Author Archives: mikelirizar

01. ORMAIZTEGI LEHEN URTEAK

by mikelirizar

Familia, eskola, euskara, enpresa, herria, aurreneko ardurak eta aurkikuntzak, harremanetan lehen arrakalak, osasun kontuak…

Gurasoak amaren jaiotetxera ezkondu ziren, Juana eta Julianen Telleri-zahar kale baserrira. Bertan jaio ziren Izaskun eta Gurutze, bi arreba nagusienak, baina nirekin derrigorra izan zen etxe aldaketa. Berjaldegi-berriko gure partea ere ez zen handia, bi logela besterik ez baitzuen. Behean amona Kaietana bizi zen, eta berea zen baita ere goiko solairuaren zati bat. Gurean urtero arreba edo anai bat jaiotzen zenez, laster geratu ginen kabitu ezinda. Beraz, kanpoan ikasten hasi ginenean, ikasturtea barnetegian pasatzen genuen, eta oporraldi garaian batzuk mugitu egin behar izaten genuen lotara, edo Kaietanaren zatira edo Telerri-zaharrera. Honi ‘bestetxe’ deitzen genion, natural, denbora asko pasatzen baigenuen bertan.

Lehen oroitzapenetako bat da nola aitona Julianek irakatsi zidan irakurtzen, eskolan hasi baino lehen. Aitona sasiletradua zen, ezkertiarra eta laikoa, irakurzalea. Trenbideko langile izana zen eta postari. Hori dela-eta bihurtu zen Telleri-zahar Karterone. Aitonak magalean hartzen ninduen eta aurrean jartzen zizkidan egunkariaren izeneko letra larriak: L-A V-O-Z D-E E-S-P-A-Ñ-A. Hori izan zen kultura idatzirako eman zidan sarbide bitxia; geroago, agian orekatzeko, Xabiertxo ere erabili zuen. Aitak, aldiz, Diaro Vasco irakurtzen zuen, eta sarri bi egunkarien bila bidaltzen ninduten estankora. Guztira 3 pezeta kobratzen zidaten eta, ikusita egunkarian bertan bakoitzaren prezioa 1,5 pezeta zela, bolada batez sinetsita egon nintzen estankoan porrua sartzen zidatela, 1 gehi 1 ezin zelako 3 izan. Dezimalak ikasi nituenean bukatu zen susmo txarra.

Ormaiztegiko eskola Karterone parean zegoen. Eskola eta maistraren bizitokia eraikin berean zeuden. Gaur eskola txikia deitzen diren horietakoa zen, adin desberdinetako mutikoak batera ikasten genuen. Neskak aparte, noski. Marianjeles zen maistra, ahots ederreko emakume gaztea. Urte mordoskara, nerabe nintzela, aita eta biok joan gintzaion bisitan Ordiziara, eta orduan deskubritu nuen euskaldun petoa zela. Eskolan euskara ezkutatu beharra zeukan.

Etxean euskaraz egiten genuen, bestetxean eta kalean ere bai; eskola, zinema eta Muruane tabernako telebista espainolez bakarriz zeuden. Hauen eraginez anai-arreba artean erdaraz hasten baginen, aitak berehala botatzen zigun: “Ondo hitzegin!” Eta bera amarekin erdaraz harrapatzen bagenuen, “guri ez zaigu ahaztuko, zuek ondo ikasi behar duzue” esanaz libratzen zen. Etxean telebista sartu zenean poza hartu nuen, baina hamarkadak pasatuko ziren aparailu haiei euskarazko hitz bat entzun orduko.

Eskolako oroitzapen askorik ez daukat. Gogoan dut bai, hasi berritan nola nabaritu nuen aitona Julianekin irakurketan hartutako abantaila. Eta gogoratzen dut, baita ere, urte batean behintzat udalbatza etorri zitzaigula eskolara bisita ofizialean. Hainbat idatzi, eskulan eta apaingarri prestatu genuen bisitari ilustreei harrera egokia egiteko, eta badakit harro sentitu nintzela bisitarien buru gure aita zelako, Ormaiztegiko alkatea.

Alkatetzan 9 urte inguru eman zituen aitak. Karrozeriako gerentea ere bazen ordurako, eta imajinatzen dut 40 urteren bueltan energiaz beteta sentituko zela. Frankismo betean egon arren, zeuzkan harremanak eta ekimen handia balia zitzakeen herriarentzat onurak lortzeko. Bere ohiko estiloan, berrikuntza iturrien bila aritu zen. Adibidez, sarri aipatu zidan Doxiadis arkitekto greziarra, 60ko hamarkadan mundu mailan hirigintza proiektu puntakoak gauzatzen ari zena. Haren eraginez, gure aitaren alkatetza garaian herrian eraiki ziren etxebizitza-blokeek arkupeak dituzte, euritik babesteko.

Alkatetza lanak ez ziren udaletxera mugatzen eta ohikoa zen jendea etxeko ate joka etortzea, alkateari hau edo hura esateko. Bisitarien artean maiz samar zetorkigun Ordiziako kuarteletik Guardia Zibilaren sargento arketipikoa, bigotedun beltzarana. Aitak lagunkoi eskaintzen zizkion kafea eta pattarra; eta uste dut inoiz haren altzoan joanda nagoela autoan. Trukean, geroago jakin nuen, haien zaintzapeko gaietan nolabaiteko ‘malgutasuna’ lortzen zuen aitak.

