Gogoratu: azaroaren 14an elkarretaratzea Gasteizen, aurkikuntzen aurkezpenaren 20. urteurrenean

Aztarnategian etenik gabe egiten ari diren txikizioa salatu nahi dugu bereziki aurten. Hemen klik eginda irakur daiteke manifestua.

Kategoriak Sailkatugabeak | Utzi iruzkina

‘Eskabadora Iruña-Veleian’ bideoa Frankotiratzaileak-en eskutik

Sarraskiak ez du etenik. Eskabadora behin eta berriz sartzen ari dira eta gure agintari politiko eta kulturalek ez dute ezer esaten. Eta aspaldi konturatu ginen epaitegietara jotzeak ez duela ezertarako balio. Hona hemen beste bideo bat non Josetxo Mendiak txikizioen berri ematen duen enegarren aldiz.

Kategoriak Sailkatugabeak | Utzi iruzkina

Nefertari faraoi egipziarraz gogoetan Jexux Eizagirre

Frankotiratzaileak-en eskutik Jexux Eizagirreren bideoa hemen klik eginda.

Kategoriak Sailkatugabeak | Utzi iruzkina

Azaroaren 14an elkarretaratzea Gasteizen aurkikuntzen 20. urteurrena dela eta, “Zientzia bai, suntsiketarik ez” lemapean

IRUÑA-VELEIA: ESKABADORAK  AZTARNATEGIAN

Ekainean 20 urte bete ziren euskarazko eta latinezko grafitoen aurkezpenetik: egun pozgarria izan zen hura euskararentzat eta euskaldunontzat. Baina pozak gutxi iraun zuen, bi urte eta erdi baino ez, 2008ko azaroaren 19an Arabako Diputazioaren Foru Agindu batek grafitoak faltsutzat deklaratu zituen arte. ‘Deklaratu’, ez frogatu. Oraindik ere, ‘Iruña-Veleia Argitu, ez Suntsitu Plataforma’ froga eske dabil, grafitoak nazioarteko arkeologia laborategi espezialduetara eraman ditzaten erregutuz.

Gainera, indusketa arkeologikoaz hitz egin behar da: LURMENek eskuz, aitzur txikiz, galbahez eta mimoz induskatzen zuen, ‘Harris matrizea’ jarraituz. Baina 2010etik 13.500 m2ko azalera urratu dute hondeamakinak erabiliz, lurra tonaka erauziz eta zabortegian pilatuz, geruza arkeologikoak deseginez. Grafitoak eta oso baliotsuak izan daitezkeen gauzak -txanponak, hezur txikiak, ikatz zatiak…- jasotzea ezinezko bihurtzen da. Horrela jardun balute, gaur egun Irulegiko Eskua ez zen Nafarroako Museoan egongo, zabortegian baizik.

Iruña-Veleiako aztarnategian AFAk, Qark enpresaren bidez, daraman industeko modua salatzeko, ‘Iruña-Veleia Argitu, ez Suntsitu Plataforma’k elkarretaratzea antolatuko du Gasteizko Andra Maria Zuria plazan, azaroaren 14ko arratsaldean, 6etatik aurrera. Bertan bideoak eta grafitoen argazkiak erakutsiko dira, eta hainbat azalpen eskainiko.

Iruña-Veleia Argitu, ez Suntsitu Plataforma

IRUÑA-VELEIA: EXCAVADORAS EN EL YACIMIENTO


En junio se cumplieron 20 años desde la presentación de los grafitos en euskera y latín: fue un día de alegría para el euskera y para los euskaldunes. Pero la alegría duró poco, apenas dos años y medio, ya que el 19 de noviembre de 2008 una Orden Foral de la Diputación de Álava declaró falsos los grafitos. Los “declaró falsos”, no lo demostró. La Plataforma ‘Esclarecer Iruña Veleia, no destruirla” sigue pidiendo pruebas y rogando para que los grafitos sean llevados a laboratorios arqueológicos internacionales.


