzuez baliatzeko atxikia den herria baino ez da, ez osaeran parterik eta ez gobernu-juntan eskurik ere ez duena. 

Are gehiago, aipatu diskurtsoetan gero eta maizago ikusten da “lurralde” hitza ere tartekatua Debagoiena formalak eta Aramaiok osatzen duten esparru geografiko zabala izendatzeko orduan, nonbait termino berri horrek, modu lauso samarrean izan arren, balio soziopolitiko handiagoa eta trinkotasun gehiago emango dizkiolakoan mankomunitatearen irudiari. Baina Aramaioren “lurraldetze” horrek izan ditzakeen konnotazioak ikusita, interesatuegia ematen du hitzaren erabilerak.

∞∞∞∞∞∞∞∞

Hobeto ulertuko da esandakoa diskurtso horietatik hartutako adibideren batekin.

Tecnaliak Debagoienaz egindako ikerketa batean oinarrituta, Aramaioko poligono eolikoaren egarri diren artikulugile horietako batek ez du eragozpenik izan Debagoieneko dioxido-kutsadura osoa biztanleen artean ekitatiboki banatzeko, aramaioarrak ere barnean hartuta. 

Ez dago zalantzarik Debagoiena formalaz aritu dela Tecnalia enpresa bere ikerlanean partaide ofizial diren zortzi udalerrien premiez eta erantzukizunez jardutean. Gure artikulugileak, ordea, Aramaio barne-hartzeraino zabaldu nahi izan du planteamendua, horrela, ustez, errazago iritsi zitekeelakoan asmo eolikoak asetzera.

Kontua da horrela jokatuta, 8,53 tCO2-ko isurketa egotzi diola aramaioar bakoitzari ere. Alegia, bat-batean ahaztu egin zaio zein izan den ikerketaren esparru formala eta non kokatzen diren Debagoieneko COgehienaren iturburu nagusiak (industria: %43; garraioa: %37), eta, ondorioz, erregai fosilen dioxidoa kontzentratzen duten herrien kutsadura-aztarna berbera bizkarreratu nahi izan dio mankomunitatean eranskin hutsa baino ez den udalerri industrializatu gabeko bati (1.409 biztanle, 74 km2), zeina kasualitatez Debagoieneko karbono-dioxidoa ere garbitzen duten basoz eta larrez beteta dagoen. 

Berdin esan liteke, eta aipatutako arrazoi berberengatik, energia-kontsumoak dakarren dioxidoaren isuriaz ere: nekez lepora diezazkieke inork aramaioarrei debagoiendarrei bizkarreratzen zaizkien batez besteko kontsumoak (35 Mwh) eta ondoko dioxido-isurketak (industriak guztiaren %50 eta garraioak %33). Eta, noski, ez dirudi oso gisako eta erazko denik isurketa horien erantzukizuna aramaioarrei bizkarreratzea, besteak beste, bazterreko biztanle horiek ez dutelako nola eta zertan xahutu horrenbeste energia, eta etxeak berotzen gastatzen duten apurra ere jadanik karbonoa amortizatua duen egurretik ateratzen dutelako.

∞∞∞∞∞∞∞∞

Baztertuxe dagoen Aramaioz ere pentsatuz “klima aldaketari lotutako helburuak lortu ahal izateko ezinbestekoa dela lurralde guztien inplikazioa” esaten duenak arrazoia eraman lezake planteamenduan, baldin eta aurrenik helburu, lurralde eta inplikazio horiek zer diren eta zertan dautzan zehaztuta balekar eta, segidan, arazo horrek zuzen ukitutakoek demokratikoki onetsiak izan direla ziurtatuko balu. 

Horrexegatik, hain zuzen, erantsi beharko luke beste zerbait gehiago eta argiago hizpide dugun kasu konkretu honetan, espiritu maltzurrek oso gogoko baitute pentsatzea horrelako hitzen azpian, eta batez ere atze-aurrean bestelako interesak gurutzatzen direnean, gutxien kontsumitzen eta kutsatzen duen herriari pasatu nahi zaiola, naturala eta logikoa balitz bezala, erantzukizunik larriena, hots, industria-poligono eolikoa onartzearena eta denbora luzez jasan behar izatearena. 