Karrozerian ere garai betea izan ziren 50eko azken urteak eta 60ko hamarkada. Tailer zaharra txikiegi geratuta, berria eraiki zuten, Karteroneko lurretan. Irudi bat daukat, etxeko leihotik tailer berriari begira, ni mukizu bat aitaren besoetan. Sei arku handiko egitura industriala zen, eta arku bakoitzean hizki bat margotu zuten: I-R-I-Z-A-R. Gure etxean garbitzen ziren hango toallak eta gurera desbideratzen zen telefonoa enpresako bulegoa ixten zenean. Telefono zenbaki bakarra zegoen Ormaiztegi osorako, eta karrozeriarena luzapen bat zen. Ohikoa zen aitak etxetik elkarrizketa luzeak izatea bezeroekin ezordutan; eta deigarria egiten zitzaigun nola askotan bukatzen zuen ‘a mandar, a mandar’ esaldiarekin. Espainia frankistako giroen adierazgarri iruditzen zait.

Hamarkada aldaketarekin hasi zen kooperatibarako trantsizioa. Enpresa handitzeko dirua behar zen eta ordurako Arrasaten lehen kooperatibak hasiak ziren bidea egiten. Migel Marik izan zuen haren berri eta filosofia gustatu egin zitzaion, langileak enpresaren parte izatea bat zetorren bere pentsamoldearekin. Harremanetan jarri zen kooperatiben arduradunekin eta tarteka ni ere eramaten ninduen bileretara, 6/7 urteko umea. Gogoan dut hitzaldi bat, Felix Aldabaldetreku izeneko hizlaria, eta iltzatuta geratu zitzaidan leloa: “desarrollo económico y social”. Urteen poderioz ulertu nuen esanahia eta jabetu nintzen helburuaren anbizioaz; gero ohartu izan naiz kooperatiben ibilbidean sarri ahuldu dela helburua bere bigarren partean, sozialean alegia.

Prozesu neketsua ondo burutu zen. Artean jabe ziren lau anaiek eskuzabal jokatu zuten, kooperatibista berrien ekarpenetarako maileguak bankuen aurrean abalatuz. Horrela, ia mende batez familiarena izandako enpresa 1962an kooperatiba bihurtu zen; aitak beste 7 urtez jarraitu zuen gerente. Garaiko oroitzapen bitxi bat datorkit. Migel Mari tematuta zegoen enpresako gazteen prestakuntzarekin, eta jarri ninduen 10 urte inguruko mutikoa nintzela ni baino 8/10 urte zaharrago ziren gizonei klaseak ematen. Zehazki kebradoak azaltzen gogoratzen dut nire burua egun batean. Gerora eskola jarri zuen enpresak maistra batekin.

Kooperatiba bihurtu ondorengo urte horietan hazkunde esponentziala izan zuen enpresak, ekoizpenean bezala lantaldean; baina horrekin batera arazoak ere hasi ziren eta azkenean lau Irizar anaietatik hiruk utzi egin zuten proiektua, nahiz aurrerago bat itzuli egin zen. Prozesua xehetasun handiz dago azalduta ORMAIZTEGI 1860-1970 liburu mardulean, zeina osaba Millanek, bere seme-alaba Xabier/Idoiak, eta Zeles Otamendik landu baitzuten urtez luzez eta pazientzia handiz. Haren harira Zelesek elkarrizketa sorta bat egin zuen, eta hemen dago niri egindakoa.

Irizar aldetik enpresaren kultura eta ardura jaso banituen, Karteronek kontzientzia politikoa eman zidan. Aipatu dut aitona Julian gorria zela, zehazki Manuel Azañaren Izquierda Republicana alderdikoa. Hiru osabak izan ziren gudari: Ignacio, jeltzalea; Juan Mari, sozialista; eta Xanti, ANVkoa. Frankistak hurbildu zirenean Intxaustitarrena izan zen familia bakarra Ormaiztegitik ihes egin zuena. Neke handiz Santanderreraino iritsi ziren, eta han aiton-amonek erabaki zuten etxera itzultzea, alabak eta osaba zahar bat Frantziara bidalita Sarastone itasontzian. Tartean gure ama izango zen Kontxa neskatila. Estatu kolpea gailendu ondoren errepresaliatuak izan ziren, gehienek pasatu behar izan zuten kartzelatik eta herrian seinalatuta geratu ziren. Baina ez ziren makurtu eta guri ez ziguten ezer ezkutatu. Amona Juanak argi esaten zigun: “Santanderretik bueltan Telleri-zahar erabat hutsik aurkitu genuen, baina asmatuko nuke herriko zein etxeetan dauden guri harrapatutakoak!”

