Zer dela eta ekintzaile bat palaziyoan? Mahaiaren beste aldea, tandem eta konfiantzak, erakundearen egiteko nagusian kokatzea, Kutxan ikasitakoak baliagarri… Lehergailua desaktibatu genuenekoa. Euskalgintza sozialarekin orpoz-orpo, eta dinamika berritzaileak, sufrimenduren bat… Legealdia agortu ezin, baina pozik.
Kutxako nire urte donostiarrek (2006-2011) kointziditu zuten Gipuzkoako Foru Aldundian Markel Olano lehen aldiz diputatu nagusia izan zen legealdiarekin. Harreman instituzional eraginkorra izan nuen bereziki Euskara eta Kultura departamentuarekin, eta harreman pertsonal estua bi pertsonekin: Joxean Amundarain euskara teknikariarekin, eta Xabier Barandiaran kabinete buruarekin. Biekiko hurbiltasuna mantendu egin zen gero ere, nahiz nik Kutxa utzi eta Xabier Aldundian egon ez; eta erabakigarria izan zen, 2015ean Markel Olano diputatu nagusi kargura itzuli zenean, Euskara zuzendaritza niri eskaintzeko.
Proposamena egin zidanean, Markelek azaldu zidan zubiak eraiki nahi zituela euskalgintza sozialarekin, eta eskatzen zidan anbizioz jokatzeko. Ondo bereganatuta zeukan hilabete batzuk lehenago Topalabe taldeak argitaratu genuen Berrikusi eta berrikasi dokumentua, eta prest zegoen norabide horretan ausart jokatzeko.
Buelta erdi bat eman nion ea niretzat ondoriorik izango ote zuen EAJ-PSE gobernu baten izendapen politikoa onartzeak. Berahala ebatzi nuen: “Badauzkak 61 urte, horietatik 30 euskalgintzan zubiak eraikitzen, kolore ezberdinetako pertsona eta erakundekin lankidetzan. Urrats hau koherentea duk; eta unea, oso aproposa. Ahalegindu hadi!”. Programa moduko bat prestatu nuen, aurrera eramango nituzkeen planekin, eta ametoa eman zidaten. Lehen aldaketa zuzendaritzaren izenean eskatu nuen: Hizkuntza Berdintasuneko zuzendaritza izatea nahi nuen, euskararen sustapena balio unibertsalen aldeko lanaren parte zela adierazteko.
Adibidea jartzen nuen Frantziako balio errepublikarrekin, liberté, égalité, fraternité hirukoarekin, alegia. “Bi hizkuntza ofizial daudenean, arautu gabeko esparrutan hiztun bakoitzak askatasuna behar du nahi duen hizkuntza hautatzeko; maila berean bermatu behar da hautuen arteko berdintasuna, hautatzeko askatasuna egon dadin, eta horrek eskatzen du denok gutxienez ulertzea bi hizkuntzak; azkenik, fraternité zaharkituaren ordez justizia erabiliko dut, adierazteko bizikidetzak zor diola berdintasuna hizkuntza gutxituari. Nik ezin izan nuen eskola euskaraz jaso debekatuta zegoelako”
Diskurtsoa prest, 2015eko uztaila amaieran hartu nuen kargua, eta abuztua baliatu nuen egokitzapenerako. Joxean Amundarain laguna ere bazen eta berarekin erabateko konfiantza neukan; berak gidatu ninduen palaziyo barruko lehen urratsetan, eta tandem bikaina osatu genuen handik aurrera.
Horrekin batera, Xabier Barandiaranekin garatu nuen harreman oso emankorra. Berak zeukan botere organikoa, Aldundian bezala EAJn; eta nik neukan ahalmen delegatua, berak nigan jartzen zuen konfiantzaren araberakoa. Horren jakitun, kabinetearen bilerez gain buruz-buruko bat egiten genuen astero, nire gaietan sakondu eta ados jartzeko. Benetan ondo funtzionatu zigun.
Harreman mota hau ez zen berria niretzat. Eukeni Lasarekin ere antzera gertatu zitzaidan, bai klinikan eta bai Tantai-n, bera zen ‘jefea’ eta ni haren ondokoa (klinikan ‘sikario’ ere deitzen zidaten); eta beste horrenbeste Carlos Ruiz-ekin, Kutxako bi faseetan, hura zegoen erabakiguneetan eta haren bitartez eragin nezakeen nik. Hiru kasutan jokatu nuen berdin: jomugetan adostasuna landu, ikuspegiaz zintzo eztabaidatuta; eta jardunaren berri sarri eman, konfiantza areagotzeko. Zorteko sentitzen naiz hiru aukera hauek izan ditudalako, asko lagundu didate nire gaitasunak garatzen.