Además, hay que tener en cuenta la forma de la excavación arqueológica: LURMEN excavaba manualmente, con paletas, tamiz y mimo, siguiendo la “matriz Harris”. Pero desde 2010 han destruido más de 13.500 m2 de superficie utilizando excavadoras, arrancando la tierra por toneladas y acumulándola en el vertedero, desmantelando capas arqueológicas. Recoger grafitos y cosas que pueden ser muy valiosas -monedas, trozos de huesos y carbón… – se hace imposible. Si hubieran actuado así, hoy en día la ‘Mano de Irulegi’ no estaría en el Museo de Navarra, sino en un vertedero.


La Plataforma ‘Esclarecer Iruña-Veleia, no Destruirla’ organizará el 14 de noviembre, a partir de las 18:00h, una concentración en la plaza de la Virgen Blanca de Vitoria-Gasteiz para denunciar la forma de excavar que promueve la DFA, a través de la empresa Qark. En ella se mostrarán vídeos y fotografías de grafitos, y se ofrecerán diversas explicaciones.

Plataforma Esclarecer Iruña-Veleia, no Destruirla

Kategoriak Sailkatugabeak | Utzi iruzkina

Bertso berriak Eñaut Agirrek Iruña-Veleiari jarriak

Eñaut Agirre bertso jartzaile hernaniarrak bertso-sorta bikaina ondu du Iruña-Veleia gaitzat hartuta. Hemen klik eginda entzun daitezke 1:30 minututik aurrera.

BERTSO BERRIAK, IRUÑA VELEIAKO AUZIARI JARRIAK,

AURKIKUNTZEN 20. URTEURRENEAN

Eñaut Agirre Goia
2026-08-23

Arabako bihotzean
Eguzkiak orraztua
Zadorraren babesean
Leku dotore askua
Hogei urtez auzibide
Ta liskarretan nahastua
Zergatik zaude isilik?
Zergatik zaude ahaztua?

Karistiarren lurretan
erromatarren amua
10.000 lagunera
iritsi zinen mamua
Veleia zu zera euskal
hirien beteranua
jendeak oroitu zaitzan
bertsoak jartzera nua

Astorgatik Bordelera
Galtzada erromatarra
Hemen parada eginda
Zegon osatu beharra
gehiena zen bertakoa
zatitxo bat kanpotarra
hiria elebiduna
mendia elebakarra

Berrehun urtean hasita
bostehungarren urteraino
hemen hiririk ez zegon
haundiagorik zu baino
oinez, gurdiz edo mandoz
ilarak egiteraino
batek daki zeren bila
etorri ziren honaino

Armagizon ta epaile,
famili aberats bereizi,
diruzain ta funtzionari,
nahiz ta askok ez merezi,
umezurtzak, esklabuak,
nahi baldin bazuten bizi
batzuk zetozen lasai ta
batzuk zerbaiten ihesi

Aberatsak, behartsuak,
Ume eta nagusiak
Denak bertan teatro ta
merkatuetan nahasiak
ikusgarriak zituen
pareta ta harresiak
denak marrazkiz, idatziz
eta graffitiz josiak

Kanpotik zetozen haiek
ikasten zuten jakina
ta eskribitu ere bai
edozein harri eskina
zeramika edo hezur
griegoa edo latina
eta beste hizkuntza bat
han gehiengoak zekina

Hiri haietan idazten zen
gehiengoaren hizkeraz
Egipton demotikoz ta
Sirian arameeraz
Libian neopunikoz
Ta Frantzian galieraz
Zaragozan zeltiberoz
Eta Araban …………….????