Lezio eder bat ere eman zidan amona Juanak nerabezaroan. Artitris gogorra hasi zitzaion artean gazte zelarik, eta guk gogortuta ezagutu genuen, ibiltzeko ezintasun handiarekin. Baserriko gelan egiten zuen bizitza, sukaldera jaitsi ezinda, leihotik munduari begira eta irratia (Mariano Perrer) lagun. Gidabaimena atera nuenean, etxeko Zitroen bitxaldikoa baserriko ateraino sartu, suspentsio biguina baliatu muturra jaisteko eta lortu genuen amona autoan sartzea. Lehen egunean herriari egin genion buelta eta harrituta deskubritu zuen zenbateraino zegoen aldatuta. Hurrengoan kostaldera joan ginen (bera Aizarnazabalekoa zen) bere familiako kide sakabanatuak agurtuz, haiek zur eta lur, Juana pozik. Beste behin gobernu zibilera eraman nuen nortasun agiria berritzera, eta polizia autoraino etorri zitzaion hatz-markak hartzera; “ministroei bezala” esaten zuen Juanak harro, iraganeko sufrimentuen ordain txiki bat bailitzan. Bidai horiekin guztiekin oso hurbileko egin ginen biok; eta hurbiltasun hori baliatu nahi izan zuen familiak amona gaixotu zenean, nik konbentzitu nezan bere osasuna medikuen eskuetan jartzeko. Erretolika luze eta landua bukatu nuenean etorri zen Juanaren lezioa: “Oso ondo esan dituzu gauzak, apaizek eta Perrer-ek bezala; baina niri joateko ordua etorri zait, egin beharrekoak egin ditut dagoeneko. Ez naiz medikutan hasiko”.

Haurtzarora itzulita, bi pasarte datozkit gogora, bat lauso samar eta bestea oso bizirik. Lehena da Imanol seigarrenaren anaia jaio berri samar nola gaixotu zen txakurreztulaz (orain kukutxeztula) Kontu larria zen, bapatean ito eta hil zitekeelako. Medikuak aginduta, itoaldietan umea orkatiletatik helduta buruz behera jarri behar zuten eta bizkarrean kolpeak eman, arnasa bueltatu arte. Negu hotza zen (urrian jaio baitzen) eta sukaldea zen berotzeko moduko gela bakarra, ekonomikari esker. Ba gauero aitak eta amak haien koltxoia sukaldean botatzen zuten, Imanolekin bertan lo egiteko. Ez dakit zenbat iraun zuen egoerak, baina lorpen handia izan zen Imanol bizirik ateratzea. Bigarren pasartea irudi bat da: Jon anaia gazteena jaio berri, gure ama Kontxa eliz atarian aulki batean belaunikatuta eta parrokoa ur bedeinkatuaz patrifilioa egiten. Geroago jakin nuen elizaren ikuspegitik emakumea erditzean ‘lohitu’ egiten zela eta berriro elizan sartzerako apaizak purifikatu egin behar zuela. Eliz-sartzea edo entrática deitzen zioten umiliazio horri. Ona da atzera begiratzea gogoratzeko nondik gatozen.

Gauza bat eta bestea, haurtzaro xelebrea ari nintzen bizitzen. Esango nuke aitaren posizioak (gerente, alkate…) baldintzatu egin zuela nire adinkideekin izan nuen harremana. Aitak oso umetatik hartu ninduen bere ondoan gai seriotan, eta nagusien artera eramaten ninduen sarri, haietako bat sentiarazten. Horrek seguruenik heldutasun itxurazko bat ematen zidan, halako segurtasun moduko bat, nahiz benetan segurtasun ezaz beteta nengoen. Kontua da adin goiztiar horretan hasi nintzela adinkideekiko apur bar ezberdin sentitzen. Ondoren egin nuen ibilbideak sentipen hori areagotu besterik ez zuen egin.

Banuen beste aje bat ere lagunarterako: futbolean, pilotan, mendian edo zuhaitzerara igotzen ez nintzen batere trebea. Haurtzaroan fisikoki ahul samarra nintzen, biriketako arazoak izaten nituen sarri. Bi urte nituela pediatrak aholkatu zien gurasoei Errioxara joatea, giro lehorragoak on egingo zidala eta. Orduantxe jaioa zen senidetan bosgarrena, Ale, eta imajinatzen dut nola egongo zen ama; ba bost ume hartu, eta Laguardiara joan ginen bi hilabete pasatzera, labadora eta guzti. Nola diren gauzak, kamarada, uda hartan Fatima ere Laguardian zegoen, urte beteko panpoxa. Baina ez genuen orduan topo egin eta ia beste 20 urte pasatu behar izan ziren gure bideak txirikordatzeko.

Urteak aurrera, jaunartzea egiteko momentuan gorrina tokatu zitzaidan parean, baina hark ere biriketan eragin zidan eta itolarrika hasi nintzen. Gogoan dut nola aita tailarrera joan zen eta bueltan ekarri zuen okumezko karkasa moduko bat, gainean gardena, eta hura akoplatu zidan ohe gainean. Gero ekarri zuen soldatzeko oxigeno botila bat, pertsona baten altuerakoa, eta handik tutu bat sartu zuen karkasaren zulotxo batetik. Kontua zen arnasestuarekin oxigeno gutxi sartzen nuela biriketan, eta tutukoarekin aberastu egiten zen arnasten nuen airea. Jaunartzea handik aste pare batera egin genuen, Kontxi arreba gazteagoak eta atzean geratutako beste bizpahiru lagunek.

