Belamendi

Euskararen normalizazioa ez da aukera soil bat: giza-eskubide funtsezkoenetako bat da eta atzeraezinezko premia. Egunetik egunera euskal hiztunoi areagotzen ari zaigun gutxitze- eta ordezte-eredu linguizida hau normalizazio-eskeman oinarritutako eredu batez aldatzea, berez, ezinbestekoa da, lorpen historikoa izateaz gainera. Eta ezin alboratu, atzeratu edo gutxietsi daitekeen aldaketa da, aldi berean. Esan gabe doa glotozidioaren aurka borrokatzeko premia horrek eskala handiko eraldaketa ideologiko, ekonomiko, kulturala eta politikoa dakarrela, sektore guztiei eragiten diena eta konpromiso politikoak, inbertsio ekonomikoak eta epe luzerako plangintzak eta araudi egonkorrak eskatzen dituena.

Aldaketaren dimentsioa ikaragarria da, eta denbora mugatua dugu zeharo. Bi faktore horiek baldintzatzen dute prozesua, eta ezin gara erronkari aurre egiteko egoera idiliko baten esperoan geratu. Ez da errealista eta, gure ergelkeria erakusteaz batera, ez ginateke garaiz iritsiko. Horregatik ez da bideragarria ustezko euskararen normalizazioa irudikatzea dauden aktore, arau eta dinamikak kontuan hartu gabe. Normalizazioaren ideia bera hori da: hizkuntz supremazismoak gainezarria digun egoera jakin honetatik abiatu eta egoera arnasgarri batera iristea; horrek eragile ezberdinen rola aintzat hartzera eramaten gaitu, izan publikoak, komunitarioak edo pribatuak, eta parte hartzeak geure egitera.

Baina hori onartzeak ez du esan nahi edozein ezarpen eredu onargarria denik. Eztabaida politiko nagusia jada ez da euskararen normalizazioa bai ala ez, baizik eta zer bide-orriri jarraitu gizarte osoak parte hartu dezan eta onuradun izan dadin.

Euskararen minorizazioa geldiaraztea eta normalizazioa lortzea urrats erabakigarria da gizartearen bizitzarako eta subiranotasun linguistiko-kulturalerako. Aurrerapen hori lorpen estrategikotzat jo eta baloratu behar da. Baina, eraldaketa horrekin batera, beste urrats garrantzitsu bat eman behar dugu: euskararen berrindartzea eta unibertsalizazioa babestuko duen demokratizazioa.

Alde horretatik, eta Hego Euskal Herriari dagokionez, Nafarroako eta Euskal Autonomia Erkidegoko legeetan hizkuntzez jasotakoak ez dira inondik ere ez xede horretarako pentsatuak eta ez egokituak, eta sakonki aldatu behar dira. Are gehiago esan daiteke Espainiako konstituzioaz: zeharo irauli behar baita 3. artikuluaren bigarren puntua, honela edo utziz: «Las demás lenguas del Estado serán también oficiales en las respectivas Comunidades Autónomas y todos los habitantes de cada Comunidad tienen el deber de conocer la suya propia y el derecho a usarla». Berdintsu esan behar da Frantziako konstituzioaren 2. artikuluaren zuzentzeaz.

Lege horiek guztiak nahitaez garatu behar dira, gure jendartearen barneko perspektiba eraldatzailea zabalduz, eta kohesioa, integrazioa eta bizikidetza sortzeko aukera historikoa behingoz ezagutu dezagun. Ez hiztun gisa bakarrik, eta bai, berriz, euskal komunitatearen parte aktibo gisa ere.

Horrela, euskararen egoera legezkoa ez ezen, demokratikoa ere izango litzateke.

Berriro diogu: euskararen minorizazio-egoera aldatzea lehen mailako helburutzat behar dugu izan. Baina hori egiten dugun bitartean, gogor egin behar dugu sistema berrirako prozesuak ez ditzan garatu eta burutu hizkuntza hegemonikoek euskararekiko ohiko dituzten gutxieste-, ordezte- eta, finean, erailtze-eskema berberak.