Nire izendapenak ‘fitxaketa’ itxura hartu zuen, ez baitzen ohikoa alderdiek sokakoa ez zen norbait izendatzea, ez eta EAJ-PSE gobernu batek ardura politikoak ematea ekintzaile sozial bati (nire aurreko laupabost zuzendariekin lankidetzan aritua nintzen, zuzendari mahaiaren beste aldetik). Aldundiko komunikazio arduradunak esan zidan ni elkarrizketatzeko eskaerak ari zela jasotzen, ea nondik hasi nahi nuen. Eta nik, toki komunikabideak aldarrikatzeko, TOKIKOM aukeratu nuen estraineko mezuak zabaltzeko, telebistan, paperean eta digitalean. Oihartzuna handia izan zen, Aldundiaren pozerako.
Aldundi barruan asentatzen ari nintzela, lehen zalaparta kanpotik etorri zitzaidan, Donostia 2016 kultur hiriburutzatik. Azken hauteskundeetako emaitzekin haren gobernuan ere alternantzia politikoa gertatu zen, eta talka bat zegoen euskararen esparruan, aurrekoek lotutako eta berriek gauzatu beharreko lan-ildo batekin. Talkari larritasuna eransteko, gaia epaitegira iritsia zen, eta urrirako zegoen jarrita denak eztanda egin zezakeen eguna. Zubigintza behar zen, eta horretarako nengoenez…
Zubia eraikitzeko bi matxoi neuzkan eskura: euskalgintza sozialaren ordezkari gisa akordioan jardundako Paul Bilbao, Kontseiluko koordinatzailea, eta Donostia 2016an kudeatzaile nagusiaren tokia hartuta zegoen Xabi Paya. Hirurok jabetu ginen esku artean geneukan erronkaz: urriko lehergailua desaktibatzen ez bagenuen, kalteak handiak eta iraunkorrak izan zitezkeen euskararen aldeko lankidetzarako. Xabik trebezia tekniko handia erakutsi zuen aurreko akordioa egoera berrira egokitzeko, eta Paulek malgutasuna eta lidergoa erabili zituen planteamendu berrira mugitzeko. Azken kanpaikada jotzear zela lortu genuen alde guztien akordio politikoa, eta lehergailua erretiratu egin zen epaitegitik. Uf!
Abuztuan ondo prestatu eta irailean hasi nintzen aurreikusitakoak gauzatzen. Lehentasunezko ildoa zen erakundearen logika ulertzea eta haren baitan posizio ahalik eta indartsuena lortzea, urte batzuk lehenago Kutxan egin nuen bezala. Orduan ‘kalitatea’ izan bazen lokarria, Aldundian ‘berdintasuna’ izan zen. Gobernu berriak jomugan jarri zuen ‘Gipuzkoa izatea Europan ezberdintasun txikieneko lurralde bat’ eta nire zuzendaritzaren izen berriak bete-betean jotzen zuen diana horretan. Erakundearen helburu nagusiari ekarpena egingo genion hizkuntzaren esparruan.
Baina ez soilik hizkuntzarekin. Kutxan ere erabilia nuen beste argudio bat: “Hizkuntza-ohiturak aldatzea berrikuntza da, eta berrikuntza eragiten du”. Aldundiak 2015ean berrikuntza dinamika indartsu bat prestatu zuen: Etorkizuna Eraikiz ekimena, diputatu nagusiaren kabinetean kokatuta zegoena. Hor aukera izan nuen Estrategia zuzendaritzarekin harreman estua lantzeko, eta haren helburuak neure egiteko. Beste dinamika eraldatzaileekiko elkartasuna, ondo lantzen bada, joan-etorrikoa bihur daiteke, norberaren helburuentzat aldeko haize.
Lehentasunezko beste ildo bat izan zen euskalgintza sozialarekin asko hitz egitea. Udazken hartan maratoi bat egin nuen eragile ia guztiekin patxadaz biltzeko. Oro har, lankidetzarako gogotsu aurkitu nituen, aro politiko berriaren baitan bide ezezagunak esploratzeko prest. Ez nuen presazko aldaketaren premiarik somatu eta proposamen argia egin nien: “Nahiz eta aldundiko gobernuan alternantzia egon den, ez naiz hasiko aurrekontua nire kabuz aldatzen; oraingoz bere horretan mantenduko dut, eta elkarrekin landuko dugu zein norabidetan aldatu behar den” Planteamenduak harrera ona izan zuen eta deliberazio prozesu bat prestatzen hasi ginen, Partaidetza zuzendaritzarekin elkarlanean.