Birikak, beti birikak. Hurrengo erasoa pleuritis bat izan zen. Ordurako Flemming-ek aurkitua zuen penizilina eta botika moduan ere probatzen hasita zegoen, baina urteak falta ziren antibiotikoen erabilera masibora iristeko. Beraz, pediatrak sendabide naturalena proposatu zuen: denbora. Gorputzak berez konpontzen baititu arazo asko, horretarako astia eta aukera ematen bazaio. Hori bai, gerta daiteke gaitza osatzeko denbora askotxo behar izatea eta bitartean gorputzak dituen erreserbak xahutzea. Pediatrak bazekien ume potolotxoek irauteko aukera handiagoa zeukatela argalek baino, eta oso tratamendu bitxia proposatu zuen oraingoan: hilabete ohean mugitu gabe, ahalik eta gehien jaten, eta bereziki solomilloa. Oraindik ikusten nago anai-arreben inbidia aurpegiak, haragi gorri tajada haiek jaten nituen bitartean. Hilabete hartako soinu-banda ohean neukan transistoreak jarri zuen eta hit erabatekoa “Moliendo café” kantua izan zen. Hilabeteren bueltan, pleuritisa gaindituta eta ni puztuta: 30 kilorekin oheratu nintzen eta 38rekin jeiki. Nire gorputzeko zelulek eman egin zuten eta harrezkero oso erraz hartu izan ditut kiloak; zorionez baita kendu ere.

Azken osasun pasartea 15/16 urterekin izan zen. Gure etxeak bazuen ganbara bat erabiltzen ez genuena, eta otu zitzaidan han txoko bat egitea lagunekin egoteko, musika entzuten. Bihotz bakartien kluba izango zen, Beatlesen omenez. Baina ganbara hautsez sendatuta zegoen eta hura garbitzen egun oso bat eman ondoren arnasa erabat estutu zitzaidan. Asma alergikoa neukan eta kontuz ibili behar nuen hauts artean. Hala ere, klubari etekin pixka bat atera nion, eta asmarena Iruñean konpondu zidaten, bertara ikastera joan nintzenean.

Haur/nerabe hauskorra izan nintzen, baina geroztik osasun ona izan dut. Sei aldiz korritu dut Behobia-Donostia lasterketa, eta urterrik azkarrenean (1987an) 1:21:27ko denbora egitera iritsi nintzen. Asmatikoen artean onenetakoa.

12. TANTAI

by mikelirizar

Arotz-kooperatibak porrot egin zuenekoa; eta nola Kutxan lanpostua atera nuenean Tantai-k Kutxan zeukan zorra nire gain hartu behar izan nuen.

Behin klinikaren ardura udal hautatu berrien esku utzita, galdera zen: hurrengo zer? Klinikan jardundako denboran Lazkaorekin lotura estua sortu zitzaidan, eta handik etorri zen erantzuna. Lagun batek familia aroztegia zeukan, beneditarren komentu pareko eraikin zahar batean kokatuta eta garatzeko zailtasunekin. Eukenik proposatu zidan haiei jauzi bat egiten laguntzea, eta han hasi genuen abentura berria, 1980an, biok aroztegira bilduta. Enpresa egiturak garatzea izango zen Eukeniren eginkizun nagusia, eta nirea produktu eta esparru berriak bilatzea.

Ausart hasi ginen, gogotsu, eta gure ahaleginak ekarri zituen bide berriak eta bestelako lanak. Bilakaerak laster konfirmatu zigun tailer berria beharko genuela, tamainaz handiagoa eta instalazio egokiekin. Lazkaoko sarreran aurkitu genuen terreno egokia eta Senpereko muturra aukeratu genuen, Beasain eta Ordizia aldera. Eraikuntza-sistema aurrefabrikatua aukeratu genuen 1.000 metro karratu inguruko pabiloia eraikitzeko; instalazio ikusgarri batek makinetako txirbila eta zerrautsa xurgatzen zuen eta materiala tobera handi batean biltzen; eta hondakin haiek galdaran erreta lortzen genuen tailerra berotzea, baita zuraren lehortegi zilindriko itzela ere.

Berrizale ginen eta proiektu berritzailea nahi genuen. Horrekin, noski, aurrekontuak gora egin zuen. Baina finantzazio berezia lortu genuen Madrilgo ministerio batetik, artean euskal administrazioak eraikitzen ari baitziren. Gure inguruan inor gutxik espero zuen halako laguntza lortuko genuenik, eta sinesgarritasun handia eman zigun lorpenak; are handiagoa tailer berritzailea inauguratu genuenean.

Beste elementu batek ere erakargarri egiten gintuen: langile guztiok soldata berdina kobratzen genuen, zuzendaritik hasi eta azken aprendizeraino. Sozialista ginen eta, gaurko distantziatik ikusita, ameslari galantak: zerua lurrean nahi genuen, geroko utzi gabe.