Nabarmena da, bai, Aramaio “lurralde” horretan “naturaltasun”-ez sartzeko dagoen interesa, nahiz eta, esan bezala, aramaioarren bataz besteko COisuriak urrun baino urrunago eta baxuago egon Europakoen, Espainiakoen, EAEkoen eta Gipuzkoakoenetatik.

Eta berriro diogu: oso adierazgarria da “lurralde” kontzeptuaren intromisioa, gaineratzen ari zaizkigun praktika diskurtsiboetan definitu gabea eta lausoa izan arren, erabilgarritasun handikoa gerta dakieke-eta Aramaioko haize-poligonoaren aldezleei. Esan gabe doa “lurralde”-aren ideia horrek esparru bat, bakarra, “naturala” eta amankomuna eraikitzea duela xede, horrela errazago hedatu eta babestuko direlako barnean egosten uste diren bestelako interesak ere. 

Jakina, asmatutako lurralde bateratu horretan azken iritsitako Aramaio Errauskin-i eskatzen zaio, naturaltasun osoz gainera, solidarioa, eskuzabala eta etsi onekoa izan dadila, berari omen dagokio-eta orain inplikaziorik handiena hartzea eta, besteak beste, biodibertsitatea, natura eta paisaia sakrifikatzea… “euskal ekonomiaren eta ingurumenaren mesederako”, noski.

Argudio horiekin berekin eraiki zuten bertan –eta harantxo oso bat hondatu– ekonomikoki EAE salbatu behar zuen AHT deritzona, eta argudio horiekin eta aerosorgailuen landaketarekin salbatu behar omen dituzte Aramaioko mendiek orain arazo ekonomikoak, energetikoak eta klimatikoak. 

Zalantza-edo da, zalantza larria gainera, ea ez ote den beste zerbait izango industria-poligono eolikoaren aldezkariek salbatu nahi dutena.

Kategoriak Aerosorgailuak, klima-aldaketa | Utzi iruzkina

Debagoienera baino lehen: COP28 – DUBAI

Ahaztuxe ditugun lege zaharretakoren batek dioenez, esker onez erantzun behar zaio beti gu, alproja alaenok, bide onera zuzentzeko ahaleginak egiten dituen orori. Horrelatsu, bada, jokatu nahi luke lege zaharren gurtzaile amorratua den Belamendi honek ere hemen, batetik, Statkraft-KREANen erraietatik –ez Orixoleko haitz-tontorretik– Aritz Otxandianok luzatu berri dion gaztigua eskertuz eta, bestetik, presaka zirriborratutako ondoko ohar xume hauok lagun, hark COP28ko akordioez kaleratu duen irakurketa kamutsa maila globaletik pentsatu eta aberastu dezala aholkatuz. Debagoieneko errealitaterantz korrika abiatu baino lehen, esan nahi baita.

∞∞∞∞∞∞∞∞

Dubaiko COP28 delakoa bukaturik, norberaren interesen araberakoak gertatzen ari dira bertan sinatutako akordioei buruzko balorazioak, eta batzuei ikaragarrizko aurrerapena ekarri dutela iruditzen zaien bitartean, ez dira falta kritikoago agertu direnak ere.

Iritziak iritzi, honatx azken unera arte adostu ezinik egon zen dokumentuaren 27. eta 28. puntuetan zehazten diren xede eta ahalegin globalak eta jarraian, badaezpada ere, dokumentuari dagokion balorazio orokorra, Belamendiko talaiatik burutua.

I

COP28: AKORDIOAK

0.- Inplizituki COP28 delakoan onartu egin da –in keeping with the science, nonbait jadanik 1,5ºC-eko langa gainditua duela Lurraren beroketak gizakiaren eraginagatik. Alabaina, Parisko Akordioaren helburua berretsi eta 1,5ºC-etik pasatu gabe mantentzea omen da erronka berria. Hori horrela, 2050erako net zerora –isurketetan zero huts izatera, alegia– iristeko xedea jarri du akordioak, lehenago beste bi asmo hauek bete behar dituelarik: 2030erako berotegi-efektuko gasen isurketak %43 gutxitu behar dira eta 2035erako %60.