Gakoa horretan datza: euskararen normalizazio-prozesuak eta sistemaren demokratizazioak elkarrekin egin behar dute aurrera, betiere egungo errealitatetik abiatuta, baina epe laburreko ortzimuga politiko eta linguistiko argi bat marraztuz: Euskararen erabateko normalizazio legala eta praktikoa, haren unibertsalizaziorako beharrezkoak diren bitarteko guztiak xedaturik eta Euskaldunon komunitateak luzarorako iraupena ziurtatuta izateko mekanismoak eskuragarri jartzen direlarik.

P.S.: Beste xede batekin kaleratua baina, azken buruan, testu honen jatorrikoa argitaratu duten Ander, Mikel eta Oihan-i eskainia. Itsasontzi berean gabiltzalakoan, edonola ere.

“Manezaundi” Luzaideko plazan margotzen (1920-1930)

Luzaiden jaioa, Enrike Zubiri Arte Ederretako ikasketak burutu eta Parisko arte-giroan murgildu zen buru-belarri. Geroztik, Iruñeko Arte eta Lanbide Eskolan aritu zen irakasle. Margolari bikaina izateaz gainera, oso artikulugile zorrotza ere izan zen Errepublikaren garaiko prentsan (Eskualduna, La Voz de Navarra, El Dia, etab.).

Euskarari buruz idatzi zituen pasarte nabarmen batzuk dira ondokoak:

Nik gogo-bihotzean ez dut jaidura bat baizik: euskara, beti euskara! (1935).

Egiazko euskaldunak oroz gainetik behar du jakin bere mintzoa, eta eginahalak egin asmo eder hori lortzeko (1932).

Ez da deus ederragorik nola bakoitzak bere jendaki edo arrazaren hizkuntza jakitea. Enetzat bederen hori daukat ohore handiena (1933).

Ehun aldiz esana da egia handi bat. Elea dela arimaren mintzaira. Eta arraza batek bere hizkuntza ahazten baldin badu edo sekula jakin ez badu, eta arrotza ibiltzen, arrunt bestelakatzen da. Mintzairak arima eta gogo-bihotzak bereganatzen ditu. Hain du indar gaitza, non esan baitaiteke euskara ez dakien euskalduna ez dela gutarra. Odola gurea du, baina bere jitea eta adimendua bihurtu dira eta arrotz bilakatu. Horra egia huts-hutsa, bortitza eta hitsa (1936).

Euskaldunaren eginbide hertsiena da euskaldunki bizitzea (1933).

∞∞∞∞∞∞∞∞

Denok dakigun bezala, azkeneko zazpi urtetan debekatua genuen ezpainetatik kanporatzea aita-amen mintzaira, gure sort-elea, baina orain gobernuak laxoago uzten du uztaia eta poxi bat mintzatu ahal gara haizutasunarekin (1930)

Espainiako errepublikako gobernu berriak hitz ematen du Euskal Herriko mintzaira, ohiturak eta bere legeak onartzen dituela lehenagoko moldetan. Agintza ederra, hori, baina hitzak ez baitira beti egiteak. Gauden, Euskaldunak, erne eta begia zorrotz! (1931).

Baina zimiko bat hemendik eta ausiki bat handik, emeki-emeki arrunt edo ia biluzi gaituzte gure behialako lege zahar ederretatik. Eta epe laburrik barne Espainiako edozein probintziaren lerroan ezarriko gaituzte azkarki uztartuak. Horra zertaratu gintuzten. Hona zer garen oraingo egunean! (1934).

∞∞∞∞∞∞∞∞

Betidanik euskaldunak bere mintzaira gutxiesten! (1933).

Seaskako mintzoa ahazten edo baztertzen duenak bere gogoa, bere baita, bere izatea bestelakatzen du, eta arrotz bilakatzen da bere kidekoen artean. Horra euskara ahaztearen ondorio hitsak (1932).