Horrekin guztiarekin, langileak ate joka zetozen eta lana ere ez zen falta. Azkar hazi zen enpresa, eta akordatzerako baginen 40 lagun inguru kooperatiban bazkide. Gutariko gutxik zeukan arotz jakinduria handirik, eta fakturatzeko premiak ez zigun astirik uzten prestakuntza egokia edo antolamendu eraginkorra martxan jartzeko. Baina ilusioaren poderioz, bidegurutze guztietan aurrera egitea erabakitzen genuen: izan billar mahaiak Arriarango harrobiko arbelarekin; tablex-ezko enbalaje berezia Fagor Industrialaren makinak Angolara bidaltzeko; egurrezko salpikadero tapizatuak Irizar-eko autobusentzat; edota, handira jota, enbalaje kaxa erraldoiak Irizar-en autobus luzeak zatika Venezuelara bidaltzeko. Zerua zen gure ortzimuga.

Zer egiten nuen nik? Ba denetik, premien arabera. Berdin joan nintekeen etxeetara neurriak hartzera, obretako arkitektoen bisitetara, Valentziako altzari-azoka ospetsura, eta bankuetara haien konfiantza lantzera; edo jardun nintekeen tailerreko makinetan, lan-karga handia sartzen zen aldiro, gero eta maizago. Banuen bulegoan nire mahai polita, baina baita edozein momentutan erabiltzeko tailarrerako arropa ere, eta aldi luzeak ematen nituen bulegoa zapaldu gabe. Hain zuzen horietako batean eraman zidan labrak hatz erakuslearen punta, enbalaje-pieza bat egokitzen ari nintzela. Klinikan medikuak ‘amputación parcial’ idatzi zuen fitxan eta aitortu behar dut inpresioa eragin zidala.

Ahalegin handia eginda ere, enpresaren kontuetan ez zegoen sobranterik. Ez genuen lortzen nahi besteko eraginkortasunik, ezta irabazi egonkorren bidea aurkitzerik. Errematerako, 1984an krisi ekonomiko eta sozial larria gertatu zen Espainian. Gobernu sozialistak ahalbidetu zuen eskuina egiten ausartzen ez zen industria-birmoldaketa bortitza, eta ekonomia amildu egin zen. Ordurako gure aroztegia ari zen bolumen handi samarreko eskaerak hornitzen Madrilgo bezero bati, eta haren porrotarekin hasi zen gurea ere: estutasunak bankuekin, hornikuntzak eta soldatak ordaindu ezin, lantaldea murrizteko kaleratzeak, giroa gaiztotzea… Eta 1985eko udan iritsi zen kolapsoa, orduan amaitu zen abentura.

Handik aurrera miseriak kudeatzea egokitu zitzaigun: bankuak atzetik, ondarea enkantean jarri beharra, lankideen susmoak erantzukizun handiagoak hartu genituenekiko… Langabezian geratu ginen denok, eta nik gogoan daukat nola saiatu nintzen bankuen presioa arintzen, ez zezaten katastrofea areagotu. Langabezia-prestazioa kobratu eta hilero joaten nintzaien diru apur batekin azalpenak ematera. Nire kodearen arabera, gauzak okertzen direnean, eta konponbide samurrik ez badago, ezkutatzea baino eraginkorragoa da aurpegia ematea eta ardura erakustea.

Ondare ederra geneukan, fabrika baliotsua zen. Baina enkanteetan bazeuden praktika oso ilunak kiebra jotako enpresen ondarea hutsaren prezioan eskuratzeko, eta gu horien mende geratu ginen. Uste dut merkatu balioaren % 40 ere ez geniola atera gure ondareari. Horrela, berez oso larria zen gure egoera jasaezina bihurtu zen. Atzera begira, ez litzateke txarra egoera larrian sartzen diren enpresa sozialentzat bidelaguntza publikoa egotea, haien bideragarritasuna aztertu ondoren edo suspertzen edo ondo hiltzen laguntzeko. Guk prezio handiegia ordaindu genuen eginkizun horretan, dirutan zein osasunean.

Hain zuzen, natorren muina eta mina dauden tokira. Egoera on batek heroi egin gaitzakeen bezala, egoera gaizto batek bilau bihur gaitzake. Eta gurean gertatu zen, ilusioan batu ginenak miseriak ipini gintuen aurrez aurre. Berez kooperatiba ginen eta organo demokratikoak genituen erabakiak hartzeko; baina muturreko egoeretan haien funtzionamenduan arrakalak agertzen dira, eta elkarrenganako konfiantza galtzen hasten da, herra bihurtzeraino. Kontua da gurean ere goikoak versus behekoak dialektika nagusitu zela, eta jendea galdezka hasi zen ea dirua non zegoen. Enpresak galerak zituen, Madrilgo bezeroak zor handi bat eragin zigun eta enkantean ez genuen berreskuratu inbertsioaren zati txiki bat besterik; baina hala ere askori kosta egiten zitzaion onartzea jardunean egin genuela zuloa, ez zegoela iruzurrik. Zorionez, bakoitzak bere bidetik aurrera egiteko aukera izan genuen eta tentsioak ez zuen puntu batetik gora egin. Hori bai, zauriak sakonak izan ziren: hogeita bost urte geroago denbora horretan ikusi gabeko lankide ohi bat agurtzera hurbildu nintzenean, hark purrustaka hartu ninduen. Baina behintzat porrotaren ondoko hilabeteetan ospitaletako koma induzituaren moduko egoera batean geratu ziren gauzak.