Akordioan adostutako xede-neurri-ahaleginak zortzi puntutan biltzen dira (letrakera beltzez jarriko dira deigarrien diren formulazioak edo, bestela esanda, hautu semantiko jostalariak):

1.- 2030erako, energia berriztagarrien ahalmen orokorra hirukoiztea eta energia-eraginkortasunaren hobekuntzaren batez besteko urte-tasa globala bikoiztea.

2.- Ikatzaren bidezko energiaren etengabeko erabilera progresiboki murrizteko ahaleginak bizkortzea (accelerating efforts).

3.- Mundu-mailan isuri garbiko –net zero– energia-sistemen aldeko ahaleginak bizkortzea2050. urtea baino lehen edo haren inguruan karbonorik gabeko eta karbono gutxiko erregaiak baliatuz.

4.- Energia-sistemetan erregai fosiletatik urruntze-trantsizioa (transitioning away) egitea era justu, ordenatu eta bidezko batean, hamarkada kritiko honetan ekintza bizkortuz, 2050erako net zero –isurketetan zero garbia– lortzeko, zientziarekin bat eginez.

5.- Isurketa gabeko eta baxuko teknologiak bizkortzea, besteren artean berriztagarriak, nuklearrak, murrizte- eta desagerrarazte-teknologiak –esaterako, karbono-harrapatze, erabiltze eta biltegiratzekoa, bereziki murrizteko zailak diren sektoreetan– eta karbono-isurtze gutxiko hidrogeno-ekoizpena.

6.- 2030erako karbono-dioxido ez diren bestelako gasen isurketak ere – metanoarenak (CH4) barne– arintzea eta benazki murriztea.

7.- Errepide-garraioaren isurketen murrizketa bizkortzea hainbat norabidetan, besteak beste, azpiegituren garapenaren bidez eta emisio gabeko eta baxuko ibilgailuen hedapen lasterraren bitartez.

8.- Energia-pobreziara edo trantsizio justuetara zuzentzen ez diren erregai fosilentzako diru-laguntza ez-eraginkorrak ahalik lasterren kentzea.

II

Pare bat ohar Dubaiz, COP28ko akordioez eta bestez

0.- Dubai Arabiar Emirerri Batuetako bigarren petrolio-erreserba handienaren jabea bada ere, erregaiaren agortze-hasierak ekonomiaren dibertsifikaziora eraman du azken urteotan. Norabide horretan, jadanik jasotzen ari diren luxuzko turismoaren arloko adarrak garatzera jo du batik bat (garraioa –aireportuak, kaiak, autopistak, metroa–, hotelak, eraikuntza, merkataritza-zentroak, etab.), munduko goi-mailako turismo-herrialde bilakatzea baitu xede.

Guztiarekin ere –eta hau da azpimarratzea merezi duen lehen kontrastea–, esanguratsua izan da COP28-k iraun bitartean partaideek jasan behar izan duten zorigaitza: airearen egoerarena. Waqi.info-ren arabera, oso txarra “suertatu” zen abenduaren lehen hamabostaldian airearen kalitatea, PM2.5 delakoaren kutsadura-maila –arnas-aparatutik odolera pasatzeko “ohitura” duten partikularik txikienak eta kaltegarrienak– 150-155 μg/m3-koa izan baitzen (eguneko 25 μg/m3 ez gainditzea aholkatzen da). Munduko Osasun Erakundeak dioenez, gehienbat erregai fosilen industriaren isurketek sorrarazitako aire-kutsadura horrek lau milioi pertsona baino gehiago hiltzen ditu urtero.

1.- Nolanahi ere, arras zorigaitzeko suertatzeko egoeran ibili dena azken-azken momentuan sinatutako akordioa bera izan da. Izan ere, erregai fosilen ekoizle indartsu diren Partaideek ez zioten muzin egiten akordioa blokeatzeko posibilitateari (zeharka bazen ere, hilabete lehenagotik iragarria zuten aukera hori). Blokeoren eta ondoko porrotaren aurrean, bada, interes kontrajarrien arteko formula hibrido bat adostu behar izan zen COP28 delakoaren “arrakasta” eszenifikatua gera zedin.