Deitoragarri da herri euskaldunetan ikusten duguna. Erdara, arrotz-mintzaira, nagusitzen ari da egunez egun, erdeinu eginik gure mintzaira ederrari (1932).

Bihotza eta gogoa bereganatzen du ele arrotzak (1933).

Euskaldunak betidanik lerratu dira hitz erdaldunei, euskarazkoak jakinik ere, eta gero ahazten dituzte, eta azkenean galtzen dira. Zenbat horrelako gertatu den! (1935).

Hemen arrotza errazki nagusitzen da bere mintzairaz, ohiturez eta elez, denak hari so tenteldurik, ergelkeriak esanda ere, bere ahotik berriketa purrustan badariolarik (1933).

Harritzekoa da nola herrixka batera lau, sei arrotz etorriz gero, berehala gazteria guztia beretzen duten, haiei begira, ahoa zabaldurik! (1932).

Maiz ikusten dugu Euskal Herriko seme erdaldunak, euskarazko hitzik ez dakitenak, eta bizkitartean beti ari zaizkigu aitortzen zein handia den beren amodioa gure mintzairari, goresmenik bizienak eginik bere edertasunaz. Baina hitzak haizeak eramaten ditu eta ele polit horiek mihitik barne ez dira sartzen, ezpainek kartsuki esanak izanik ere. Non ditugu amodio horren frogak? (1932).

∞∞∞∞∞∞∞∞

Odoleko deiari uko egiten da eta nolanahi erortzen dira arrotzen mintzoan (1932).

Hizkuntza! Hori da hastapena, lehen-leheneko beharra. Hizkuntza da arimaren elea, eta jakina da gizonak bere mintzaira galtzen duelarik, arrotza hartuz, honek beretzen du ez bakarrik mintzairaz, baina jitez eta izatez. Hitz batez: arima bestelakatzen zaio. Horra zer ondorio hitsak ekartzen dituen gure elea galtzeak (1933).

Ze kalte izugarriak ekarri dizkigun gure itsutasunak, gure ezaxolak, gure laxokeriak! Noraino jausi garen mailaz maila erreka zolaraino, gutaz nagusi izanik, sehi baten heineraino! (1936).

Izugarria da nola suntsitzen ari den gure euskara ederra […] Bai, hori da egia bortitza, lazgarriena, hitsena gure herriarentzat, zeren eta mintzaira gogoaren ispilua baldin bada, hura galduz gero gu geu geure etxean arrotzak izango gara. Ba ote da lotsagarriagorik? (1930).

Eta guk, gaixo zozoak, gure mintzaira alde batera baztertzen, erdarak liluratuak eta uztartuak (1930).

∞∞∞∞∞∞∞∞

Orain arte esan daiteke euskaldunak barreiatuak egon garela gure artean […] Izan daitekeen makurkeria kaltekor handiena zen orain zenbait urte arte iraun duen bereizkundea, Vascos y navarros, izen izunarekin, anai odol berekoak oro ez baginen bezala. Eta nor da hobendun horrelako gaitzaz? Nor? […] Gure uzkurtasuna et nagitasuna. Bai eta ere etxean berean sartuak ditugun etsaiak (1933).

Ezagutu dezagun gure herria, gure edestia edo historia eta gure hizkuntza paregabekoa. Ezagutzatik sortuko da maitasuna. Ezagutzen ez dena ezin da maitatu (1936).

Zerbait nahi baldin badugu lortu, behar dugu mendietatik honaindiko euskaldunok elkartu. Bizkaia, Araba, Gipuzkoa eta Nafarroa denak bat egin, eta lotuak egon lokarririk azkarrenean. Bereizirik deus ere ez dugu erdietsiko. Elkartasunean eta batasunean da indarra (1931).

Eta hemen lan gaitza eta luzea egin behar bada ere gehienak euskalduntzeko, ez gaitezen horregatik lotsa; ez dugu etsitu behar. Egin dezagun inurriaren lana, zalantza gabe bermatuz, nahikunde saminarekin, zazpi ahalak eginik, bururik itzuli gabe tira ahala. Erein eta heda euskara: goldea eta aitzurrarekin irauliz gure mintzairaren alorrean, eta ahurtaraka hazia ildoskan boteaz, geroago ereintza horretatik bil ditzagun uzta eta mozkin ugarienak (1933).