Nik zortea izan nuen, beste behin ere, eta udazken horretan Kutxa Probintzialaren oposizio bat agertu zitzaidan bidean, Goierriko hainbat herritarako deitua. Ez zen inondik ere nire bokazioa, baina bai bizkar gainean neukan zamarentzat soluzioa. Eta konbentzimendu osoz aplikatu nuen Tantai-k utzi didan bizi-ikasgai nagusia: gustuko lanetan nik bezala zuhurtzia galtzeraino gogotsu eta ausart sartzeko joera duenak hobe du gustuko lan hori ez nahastea ogibidearekin. Hain zuzen Kutxako lanak aukera hori eskaintzen zidan: soldata ona eta segurua jardun motz batekin (arratsalde gehienak libre), goizean soldata irabazi eta arratsaldean herrigintzan jarduteko. Beraz erabaki nuen oposizio hori gogor borrokatzea eta, inguruko mesfidatiek entxufeez esandakoen kontra, lanpostua irabazi egin nuen. 86ko maiatzean hasi nintzen lanean, eta 25 urte eman ditut bertan.

Hori bai, Tantai-k zor potoloa zuen Gipuzkoako Kutxarekin (GK), eta lanean hasi orduko soldata eskaini nien, haren enbarguarekin kooperatibaren zorra ordaintzen joateko. Hau ez da ohikoa eta azaldu egingo dut.

Zor potolo bat dagoenean, hura ordaintzeko beste biderik ez badago, kobratzeko modua da zordunaren ondarea enbargatzea: dirua, autoak, higiezinak… edo soldata. Nire kasuan ez zegoen bestelakorik eta soldatarena oso erraz zeukan GK-k. Baina niri ere komeni zitzaidan, enbargu horrek beste hartzekodun posible batzuk uxatzen zituelako. Zorra ez geneukan bakarrik bankuekin, hainbat hornitzailek ere dirua galdu zuen gure porrotarekin. Baina behin GK-k nire soldata enbargatuta, eta ondarerik ezean, ez zitzaidann geratzen beste kentzekorik inorentzat.

Soldata enbargatzeko lehenik tartetan zatitu behar da. Lehen tartea beharrezko jotzen da iraupenerako, eta hori osorik errespetatzen da; bigarren tartean ehuneko txiki bat kentzen da; hurrengoan, ehuneko handiagoa; eta horrela, soldata tarteak agortu arte. Horrela egin zuten kalkulua nire soldatari zegokion legearen araberako kenketa osatu arte. Oker ez banago % 40 ingurukoa zen kenketa, eta ez da gutxi, baina soldata ondrosoa zen eta Fatimak ere ondo irabazten zuen. Beraz, prestatu ginen urte tarte bat zama horrekin bizitzeko, harik eta zorra kitatzen genuen arte.

Arazoa berehala bistaratu zen: Tantai-k GK-rekin zeukan mailegua berandutze-egoeran sartuta zegoen, eta interesa disparatuta zegoen, uste dut % 19koa zela. Beraz, zorra handia eta prezioa disparatuta, enbargatutako diruarekin ozta-ozta ordaintzen nituen zorraren interesak, zorretik ezer murriztu gabe. Bi hitzetan: betirako zorra!

Zepotik ihes egiteko modua izan zen Fatima eta bion artean pisu bat erostea. Orduan hipoteka bidez gainfinantzaketa lortu zitekeen, eta hori mailegu pertsonalekin osatuz lortu genuen pisuaren erosketa eta Tantai-ren zorra estaltzeko behar adina diru. Kopurua oso handia zen, noski, baina interesa lehengoaren herena izanik zorra gutxituz joango zen, kuotak ordaindu ahala. Tantai itxi eta hiru bat urtera berreskuratu genuen arnasa.

Nire egoera pertsonala bideratu ahala, Tantai-ri erreparatu nion berriro. Koma induzituan jarraitzen zuen, baina likidazio-prozesua egin beharra zegoen. Kooperatibaren bazkideon artean harremanak erabat etenda zeuden, eta tartean izandako saiakeretan giro oso gaiztoa nabari zen. Bitartekari egoki baten bila hasi nintzen eta aingeru bat aurkitu nuen: Juan Pablo Santamaria abokatua. Bizpahiru bisitetan azaldu nion zein zen egoera eta berehala hasi zen mugitzen. Hilabete gutxitan bazeukan plan bat, pixkanaka joan zen atxikimenduak lotzen, eta asko luzatu gabe lortu zuen Tantai likidatzeko miraria, egoera erabat usteldu baino lehen. Hau idazteko bere arrastoaren bila hasi naizenean, jakin dut aurtengo urrian hil dela. Pertsona on bat galdu du munduak.

29. EUSKO IKASKUNTZA

by mikelirizar

Madrilen nerabe, Franco azkenetan, iblbide asko neuzkan aukeran. Euskaldun izatea aukeratu nuen. Eusko Ikaskuntza erabakigarria izan zen.