2.- Bereziki nabarmendua utzi dute hori guztia dokumentuari eman zaizkion formatuak eta hizkera belaxkak (letrakera beltzez adierazia daude batzuk goiko azalpenean). Adierazgarriena eta kezkagarriena, dena den, transitioning away (urruntze-trantsizioa) formularen erabilera izan da (4. puntua). Ezaguna denez, aldaketa klimatikoari irmo aurre egiten hasteko espero zen phase out (desagerpena) formula ordezkatzera iritsi zen.

Azken orduan testuratutako formula horri erraz lotu zaio, gainera, erregai fosilen hilobiratzeko borondate eskasa estaltzeko segiziorik: eufemismo itxurako balazta modukoez hornitua geratu da puntu osoa (nork jakin zer den “a just, orderly and equitable manner” eta “in keeping with the science” erregai fosilen ekoizleentzat?). Eta horrela, transitioning away formulak berariaz oztopatu du petrolio, gas eta ikatzaren erabilerari amaiera-data zehatza jartzeko bidea.

Are gehiago: erregai fosilen amaiera saihetsezina dela onartuta ere (Nazio Batuen idazkari nagusia den A. Guterres-ena da baieztapena), kontua orain ez omen da erregaiok baztertzea, haietatik “urruntzen hastea” baizik. Uste izatekoa da trantsizio progresibo –urgentzia-falta– horrek bestelako kalte larriak ere ekarriko dizkiela gizarteari eta biodibertsitateari ondorio gisa, besteak beste, hainbeste eta hainbestetan deitoratzen ari garen plastikoaren industriaren sustatzea eta iraupena.

3.- Mozorrotu eta apaldu egin dira, aldi berean, erregai fosilen industriak klima-aldaketan dituen kutsadura-erantzukizunak eta, horrexegatik eta eskuratzen dituen etekin lotsagarriengatik hain zuzen, inoiz ordaintzea egokitu beharko litzaiokeen zor ekonomikoa eta soziala. 

4.- Miragarriro, COP28ko Partaide diren estatuentzat dokumentu hau ez da loteslea. Beraz, Parisko Akordioaren sinatzaile bakoitzak erabakiko ditu erregai fosilak “gutxitzen” joateko erak eta denborak. Alabaina, adostutako neurriak bete ala ez bete, ez estatuek eta ez erregai fosilen industriek ez dute inolako zigor-neurririk jasoko.

5.- Inor ez luke harritu beharko dokumentuaren hasierako puntu gisa energia berriztagarrien aldeko aldarri sutsua agertu izanak (“2030erako, energia berriztagarrien ahalmen orokorra hirukoiztea eta energia-eraginkortasunaren hobekuntzaren batez besteko urte-tasa globala bikoiztea”). Akordioen “blokeatzaile” izan zitezkeenek diotena diotela, erregai fosilen pixkanakako desagerpenak ekar diezaiekeen negozio-apaltzea berriztagarrien “hobi” horretatik aterako denarekin azkartuko da aurrerantzean.

6.- Interesgarria, halaber, metanoari buruzko aipamena, ez dago-eta hain garbi nola heldu dakiokeen elikagaitzat ditugun etxabereek –behi, txerri, ardi, ahuntzak eta metatutako simaurrak– sortzen dituenari, ez bada behintzat bestelako neurri larririk inplementatzen (makroetxaldeen arazoan, elikaduran, etab.). Ezin ahaztu daiteke nekazaritza eta abeltzaintza direla %30 sortzen dutenak eta, bestalde, gas eta petrolio-sistemek eta ikatz-meategiek %33. Are okerrago, 2030erako proiekzioek adierazten dutenez, munduan izango diren metano-isurketak %9 areagotuko dira 2020an izandakoekin erkatuta (guztira 10 Milioi Tona Metriko inguru). Gogoratzen bada, gainera, petrolioak eta gasak isuritako metano-portzentajea %20tik %24ra pasatu zela 2010etik 2020ra bitartean, ez dirudi espektatibek baikortasunerako toki gehiegirik uzten dutenik.