Joan dira 15 mende
eta lurpetikan hara!
inork espero ez zuen
gauza azaldu ez da ba!
Ez balitz izan euskera,
ez balitz izan Araba!
Askontzat oraindik zera
zazpigarrengo alaba

Oraindik gogoan daukat
zan bi mila eta seian
euskarazko grafitoak
azaldu ziren Veleian
hasieran poztu ginen
zetorrenaren ideian
baina aurki sartu ginen
hogei urterako lehian

Guztiek ez zuten egin
Hainbat duda ta zalantza
Adibidez, Knörr jauna,
Ta Alvarez-Enparantza
haiek azkar hartu zien
egiazkoaren antza
guk kontrako bertsioa
nahiago genuen antza

Politiko, ikerlari,
Ta kazetari ilustre,
Epaitegiei emanaz
Hamazazpi kapa lustre
Epaileek euskaldunak
Lehen aina maite dituzte
Ta gure agintariek
Abandonatu gaituzte

Zergatikan ez jarraitu
leku berean industen
beheragoko lurretik
zer irtetzen dan ikusten
eztabaida eten zuten
ez dute hizketan uzten
ta bi lagun epaileen
eskutan jarri zituzten

Gure adituek dute
mingaina oso zakarra
badaukagu ilunpean
ipar argien beharra
batzuek suari eusten
egin dute lan edarra
ta gaur arte isiltzea
da nere pena bakarra

Batzuk zergatik ordaindu
Zuten modu garestian?
Kajetan dauzkaten piezak
Zeatik atera ez dian?
Mila aldiz galde leike
zer pasa zen arestian
bainan erantzunak daude
Veleiako lur azpian

Zuek sufritu dezute
Haustearren hainbat gidoi
Aditu Eliseo Gil
Aditu Idoia Filloy
Beste aldera begira
Egon leike hainbat milloi
Baina hernaniar honek
Sinisten dizute biyoi

Batzuk zergatik ordaindu
Zuten modu garestian?
Kajetan dauden piezak
Zeatik atera ez dian?
Mila aldiz galde leike
Zer pasa zen arestian
Bainan erantzunak daude
Veleiako lur azpian

Kategoriak Sailkatugabeak | Utzi iruzkina

Urriaren 4an hurrengo bisita gidatua

Bideoa euskeraz eta gaztelaniaz

Gidaria: Josetxo Mendia Azurmendi

Hitzordua: 11:00, Iruña-Veleiako aparkalekuan

Komeni da aurrez jakinaraztea tlf. honetan: 696296767

Kategoriak Sailkatugabeak | Utzi iruzkina

Aztarnategian eginiko suntsiketa, inpunitatearen adierazle

Jose Mendia Azurmendi

Argazki hauek irailaren 6ko bisita gidatuan ateratakoak dira eta Qark-en lan berriak erakusten dituzte. San Juan monastegiko lanak amaitutzat ematen dituztela dirudi. Harri txintxar pila bat eraman dute, agian, industutako lurra estali eta babesteko. Amasadora ere San Juan monastegian dago, behar bada bertako hormak porlanaz hartzeko.

Hirugarren argazkian, tenploaren aldamenean -tenploa San Juan monastegiaren ondoan dago. Gratiniano Nietok ur biltegia zela pentsatzen zuen, baina LURMENekoek erromatar garaiko templo baten podium bat zela ondorioztatu zuten- ez dakit zertan ari diren: 15 metro karratutan azaleko lurra altxatu dute eta, aldamenean, harri txintxar zaku horiek daude, justu harresiaren gainean.

Aparkalekuko argazkiak. Zintaren ezkerraldean goitik behera datorren harri ilara bat ikusten da, eraikuntza bat eskabadorarekin birrindua, ondoan zegoen informazio guztiarekin batera.

2007an LURMENek bertan, lur azaletik 25-40 zentimetro bitarteko sakoneran eginiko lanetan, erromatarren garaiko eraikinak topatu zituen. Qark-ek metro bete sakondu du eskabadora erabiliz.