Madrilen bizi nintzen nerabe aitaren liburutegian aurkikuntza erabakigarria egin nuenean. Bidegurutzean nengoen nire nortasuna eraikitzeko ibilbidean. Ordura arte nahikoa lan eman zidan Migel Marik jarritako erronketatik apurtu gabe irteteko aldamio sikologiko bat atontzeak. Orain tokatzen zitzaidan nortasun soziala zehaztea, zer izango nintzen besteekiko, nola kokatu nahi nuen gizartearekiko.

Nire euskaltasuna artean inguruak eragindakoa zen, gehienbat, ez neukan erabakita euskaldun izatea. Anai-arrebak hasita geunden elkarrekin erdaraz mintzatzen, ikasketak herritik kanpo eta gaztelaniaz egin beharraren poderioz. Gu nerabe, Madril arriskutsua izan zitekeen ibilbide arrotzetan abiatzeko, baina aitzitik oso lagungarri egin zitzaigun gureari eusteko. Hasi ginen, adibidez, Metroan gindoazela euskaraz egiten, ingurukoek ez ulertzeko. Urruntasunak eta erriminak eraginda gehiago estimatu genituen atzean utzitako lagun, paraje, ohiturak… Oinarrizko kontzientzia bat eman zigun kontrasteak, eta horrek ahalbidetu zigun ondorengo bilakaera.

Etxean liburu asko zegoen Euskal Herriaz (Barandiaran, Auñamendi…), herbestean egonda zentzu berezia hartzen zutenak. Eta haien artean aurkitu nuen liburukote sendo bat, Eusko Ikaskuntzak bere sorrera kongresua Oñatin egin zuenekoa, 1918an. Itxura eta hizkera zaharkitu haren azpian sumatu nuen zerbait indartsua eta eraginkorra: herri proiektu oso bat, ondo xehetuta. Adibide gisa, gogoan dut 70eko hamarkada horretan gori-gori egon zela ikastolen gaineko eztabaida, burgesak zirela ziotenek eraginda; eta nola lagun andereño bati bidali nizkion Oñatiko liburukotearen pasarte batzuk idazmakinaz kopiatuta, ia sei hamarkada geroago guztiz balekoak iruditzen zitzaizkidalako. Portzierto, eztabaidak oraindik bizirik dirau (lehen burgesa zena orain pribatua da), eta ikustekoa litzateke ea pasarte horiek 100 urte geroago ere balekoak izaten jarraitzen duten.

Beraz, zorteko ni, behar nuen momentuan aurkitu nuen Euskal Herria izeneko proiektu bat, justiziazkoa eta epikoa, munduan egoteko toki aproposa ematen zidana. Eta 17-18 urterekin kontzienteki erabaki nuen euskaldun izatea, Euskal Herrikoa eta euskal hiztuna. Horregatik bihurtu zitzaidan Eusko Ikaskuntza erreferente kuttuna.

Eta hara non 2000ko hamarkadan Eusko Ikaskuntza agertzen zaidan hurbileko radarrean. Erakundearen gidaritzan bazebiltzan debagoiendar lagun batzuk eta haien bidez hasi nintzen hurbiltzen; gero Kutxan hizkuntza ardurak hartu nituenean, hainbat proiektutan parte hartzea egokitu zitzaidan (Dikoma, Eralan…) eta horietan hasi nintzen ezagutzen EIko hainbat ikerlari. Geroago Aldundian zuzendari kargua hartu nuenean EIko Errektore Kontseiluan GFAren ordezkari izan nintzen. Denbora horretan ezagutu nuen EIren eraldaketa, Iñaki Dorronsorok gidatua, erakunde oso akademiko zenari herrigintzan eragile erreferente izateko funtzioa itzuli ziona. Jauzi traumatikoa bezain beharrezkoa izan zen, eta oinarria jarri zuen 2018an Mendeurreneko Kongresu anbiziotsua egiteko. Ordurako harrapatuta nengoen Eusko Ikaskuntzaren amaraunean, gogotsu.

Kongresura iristeko lanak hiru bat urte lehenago hasi ziren, bost adarretan banatuta. Ni euskararen adarrean kokatu ninduten, e5 deiturikoan (euskararen etorkizuneko eszenategiak elkarrekin eraikitzen). Lantalde ahaltsua bildu ginen eta oso lan trinkoa egin genuen Iñaki Markoren gidaritzapean, metologia berritzailea erabiliz, eta sektorearekin bilera irekiak tartekatuz. Ibilbidearen amaieran, Gasteizen egin zen gure adarrari zegokion Kongresu-saioa eta bertan euskararen erakunde publiko eta sozial ia guztien ordezkaritza zabala bildu zen. Niri enkargatu zidaten testuinguruaren irakurketa politikoa egitea (bideo honetan 20. minututik aurrera), eta zinez eskertu nuen Mendeurreneko Kongresuan ekarpena egiteko aukera, 100 urte lehenago egindakoa horrenbeste mirestu ondoren.

Gasteizko Kongresu-saioaren amaieran e5 adierazpena sinatu genuen bertaratutako lagunok. Sinbolismotik harago, ekintza horrek adierazten zuen Eusko Ikaskuntzaren estiloa garai berriei begira: deliberazio prozesu zabal eta luze baten bidez gaiak aztertu, helmugak bateratu, ibilbideak adostu, proposamenak zehaztu… Eta lan horren guztiaren sintesi bat adierazpen bihurtu, publikoan aurkeztu eta atxikimendua berretsi sinadurarekin.