7.- Ez dugu hemen baloratuko, azkenik, bizkortu beharreko teknologien artean (ikus 5. puntua) energia nuklearraren alde egiten den deia edota aski eztabaidatuak, zalantzazkoak eta oraindik orain eraginkortasun eskasekoak diren karbonoaren harrapatzea eta metaketa irtenbidetzat hartzeko proposamena, aski ezaguna baita horretarako garatzen ari diren teknologia desberdinen egoera.

8.- Horiek guztiak akordioan bildutako xedeak, aholkuak eta neurriak. Harrigarriro –munduko herrialde aberatsenak izan baitira bileran–, ez da behar bezalako finantziazio-biderik aurreikusi eta finkatu nahi izan. Hori dela eta, itxura du Hegoaldeko herrialde askok, akordioek horrela dirauteino behintzat, zail izango dutela klima-aldaketagatik jasan beharko dituzten hondamendiei eta galerei aurre egitea eta, zer esanik ez, munduak beharko lituzkeen energia-trantsizio partikularrak taxuz burutzea. Baina momentuz ez dirudi hori izan daitekeenik herrialde, industria eta konpainia aberatsak kezka ditzakeen arazoa.

Kategoriak klima-aldaketa | Utzi iruzkina

Aramaio: aldaketa ekosozialerako proposamen integrala

Aramaioko urtegiaren proiekzioa

Aramaioarren nortasunak asko zor die historian zehar egokitu zaizkien paisaiari eta biodibertsitateari. Haiexek dituzte, jendeaz, hizkuntzaz eta kulturaz gainera, aberastasunik ikusgarrienak eta ederrenak, eta halaxe, zuzen eta artez, zaindu eta gorde izan dituzte betidanik.

Guztiarekin ere, beren paradisuan gotorturik geratu beharrean, aramaioarrek beste urrats bat eman nahi izan dute azkenaldi honetan euskaldun guztion ondare sinbolikoa eta praktikoa aberaste aldera. Eta halaxe, euskal burujabetza nazionala arlokako subiranotasunak pausoka eskuratzetik datorrela ohartuta, energia berriztagarrien subiranotasuna lortzeko apustu estrategikoa egitea erabaki dute lehendabizi. 

Geroago etorriko da, egunak gauari segitzen dion moduko naturaltasunez isuria, gainerako subiranotasunak lortzeko garaia: subiranotasun politikoa, ekonomikoa, soziala, linguistikoa, kulturala eta, nola ez, baita egiazko Jainkoak baino ezagutzen ez dituen gainerako subiranotasunak ere.

Eragozpen handi bakarra –beti dago-eta horrelakoren bat altruismoa garatu nahi denetan–, energia berriztagarri alternatiboak era integralean ekoitzi ahal izateko ezarri diren politika estuetan datza, oraingo legediak ez baitirudi Aramaiok nahi eta behar lukeena bezain irekia eta liberala. Izatez, deskarbonizazioaren eta eraldaketa ekosozialaren aldeko etengabeko borrokan, bertako biztanleek nahitaezko jotzen dute haranak, herriak, auzoak, errekak, basoak, erripak eta mendiak behar bezala baliatzeko aukera legala izatea eta, nahitaezkoa den heinean, paisaia ere aldika-aldika subiranotasun-aurpegi berriaz tindatzeko bideak errazturik aurkitzea, hau da, berdin zuhaitzak eta zuhamuxkak erauzteko tolerantzia zein muinoak lautzekoa, bide zabalak irekitzekoa edota bestelakoak burutzekoa. 

Hartara, herri-galdeketa burutu ondoren, proposamen berria plazaratu nahi izan dute aramaioarrek oraingoan, dagozkien gobernu eta legediek –hangoek eta hemengoek, alegia– ontzat hartuko dutelakoan. Erantsi beharrik ez da Aramaioko Udalbatzak 2023ko abenduaren 28ko osoko bilkuran aho batez onartu mozioaren laburpena dela honako hau.