Deliberazioa abiatzeko galdera nagusi bat jarri genuen: Zer egin behar dugu ezberdin eraginkorrago izateko? Euskara biziberritzeko prozesua indarra galtzen ari zenez, hipotesia zen iraganeko eraginkortasuna berreskuratzeko berrikuntza beharko zela, alegia, gauza ezberdinak egitea, edo gauzak ezberdin. Lau saio luzeko egitaraua prestatu genuen, 2016ko apirilean zehar gauzatzeko; eta goraipatu nahi dut EMUN aholkularitzako Denis Elortza–k egin zuen ekarpen bikaina, ariketa benetan berritzailea izan zedin. Adibidez, irekiera saioan Antonella Broglia italiarra ekarri genuen, euskalgintzaren ohiko parametroetatik oso aparte zegoen hizlaria. Berak azalpenak eman bitartean ia entzun egiten ziren gu denon burmuinen krakatekoak.
Lau saioak burutu genituen, 40 partaide inguru, euskalgintzako ordezkari esanguratsuak; ordu inbertsio galanta egin genuen denok, eta emaitzan oso nabarmena izan zen ‘berrikuntza’, ‘lankidetza’, ‘ilusioa’ moduko hitz ezohikoek hartu zuten pisua. Ez zegoen oraindik aurrekontura eramateko moduko proposamen zehatzik, baina bai borondate sendoa dinamikarekin jarraitzeko. Palanken deliberazioa uztartu genuen Euskararen Foroa organoarekin, honen maiztasuna handituta elkarren mesede jarduteko; eta ireki genuen ‘Putzuberri’ dinamika berria, euskalgintzako enpresei Aldundian sarbidea errazteko, euskaratik haragoko esparrutan zerbitzua euskaratik eskaini ahal izan zezaten. Nahi genuen euskarazko enpresak ez egotea mugatuta gure zuendaritzaren aurrekontura eta aukera izatea aurrekontu orokorrean ‘putzu berriak’ aurkitzeko.
2017an deliberazio prozesuaren bigarren txanda egin genuen, konpromiso eta ilusio are handiagoekin. Irekiera hitzaldian Ibarretxe lehendakaria izan genuen, indartsu eta euskaraz trebe; ezinbestean gogoratu nuen Ajuria-enean telebistarako elkarrizketatu nuenekoa, euskaraz lehen aldiz publikoki, ETB atalean kontatu nuen bezala.
Edizio honetako ariketa nagusia izan zen zuzendaritzaren aurrekontuaren azterketa xehea eta ebaluazio kolektiboa, moldaketaren norabidea eta zehaztasunak antzemateko. Iritsi ginen adostera zein arlotan behar ziren palanka indartsuak gauzak mugitzeko, bakoitzean eragile bat izan zedin palankari arduraduna. Prest geunden prozesuaren lehen helburuari heltzeko, alegia, zuzendaritzaren aurrekontua moldatzeko elkarrekin adostutako norabidean.
Hirugarren ediziorako eginkizun are zehatzagoa jarri genion geure buruari: Etorkizuna Eraikiz (EE) izaki Aldundiak zeukan berrikuntzarako autopista, euskararen sektoreak albo-errepidea utzi eta erdiko erreian sartzeko moduko proiektu bat antzematea, horretan zentratzeko. Ideia zaparrada egin, eta lau eragile (Elhuyar, EMUN, Langune eta Soziolinguistika Klusterra) etorri ziren bat: berrikuntza ekimen bakarra baino berrikuntza zentro bat behar zen, EEn sortzen ari zirenen parekoa, modu iraunkorrean berrikuntza jorratuko zuena euskararen biziberritze prozesuaren mesedetan. Lau eragileei enkargatu zien Aldundiak ideia horri forma ematea, eta hortxe sortu zen IBILI, geroago Badalab bihurtu zena.
Nik ordurako Aldundia utzia nuen, halabeharrez, baina saio hauetara gonbidatu egin ninduen eta gustura bertaratu nintzen; bilakaera oso ona izaten ari zen dinamika, eta barne-poza ematen zidan hura abiatu izanak.
Natorren bueltan Aldundiko 2015eko hastapenetara. Nire diskurtsoan oso funtzio garrantzitsua zuen ulermenak, aski frogatua nuelako Kutxan zeinen baliagarria zen euskara bistaratzeko eta elebakarrak interpelatzeko. Zuzendaritzan Pello Jauregi-rekin jarri nintzen harremanetan, bera baitzen Aldahitz ikerketaren ideologoa, hura nola azkartu aztertzeko. Aldundian bertan egin genituen piloto interesgarri batzuk, eta ni hasi nintzen produktu berri bat saltzen: Ulermin forte. “Ez duzu euskara ulertzen, arazo bat duzu, baino ez da larria. Badago tratamendu bat, Ulermin forte izenekoa, eta 40-50 pilula hartuta sendatu egingo zara”. Aldundiko azken mohikano elebakarrak erabat prest agertu ziren tratamendurako.