Altxa ditzagun, beraz, gure mintzaira, gure ohiturak eta legeak, baina bitartean egon gaitezen beti irmo eta zut, etsaia begitik utzi gabe (1931).

Gauden euskaldun Euskal Herrian! (1932).

Euskara ez dago alderdi politikoen lehentasunen artean. Nonbait, euskaltzaleenak omen diren alderdiek ere asumitua dute, hamarkada pare batean, euskaldunon erabateko odolustuketa linguistikoaren ondoren, sozialki gainditutzat jo ahal izango dela jadanik oztopo politiko larri bilakatua zaien gutxiarazitako hizkuntza honen kontua.

Oro har, oximorona dirudien pluralismo populista batean errotuak ohi dira haien estrategiak eta, hizkuntzari dagokiola, ez doaz funtsean orain arte egindakoa gorestetik, negar-malkoren bat isurtzetik edota euskara eguneroko praktikan hala edo hola baliatzen dutela erakustetik harago. De facto agendatik at dute euskararen eta delako “euskal komunitate” sakabanatuaren odolustuketaren arazoa. Eta berdin dio gobernu-erantzukizunei lotuak dauden edo haietara iristeko ahaleginetan diharduten. Unean uneko aldarri programatikoak gorabehera, gero eta zaharkituago eta urrunago geratzen ari zaie behiala preziatua zitzaien “Euskal Herri euskalduna” delakoaren alde jarduteko xedea, jendarte modernoa ez baitute ikusten, antza, esentzialismoetan aritzeko prest. Eta alderdiek, noski, bat egiten dute joera pragmatiko horrekin, nahiz eta inoizka lehenagoko leialtasun-errainuren batek edo bestek dirauen oraindik haien odolean. 

Ez da harritzekoa, beraz, gure politikariek Europan kartsuki ofizialdu nahi izatea euskara, hizkuntza hegemonikoen estatusa irmo exijituz, eta ez, ordea, Hego-Iparraldetan. Hemen, Euskararen Herrian, aski bide zaie euskara estatus koofizial apalduan edo koofizial mankatuan, partzelatuan edota ustel-bidean kontserbatzea, azken buruan konstituzioek eta armada mediatiko-militarrek babesten dituzten hizkuntza inperialak baititugu dagoeneko bizitza-arnas eta jolas-esparru nagusi. 

∞∞∞∞∞∞∞∞

Giro horretan diseinatutako politika linguistikoetan dugu adibiderik esanguratsuena. Berrogeita hamar urtetik beherako biztanle gehienek euskara normaltasunez baliatu beharko zutenean, hemen, Euskararen Herrian, ezin da euskaraz bizi. Hemen euskaldunak ez du euskaraz arnasteko eskubiderik, erdarak baitira ahoan halabeharrez ezarri zaizkion hizkuntza bakarrak. Hemen, Euskararen Herrian, lurrari, basoei eta zirimiriari ere ostu zaie euskal izerdia… Eta areago, hemen, Euskararen Herrian, erdara hutsez hiltzera behartuta dago euskalduna. 

Horixe orain arteko Hizkuntz Politika eta Plangintza errealisten arrakasta! Arrakasta hutsala, nahiz eta baden egun, lotsagorritu gabe, biztanleon % 42,5 euskalduntzat jotzen duen sailbururik (kalkulagailuaren arabera, 1.373.300 euskaldun erkidego baskoan!). Arrakasta hutsala bezain autoederreslea, edonola ere, pentsamendu baikorraren aldezle horiena, gure hizkuntzaren bilakaeraren balantzea literalki “positiboa” ateratzen baitzaizkie beti (ikus aipatu sailburuaren 2025.11.12ko agerraldia Eusko Legebiltzarrean). Arrakasta hutsala betiere, baina, inplizituki, burututakoaren porrota ere onarrarazten diena, disimuluan-edo hasi baitira, izan ere, euskaldun bakoitzaren gainean deskargatzen inoiz amestu dugun hizkuntz zerumuga normalizaturantz hurbildu ahal izateko erantzukizuna. Orain norbanakoona omen da nagusiki euskara aurrera ateratzeko erantzukizuna eta ahalegina, edo hobeto esanda, norbanakoona eta norbanako sakabanatuen “komunitate” delakoarena, norberak beste hamaikarekin egin dezakeenak gurutze-bide jasangaitz honetatik garaile atera ahalko bagintu bezala.