I

Eraldaketa ekosozialerako arrazoien aurretikoak

Aramaioarrak betidanik izan dira ingurunearekin eta biodibertsitatearekin guztiz leialak eta arduratsuak, eta aspaldidanik izan dute giza-aurrerabidearen aldeko joera, bai eta, horren ondorioz, garapen ekonomiko eta sozialen aldekoa ere. Nabarmentzekoa da, ildo horretan, hasiera-hasieratik hartu zutela gogo onez, solidaritatez eta bihotz zabaltasunez Barajuen, Azkoaga eta Untzilla auzoen arteko harantxo liluragarrian, Bolinburuko erreka-arro luzean, oraindik orain bukatzeke dagoen Abiadura Handiko Trenaren hormigoizko azpiegitura erraldoia. Aramaiok, ezaguna denez, espainiar Estatua ongi bertebratua ikustea du lehen xede nagusia, eta badaki jakin ere horretarako eta espainiarrak maila altuko turismo gastronomikoa egitera azkarrago Euskal Herrira daitezen eraiki nahi izan dela AHT miresgarri hori. Eta hori sustatzen ari da gau eta egun, herri-izaera xumeak eman diezaiokeen kemen eta leialtasun guztiarekin.

Zirrikiturik gabeko leialtasun eta erantzukizun horiek sariztatzeko asmoz, oraintsu jakinarazi du espainiar Gobernuak sekretupean egon den estatu-akordio berezia etorriko dela aramaioarren poztasuna areagotzera: AHT delako horrek geraleku bana (apeaderoa esaten zaio euskal politikariekin sinatutako itunean) izango du Zabolan eta Untzillan, aramaioarrak ere Madrilera eta “al Sur” aldera lehenago iritsi eta, argiarena bezalako abiadura medio, bertakoago senti daitezen.

Horren aurrean, eskerrak emateaz gainera, Udalbatzak argi utzi nahi izan du lastima dela akordioa lehenago etorri ez izana eta AHT delakoa euskaldunak Audientzia Nazionalera hain maiz joaten zirenean oraindik martxan ez egotea.

∞∞∞∞∞∞∞∞

Agerikoa da, bestalde, giza-aurrerabidearen premiak ase behar direla eta, hemendik aurrera aerosorgailu indartsuak ere izango dituela haranak hegoaldetik ixten duten mendien gainean. Zazpi haize-errota Aramaioko lurretan eta bakar bat –gizagaixoak!– Eskoriatzan. Inguruan inoiz ikusi ez bezalako tamainako eiheratxoak: 200 bat metroko garaierakoak. Aerosorgailuen aspak –orain pala deitzen diren horiek– 75-80 metro luze izango dira. Hain dira luzeak ezen, dakitenek diotenez, poligono eolikora osorik bertaratzeko trailerrak ere nekez ibil baitaitezke Legutiotik Kurtzetara bidean. Errepideak zabalago eta zuzenago uzteko, bada, diru-laguntza desberdinak eskaintzeko aukera aurreikusi beharko lukete gure erakunde publikoek. Baina hori, ezaguna da, erraz konpon daitekeen kontua –literalki kontua– da.

Edonola ere, harro egoteko moduko industria-poligono eolikoa izango da Statkraftek eta agintariek haranari oparituko diotena. EAEko handiena, hain zuzen. 60 bat Megawatteko argindarra lortzeko balioko duten aerosorgailuek 45.000 biztanleri argindarra emateko potentzia ei dute. Hori bai, ez da Aramaiora zuzen iritsiko argindar hori: lehenengo, Abadiñoko subestaziora eraman beharko da, eta han haren jabea den Iberdrola konpainia arduratuko da argindarra bueltan ekartzeaz eta merke baino merkeago kobratzeaz.

Abadiñora iristeko 13,6 kilometroko sare elektrikoa ere aurreikusia dago, oro har Ganborraldetik abiatu, Azkoaga-Untzilla zeharkatu eta gero Gesalibartik Udala aldera eta handik Atxondora zuzenduko dena, betiere 30-50 metroko garaierako argindar-dorreak baliatuz. 