Kategoriak Sailkatugabeak | Iruzkin 1

Iruña-Veleia: 21. urteurrena hasi da, Tomas Elortza Ugarteren artikulua Argian

Argia, 2026ko irailak 3

2006ko ekainean -duela 20 urte (!!!)- zabaldu zen notizia: Gasteiztik gertuko aztarnategi batean ostrakak (zer ote?) agertu zirela euskarazko eta latinezko esaldiekin. Poz handia, baina baita harridura eta susmoak ere haien benetakotasunari buruz. Aurkitu zituzten arkeologoek eta haien inguruan bildu zen taldeak tinko eutsi zioten grafito eta esaldien balizko benetakotasunari, zeren eta bertsio ofizialari kasu egitera aspaldi isilduko zen historia hau: “gezurrezko”, “faltsifikazio”, “garaiko faltsutze”, “materiak ez egiazko”, eta “material ez balioztatu” bezala kalifikatu baitzituen Arabako F. Aldundiak  Orden Foral 444/2008 de 19-11-ean
Aurtengo ekainean ‘Iruña-Veleia Argitu, ez Suntsitu Ekimena’k 20. urteurrena ekarri nahi izan du gogora omenaldi bikoitz batekin: grafitoetan sinistu eta haien alde lan egin zuten 7 laguni -iada gure artetik joanak- eta arkeologoei. Gainera, bisita gidatu bereziarekin eta Gorka Knörr kantautoreak alaitutako bazkariarekin osatu zen eguna.
Gai  honen inguruan  aipagarria da ARGIA astekariko Miel Mari Elustondo kazetariak Joseba Lizeagari eginiko elkarrizketa, izenburu esanguratsu eta mamitsuarekin: “Iruña-Veleian, une honetan gehiago dira, eta kalitatez hobeak, ostraken benetakotasunaren aldeko lan idatziak, kontrakoak baino”. Hori esan duenak badaki zer esaten duen, ez baita lehen aldia I-Vri buruzko ikerketak egin eta zabaldu dituela, duela gutxi Oxford Unibertsitateko Archaeometry aldizkari zientifikoan.
Elkarrizketako hainbat baieztapen azpimarratuko ditut, nire iritzia erantsiz:                                                                                                                                                                                  
–“IPCE-Navarroren lanak ez du oinarri zientifikorik”. Baieztapen honek berebiziko garrantzia du kontutan izanda epailea Navarroren txostenetan oinarritu zela grafitoak -400 ingurutik 39 analizatu zituen Navarrok- faltsutzat hartzeko, eta, ondorioz, Eliseo Gil zigortzeko. Epaiketaren eta epaiaren balioaz ere zer pentsatua ematen du.                                                                                                                               
-“Arkeologiaren xede nagusia gure arbasoen bizimodua ezagutzea izan beharrean, badirudi orain eraikinen harriak eta egiturak interpretatzearekin konformatzen dela”. Aztarnategiaren arduradunek grafitoak baztertu eta egitura erraldoietan jarri dute ahalegina makinaria astuna erabiliz: teatroa, azoka, harresiak…                                                                                                                                                                                                            
-“Ostraken bahitzea”. Hau oso larria da indusketa batean, areago bahitzailea Arabako F. Aldundia dela ikusita, E. Jaurlaritzaren jakinean.                                                                                                                                                                                                                 
– “Ikerketa, ikerketa eta ikerketa behar da: ikerketa zabala eta irekia, aurreiritzirik gabekoa”.                                                                        
Irailean gaude eta grafito edo ostraken 21. urteurrena hasi da. Zer ekarriko digu urte berriak? Egoera desblokeatuko al da grafitoak laborategietara eramanez, ideia desberdinak mahai gainean jarriz, eztabaida sustatuz, elkarrizketari bidea emanez? Epaiari Eliseok jarritako helegitea onartuko al da? Makinaria erabiliz egiten ari diren indusketa suntsitzaileak geldituko al dira? …
Tomas Elortza Ugarte.