Egun gogoangarria izan zen Gasteizkoa. Emaitzak ere, bai liburu zurian txertatu genuen atala eta baita haren sintesia zen adierazpena, maila handikoak ziren. Tamalez ondoren ez zuten izan espero zitekeen eraginik. Eusko Ikaskuntzari fronte asko ireki zitzaion Kongresuaren ondorioz eta denak aldi berean aurrera eramateko ez zeukan indarrik aski. Baina adierazpena sinatu zuten eragileek ere ez zuten baliatu egindako lana oinarri gisa urrats berriak egiteko. Zilegi bekit lan horien aldarria egitea orain eta hemen. Oso balekoak dira oraindik.

Mendeurreneko Kongresua bere osotasunean jarraitu nuen eta, oro har, bikaina iruditu zitzaidan. Oñatiko itxiera, hiru euskal lehendakariak bertan zeudela, sinbolismo eta eduki handikoa izan zen. Eusko Ikaskuntzak bertan egin zuen adierazpen solemnea honela bukatzen zen:

“Eusko Ikaskuntza, Mendeurreneko Kongresuan gure herriaren etorkizuneko galdera gakoen gainean hausnarketa sakona egin ondoren, zinez prestatuta dago -eta guztiz prest- lankidetza estuan jarduteko erakunde publikoekin, eragile politiko eta sozialekin, unibertsitateekin eta herritarrekin, tinko eutsiz bere sortze-egiteko gaurkotuari: herri garapenerako ikuspegi orokorra eta arnas luzekoa lantzea, politika publikoen eta gizarte beharren mesedetan.”

Kongresuak bixamon handia utzi zion erakundeari, eta laguntzaile gisa jarraitu nuen hark eragindako trantsizioan, behin Kongresua bukatuta bazegoen-eta inertzia zaharretara itzultzeko arriskurik. Hasitako dinamikari txukun eutsi zion ordea erakundeak, eta hurrengo barne hauteskundeetan lehendakari aldaketa gertatu zen: Ana Urkizak hartu zuen kargua. Ohiko lehendakariak baino gazteagoa, profesionala -jardun erdia edo eskaintzen dio EIri soldatapean-, emakumea… Profil berri egokia zen erakundea eraldatzen jarraitzeko, geroa erakusten ari den moduan.

Pozik nago, beraz, ehun urte luzeko amona xaharra zaharberritzen eta suspertzen ari delako. Ibilbide horretan, bi korapilo ikusten dizkiot Eusko Ikaskuntzari, biak askatu beharrekoak. Lehena da aitortza eta finantzaketa blindatzea. 1918ko Kongresutik sortu zen Euskaltzaindiarekin batera, Eusko Ikaskuntza da Euskal Herriak daukan erakunde bakarra euskararen lurralde osoan ezarrita dagoena eta, aldi berean, lurralde horietako erakunde publikoek eta sozialek aitortzen dutena. Egia da 100 urte luzeko ibilbide gorabeheratsuak aitortza horretan arrakalak sortu dituela. Baina lurraldetasuna ahultzen ari den garaiotan ezinbestekoa ikusten dut are irmoago aitortzea Eusko Ikaskuntza dela herrigintzan daukagun erreferente nagusia, eta bere egitekoa dela lankidetza esparruak sortzea denon artean herri interesa eta ikuspegi luzea jorratzeko. Aitortza horrek bermatu beharko luke EIk izango duela aurrekontua estaliko dion finantzaketa publiko segurua, bere eginkizun nagusitik baliabideak harrapatzen dizkion zerbitzugintzan jarraitu beharrik gabe.

Bigarren korapiloa da, aurrekoarekin lotuta, erakundearen gobernantza irekitzea eta sendotzea. Egungo Eusko Ikaskuntza nagusiki bere bazkideena da, hauek hautatzen dituzte lehendakaria eta Errektore Kontseiluko kideak, edozein elkarte edo klubetan bezala. Erakunde publikoek badute ordezkaritza Kontseiluan, eta eragiten dute erabakietan, baina hauteskunde prozesuak iristen direnean aski izan daiteke bazkide dozena batzuk antolatzea erakundearen gobernua baldintzatzeko. Nire ustez, Eusko Ikaskuntza izango bada, elkarte akademikotik askoz harago, Euskal Herrian epe luzeko herri estrategia deliberazio bidez adosteaz eta zientifikoki garatzeaz arduratuko den erakundea, bere gobernantzak behar du izan partekatua erakunde publikoen, eragile politiko, sozial nahiz akademikoen, eta herritarren artean. Zinez uste dut halako egitura juridiko partekatu eta sendo batek asko lagunduko lukeela aitortza eta finantzaketa blindatzen, eta baita herritarren inplikazioa areagotzen.

Bistan da herrigintzako erakundeen gobernantza partekatua funtsezko kontua iruditzen zaidala gure herri etorkizuna bideratzeko. Goiena eta Badalab dira horren lekuko.