Aitortu behar da gustura daudela aramaioarrak Statkraften ekarpenarekin, herria askozaz berriago eta modernoago bilakatzeko bidean jartzeaz gainera, bisualki ere –haizerrotak, posteak, dorreak, kableak– hiri aurreratuenen tankera hartuko baitu oro har.

II

Energia-subiranotasuna lortzeko proposamen integrala

Esan bezala, Aramaiok modernizazioa areagotzeko gogo argia erakutsi du azken boladan, eta orain, EAEko deskarbonizazio-prozesua arintze aldera, energia-berriztagarri berriak saiatu nahi ditu era integralean, eta halaxe jakinaraziko die laster asko gobernu autonomoari eta espainolari. 

Proposamena, laburturik, honako hau izango da: Aramaio osoa (hasieran Gainbarrua izenekoa baino ez), 470 metroko kotaraino gutxi gorabehera (beraz, Ibarra eta Uribarri urpean utziz), interes publikoko urtegi bilakatzea eta, horrekin batera, berriztagarrien garapenerako onuragarri gerta litekeen guztia helburu horretara bideratzea.

Urtegiaren proiekzioa, Alex Mendikuteren argazkiaren gainean egina

Urtegia ixteko dikeak eta turbinak Arrasateko bidean eta Suñabolueta inguruan jasoko dira, AHTaren zutabeak ahalik ongien aprobetxatuz. Era berean, eta kostuak gutxitu ahal izateko, dikeak auzolanean eraikitzea da aramaioarren asmoa. 

Ekoiztutako argindarra Abadiñoko subestaziora bideratuko da, Iberdrolaren esku uzteko, gero konpainia horrek modurik etiko, demokratiko eta merkeenean bana dezan EAEko biztanleen artean eta, batik bat, Aramaion. Horretatik sobran geratzen den energia berriztagarria Kurtzeta eta Albina aldean koka litekeen hidrogeno berdea ekoizteko planta berri batera bideratuko litzateke, betiere taxuzko kopuru bat esportaziorako gordeta.

Aurreneko kalkuluen arabera, energia hidroelektriko hori 1.300 MW-koa izango litzateke (300.000 pertsonaren eguneko kontsumoari aurre egiteko tamainakoa, alegia). 

∞∞∞∞∞∞∞∞

Aldi berean, eraikia izango den urtegiaren erdian, uraren azalean –offshore–, hogeitaka aerosorgailu erraldoi (200 MW) jarri ahalko dira bertako haizearen indarra ez galtzeko, ahaztu gabe, orobat, poligono hibridoa ere osa litekeela aerosorgailuen artean plaka fotoboltaikoz beteriko eremu luze-zabala atonduz. Azaleraren araberakoa izango litzateke ekoizpen fotoboltaikoa, baina, aurreneko kalkuluen arabera, inoiz ez 150 MW baino gutxiagokoa.

Esan beharrik ez dago energia ekoitzi ostean isuriko den ur guztia araztu, edangarri bilakatu eta Deba Ibarreko biztanleen aprobetxamendurako eskaini ahal izango dela.

∞∞∞∞∞∞∞∞

Erantsi behar da, bide batez, gaur egun 470 metroko kotaraino dauden basoak eta zuhaitzak moztu egingo direla eta, ondoren, urperatu gabe geratuko diren auzoetan (Azkoaga, Barajuen, Arexola, Arriola, Etxaguen, Gantzaga, Gureia) etxeak berotzeko eraikiko diren herri-galdara erraldoietara bideratuko dela biomasa hori guztia, betiere karbono dioxidoaren gutxitzea xede.

Urtegiaren proiekzioa, J.L. Madinaren argazkiaren gainean egina

Ez da bestelako plaka fotoboltaikorik ere faltako proiektuan, norberaren teilatukoez gainera, udalak planifikatua du hegoaldera jotzen duten mendi-malda guztiak (Anboto, Murugain, Belamendi…) plakaz landatzea.