Kategoriak Sailkatugabeak | Utzi iruzkina

Irailaren 6an hurrengo bisita gidatua

Bideoa euskeraz eta gaztelaniaz

Gidaria: Josetxo Mendia Azurmendi

Hitzordua: 11:00, Iruña-Veleiako aparkalekuan

Komeni da aurrez jakinaraztea tlf. honetan: 696296767

Kategoriak Sailkatugabeak | Utzi iruzkina

“La huella del Reino de Nabarra en Palencia, Burgos… bascones”, Bittor Arbizuren artikulu interesgarria Noticias de Navarra-n

Oso interesgarria eta enigmatikoa da Burgos eta Palentzia iparraldeko toponimia euskalduna eta lurralde horietan dauden Villabáscones, Báscones, edo antzeko leku-izenak. Bittor Arbizu ikerle laudiotarrak artikulu interesgarri bat argitaratu berri du Noticias de Navarran, osorik kopiatzen duguna behean.

He continuado con la labor de ampliar y localizar lo citado y encuentras sorpresas, pues lo que pudieron ser poblaciones, ahora solo queda el nombre

Bittor Arbizu. 08·08·26

En 2017 escribí Las mugas del Reino de Nabarra en Palencia sorprendido por las referencias a los bascones y la permanencia de nombres de lugar en euskera. Tenemos tres pueblos, Báscones de Ebro, Báscones de Valdivia y Báscones de Ojeda, siendo este último el de más vitalidad con bar, restaurante y 135 vecinos, aunque hace medio siglo superase los 500. Bonito pueblo, con río, gente amable y un nombre de más de mil años de historia.

En topónimos cité el pueblo Mudá, fortaleza relevante desde el s. V cuya forma originaria era Muga. También aparece Mugave en 1059, Wikipedia, en privilegio otorgado por Fernando I en el año 1059. El sufijo -be en euskera indica parte de abajo, es decir tendríamos debajo de Muga. El nombre Mugabe es común en euskera. San Cebrián de Mudá, procede del mismo Muga. Por último, San Salvador de Cantamuda, documentado como Campo de Muga.

He continuado con la labor de ampliar y localizar lo citado y encuentras sorpresas, pues lo que pudieron ser poblaciones, ahora solo queda el nombre, como es el caso del arroyo llamado Villabáscones en Santibañez de la Peña, que ya no es ni villa, lo que indicaría población, sino un simple arroyo.

En Monasterio de Rodilla (Burgos), los romanos conquistaron y establecieron el importante asentamiento de Tritium, ciudad autrigona en la calzada de Astorga a Burdeos. Tiene un castillo de impresionantes vistas a la Bureba, que en el s. XI tenía tenente de Nabarra, esto y otros datos testimoniarían presencia bascona. Pues bien, hoy solo queda el nombre de Valdebascones, un barranco alejado, casi inaccesible, cuyo nombre algunos naturales desconocen.

La falta de relato propio hace que muchas veces los pueblos e idiosincracias se difuminen en la historia. Así, en el Valle de Aran, con 633 km² y 10.500 habitantes, hay constancia que se habló euskera hasta los siglos XII y XIII. En Castilla no podemos afirmar con firmeza lo mismo, pero sí destacar la presencia bascona y nombres procedentes del euskera, para algunos autores los más abundantes y antiguos dentro de las influencias.

Como escribí “lo mismo que ocurre con la hipótesis de la lengua ocurre con las fechas. Varios autores defienden la teoría de que los términos en euskera llegaron con la repoblación en el siglo XI. Mi hipótesis es que en muchos casos es anterior, lo observé al leer algunos topónimos previos a la repoblación, y al ver mapas de la antigua situación del euskera de Caro Baroja y Menéndez Pidal, pero una prueba clara la tenemos en la inscripción del año 661 de Baños de Cerrato, junto a Palencia capital, en la iglesia visigoda más antigua de la Península. Indica: “Regresaba el rey godo Recesvinto, de haber derrotado al caudillo de los vascones…”.