Gaia nik nahi eta espero baino geldoago garatu da, baina une honetan abian den Gipuzkoa arigune esperimentua marko ezinhobea da ulermenaren ahala erakusteko.
Pellorekin jorratu genuen baita ere Lasarte-Oriako Baietz 40 egun euskaraz! esperimentuaren neurketa zorrotza. Horrek jauzi bat eragin zuen han-hemenka ari ziren ariketa sozialen katean, eta oinarri sendoa jarri Euskaraldia izango zenarentzat. Ilusio handiz aurkeztu genuen artean izenik ez zeukan proiektua 2017ko Udaltop jardunadian, eta euskara teknikariekin landu. Azaroan Bilboko Arriagan egin genuen dinamikaren iragarpena, lehen ediziorako urte bete falta zela. Gauzapena Elorrion bizi izan nuen, itxaropentsu, ordurako Aldundia utzita. Hala ere, talde eragileko bileretara deitzen zidaten gero ere, eta pena hartu nuen erabaki zenean bi urtez behingo ‘ebento’ bihurtzea. Niretzat Euskaraldiak izan behar zuen urteko 365 egunez egin beharreko tokiko lanari urtean behin dimentsio nazionala emango zion olatu indargarria.
2015ean tokatu zen, baita ere, bi urtez behingo Abadia saria ematea, euskararen aldeko lan bikainak aitortzeko. Eta Kike Amonarriz izan zen saritua. Sari-ematea hain izan zen gogoangarria, Kike erronkak jarriz eta diputatu nagusia haiei eutsiz, pentsatu nuela bi urtez behin baino, urtero merezi genuela halako juntadizo motibatzailea. Horrela, 2016an Moriarti taldea izan zen saritua, etra 2017an Ibon Sarasola. Sari-emate ekitaldi ikusgarriak prestatzen zizkigun Haritz Solupek, eta giro ederrak bizi izan genituen.
Sarien atal honetan, neuk iradokita eman zitzaion Gipuzkoako Urrezko Domina (Aldundiaren aitortza gorena) Ramon Saizabitoria idazleari. Uste dut hor ere inertzia ezegoki bat apurtu zela.
Pozez gogoratzen dut Gipuzkoa berdinago ekimena. Eralan ikerketatik sortutako Jendaurrean erabili proiektua oinarri hartuta, dinamika bat abiatu genuen Gipuzkoako erreferente nagusiek euskararen aldeko portaerak hartzera animatzeko. Oso giro polita izan genuen prozesuan zehar, eta oraindik harridura pizten dit lortu genuen koalizioaren mailak, eta baita sinatu genuen adierazpenaren kalitateak.
Oso trinkoa izan zen Aldundian eman nuen aldia eta pilatu egiten zaizkit hemen aipatzeko ideiak. Asko zaindu nuen Batzar Nagusiekiko harremana, hura baita Gipuzkoa ordezkatzen duen parlamentua; eta hango alderdiekin talde-lan sistematikoa (eta ezohikoa) abiatu genuen, gobernantza partekatuaren logikan. Bestalde, oso aktibo aritu nintzen Aldundiaren berrikuntza prozesuetan, administrazioan nagusi den konpartimentu estankoen logikari aurre egiteko.
Enkargu potolo bat ere jaso nuen: euskarazko ikus-entzunezkoen laborategi bat eraikitzea Tabakalera-n. Nire bi erreferente, HUHEZI eta Goiena, hartu nituen bidelagun, luxuzko kontraste talde bat osatu nuen (Maialen Beloki, Jorge Gil, Garazi Goia, Maite Goñi, Jaime Otamendi eta Xabi Paya) eta deliberazio saioak antolatu genituen sektorearekin. Ideiei forma ematea lan ederra izan zen eta erosoa; latzagoa egin zitzaidan egitasmoa Takalaleran kokatzeko lan politikoa, asko sufritu nuen. 2017ko abenduan izan zen Tabakaleran bertan 2deo proiektuaren aurkezpen zirraragarria.
Ordurako banekien urte amaieran kargua utziko nuela. Fatimaren minbiziari aurre egin behar genion, eta ni gastatuta nengoen. Geratzen zitzaidan indar apurra hura zaintzeko behar nuen. Halaxe kontatu nuen agurreko bideoan.