Eta horretarako formulazioa ere kartsuki iradokitzen ari zaizkigu handik eta hemendik azken boladan, hau da, euskaldun (giza)gaixook eta Euskarak berak liluratu eta erakarri behar ditugu geurera hiztun berriak, inondik inora etorri nahi ez dutenak barne. Alegia, gure xarmak, adoreak eta arraitasunak “konkistatu” behar dituzte jadanik gu egiazki konkistaturik gauzkatenak.

Norbanakoen erantzukizuna eta hizkuntzaren xarma, hortaz, etorkizunerako gako! 

∞∞∞∞∞∞∞∞

Horren aurrean trumilka datozen galderen arteko lehena da ea Hizkuntz Politikaz arduratu beharko lukeen gobernu batek ez ote duen eskura horiek baino baliabide hoberik eta eraginkorragorik taxuzko plangintzak eta erabakiak gizarteratzeko. Eta zuhurtzia handiz ibili arren, ea ez ote duen inoiz ausardia gehiagorekin jokatzea planteatu. Eta zergatik ez duen akordio –diogun– nazionalik adosten Euskal Herriaren muin ei den hizkuntza madarikatu hau babesteko. Eta…

Ezaguna dugu “geure buruari eman” omen dizkiogun konstituzio eta sistema judizialak hor izango direla beti, ezpata eskuan, guri so, esentzia espainolak eta frantsesak irmoki zaintzen eta gordetzen…, baina ezin dituzte gure politikari-aldrek estatu espainoleko politikan pentsaezinak ziruditenak lortzeko erabili dituzten trebetasunak eta mekanismoak euskararen mundua itotzen duen katea behingoz hausteko edo, gutxienez, zertxobait laxatzeko baliatu?

∞∞∞∞∞∞∞∞

Galderak galdera, bitartean euskaldun zintzoak gero eta kutsatuago du bere baitan teoria liluragarriak garatzeko premiaren diskurtsoa eta, ondorioz, euskararen eta euskaldunon xarmak erakusteko lehia antzuan abiatu da ilusionatuta, sinetsi nahirik agian estatu hegemonikoek ere horrelatsu lortzen dutela euren hizkuntza lehor-latzak erakargarri bihurtzea eta beraien gizarteetan normaltasunez txertatzea. Hain baita, izatez, esperantzagarri eta egingarri Hizkuntz Plangintzen zeruetatik iritsarazten zaion salbazio-eginkizun pertsonalizatua! Hots, aurrerantzeko

erronka nagusia da euskara hautu pertsonal erakargarri eta desiragarria izatea herritar gehiagorentzat, egungo emozio eta errealitate sozialekin konektatuz.

Horratx, bada, euskara normalizatzeko politika linguistiko berriaren muina! Horrelakoxeak, beraz, plangintza-lerroak ere!

Mezu mesianiko hori entzunda, poziktibity berriztatuaren haziak ereiten eta ingurukoen kontzientzietan eragiten saiatzen da gure euskaldun zintzoa, berdin euskararen egoerak kezkatzen ez dituen euskaldunen artean zein kopuru hutsez ere mapatik ezaba gintzaketen erdaldun elebakarrenean, ohartu ere gabe, apika, kapsula hermetikoetan daudela haietako gehienak barneratuta eta itsu gorrarena egiten dietela hiztun euskaldunen eskubide, kezka, manifestu, emozio eta alaitasun guztiei.