Al leerlo por primera vez mi impresión fue que si venía, supuestamente a caballo, de luchar con los vascones, estos no podrían estar situados demasiado lejos. Antes de presencia romana, visigoda, árabe hubo bascona en un territorio al menos con el del Reino de Nabarra, que con Sancho El Mayor (1004-1035) alcanzó la máxima extensión abarcando, por matrimonio, Castilla y ocasionalmente tierras de León y Zamora. Participó en la instauración del Obispado de Palencia.

Sobre Meneses del Campos leí con sorpresa que dicha población y otras seis más fueron fundadas en torno al s. X por gentes originarios del Valle de Mena, norte de Burgos, limítrofe con Bizkaia al norte y Valle de Aiala (Araba) al este. Hablamos del siglo X, cuando Mena pertenecía al Reino de Pamplona y Nájera, embrión del de Nabarra. Se indica “Este origen vasco queda atestiguado por la existencia en Meneses, hasta comienzos del s. XIX, de una ermita dedicada a Nuestra Señora de los Vascones y por el título que lleva la patrona del pueblo, Nuestra Señora de Tovar, apelativo originario de Valle de Mena”.

Esta afirmación es de la obra de Modesto Salcedo (1985), Vida de don Tello Téllez de Meneses, obispo de Palencia Wikipedia-Dialnet. Según Salcedo:

“En los libros parroquiales de visitas y cuentas consta que existía, de tiempo inmemorial hasta 1767, una ermita llamada de Nuestra Señora de Vascones y, en otros documentos y libros, aparece como titular de la parroquia Nuestra Señora del Tovar”.

Añade: “De estos datos se pueden deducir las siguientes conclusiones:

A) Los pobladores de Meneses, vascones del valle de Mena, trajeron una imagen de su devoción llamada “del Tovar”… apellido frecuente en aquel valle”.

Indica que dicha ermita desapareció, y a veces se une Ntra. Sra. de Vascones a la iglesia principal, impresionante iglesia que sufrió modificaciones, siendo la fachada principal parte del palacio de los Téllez.

Se añade que Mena tuvo un papel primordial en el nacimiento de la primitiva Castilla, y junto a Losa y Ayala fueron el origen del movimiento castellano de la repoblación/Reconquista. Reincide después “Nuestra Señora del Tovar de los vascones o meneses”. Dato muy importante, indicar que el nexo de unión de los tres valles citados es que fuesen bascones.

En Meneses, los naturales al enseñarte la parroquia del Tovar y su historia, no les suena la ermita de Vascones. Indican que pudo ser de una de las desaparecidas villas. Solo queda la del Humilladero.

No lejos de Meneses, en Mahamud (Burgos), hay una ermita con celebración anual de Nuestra Señora de Báscones, donde los naturales te señalan su creación por gentes del País Vasco/Nabarra, pero sobre esta de Meneses, Salcedo indica que fueron “bascones de Mena”, dato que nos retrotrae varios siglos, pues testifica la realidad bascona del Valle de Mena.

Merino Agudo cita dos despoblados Báscones, uno entre Palenzuela y Valbuena, y otro en Paredes de Nava, que aparece en el mapa como Los Váscones, además de Bascarrión en Tabanera de Valdavía.

En la muga sudoeste de Palencia, pero ya Valladolid, están juntos la cumbre Básconés y los Báscones en Villan de Tordesillas, Villabasco en Cabezón de Valderaduey y Los Váscones en Quintanilla de Trigueros. Profundizando aparecerían más en Castilla. Leemos topónimos como Urquijo, Zamarra, Abarca, Amusco, Annaia, Olea, Urama… el nombre Annaia…

Como filólogo me llama la atención la aparente similitud de Palencia/Valencia, pues P/B son consonantes oclusivas, cercanas, una sorda y otra sonora. En euskera, según épocas y zonas, tenemos una u otra, denBora/denPora tiempo. El apellido Balenziaga es común, como otros similares.

Bascones y posteriormente vascos, vienen de Barscunes como Gasteiz/Garteiz de gazte ‘joven’ y otros. Entiendo que también Barcones y Gascones, Gascos…

Kategoriak Sailkatugabeak | Utzi iruzkina