∞∞∞∞∞∞∞∞

Ezin izango da, bistan denez, baratze eta orturik landu udalerriaren behealdean, ez eta lurrarekin uztartuta egon litezkeen bestelakoen ekoizpenik ere, urez estalita egongo baita haran guztia aipatutako kotaraino. 

Bestalde, urak hartuko ez dituen esparruetan ere ekonomia-mota berria sustatu nahi da aurrerantzean: modernoagoa, demokratikoagoa, energia berriztagarriekin lotua eta kalitatezko turismoa ere erakar lezakeena. Hori dela eta, debekatu egingo da turismoa eragotzi dezaketen eta metano-iturri handia diren abereak (behi, ardi, txerri…) eta sats eta simaur-klase guztiak izatea eta erabiltzea.

Gauzak gehixeago zehaztearren, jakinarazi ere da proiektuak energia-kontsumo gutxiko eta kutsadura-isurketarik gabeko itsas-kluba, ur-kiroletarako kaia eta turismorako azpiegitura egokiak (heliportua, hotelak, jatetxeak, diskotekak, rokodromoak, aerosorgailuen arteko tirolinak, poligonoan zehar ibiltzeko bisita gidatuak…) aurreikusita dituela aipatu kotatik gora geratuko diren auzo eta lurretan, betiere etekin ekonomikoak herriarenak izango direlarik.

Bihotzezko esker-erakutsi eta oroigarri gisa, Aramaio Suizarekin konparatu zuen errege borboi inteligente haren estatua ekuestrea jarriko da lekurik ikusgarrienean, Aramaio ospetsu bilakatu zuen esaldi distiratsu hura Portoro izeneko marmol beltzean zizelkatua izango duelarik. 

Tamalez, horrek guztiak hasieran ekarriko duen aurrekontu-desoreka dela eta, baztertu egingo dira, momentuz, aixolar-arrixolar zenbaitek zoologikoa irekitzeko duten asmoa eta bajondarrek berreraiki gura duten gaztelu zaharra. 

Urtegiaren inguruan, azkenik, lau erreiko errepide zirkular batek elkartuko ditu auzo horiek guztiak, irteerak Debagoienerantz, Gasteizerantz eta, Etxaguen aldean haitzen azpian zulatuko den tunel zabala medio, Bizkaialderantz. 

∞∞∞∞∞∞∞∞

Proiektua jadanik prest dago, baina ez da informazio publikorik eskainiko, Aramaioko herriak aho batez erabaki duenez aurrera egitea, ez baita inolako alegazio edo helegiterik onartuko. Baimenak baino ez dira falta urtegia eraikitzen hasteko: Sarbide-baimena, Konexio-baimena, Aldez aurreko Administrazio-baimena, Eraikitzeko baimena eta Obrei Ekiteko lizentzia. 

Badirudi, halere, enpresa asko egon litezkeela interesatuta herri-proiektu demokratiko hau bultzatzeko eta etekinetan partaide izateko. Alabaina, Aramaiok erabakia du enpresa berri bat sortzea izan litekeela lan guztiak bideratzeko hoberena. Eta antza denez, Ibarkraft izena jarriko zaio urtegiak irentsiko duen udalerriaren omenez.

Burutuko den konplexu hidroelektriko-turistikoaren izena ere pentsatua dago jadanik: Haran Basque – Polyvalent Park.

Ez da ahaztu behar, azkenik, turismoa saldoka eta trumilka iristen hasten denerako, AHTak geltoki handi bi izango dituela eraikita, bata Untzillan eta bestea Zabola aldean. Azken erabaki hau Madrilgo gobernuaren aldetik etorri berri da, zeharo liluratuta geratu dira-eta presidentea eta ministroak aramaioarrek EAEko deskarbonizazio lasterrerako prestatu duten ekimen honekin. Izan ere, bertako paisaia eta biodibertsitatearekiko erakusten den begiramenaz gainera, teknikoki ere ezin zehatzago, ezin merkeago eta ezin azkarrago burutu litekeen proiektua dela iritzi diote Madrilen eta Gasteizen.

Kategoriak Aerosorgailuak | Utzi iruzkina