Author Archives: mikelirizar

25. NEKAZALTURISMOA

by mikelirizar

Mahastizaintzari nekazalturismoa erantsi eta Fatima ogibidez emakume baserritar bihurtu zenekoa; gurean baino gurekin bizitzeko aukera; bisitariekin harreman laburrak eta sakonak; eta hizkuntza askoren artean, euskara beti presente, pizgarri.

Esteñibar zaharberritzeko orduan ez genuen nahikoa diru izan etxe osoari heltzeko eta zati dezente bat geratu zitzaigun konpondu gabe. Behin Kutxan lizentzia hartuta, pentsatu nuen momentua zela zor hori kitatzeko. Baneukan buruan eskema bat -oso lege zaharrekoa- bizitzaz eta ondareaz: ahal izanez gero, bizitzaren lehen zatiak balio behar zuen ondarea metatzeko, zahartzaroan lasai egoteko neurrian; eta zahartzaroa berriz izango zen ondare hori jaten joateko garaia. Zorte pixka batekin, ondarerik gabe jaio eta ondarerik gabe hil. Ez naiz herentzien aldekoa, uste dut areago kalte egiten dutela mesede baino, oro har.

Eskema horretatik abiatuta, pentsatu nuen Esteñibar osatuta amaiera ematea metatze faseari, eta gero gerokoak. Kutxako azken urteetan soldata oso ona jasotzen nuen eta horren aurrezkia etxean inbertitzea erabaki genuen. Hau izan zen plan berriaren lehen osagaia.

Bigarrena zen Fatimaren egoera. Ni Kutxatik libratu eta nahieran bizitzeko moduan nengoen, baina bera ikastolan 35 bat urtez jardunda nahikoa ‘gastatuta’ zegoen irakaskuntzarako. Hain egoera desberdinetan, nekez biziko ginen elkarrekin eroso; orduan berak eszedentzia eskatu zuen. Baina horrek esan nahi zuen ez zuela diru sarrerarik izango; eta bere belaunaldiko emakumeak aitzindari izan zirenez masiboki lan ordaindua egiten, ez zitzaion balekoa soldata propiorik gabe bizitzea. Jarduera ekonomiko eramangarri bat behar zuen.

Eta hirugarrena zen etxe handiarena. Esteñibar guk behar genuena baino askozaz handiagoa zen, eta zaharberritzerakoan etxearen handiak zorra handitu egin zuen. Horregatik aipatzen genuen gure artean etxeak berak lagundu behar ligukeela zorra ordaintzen. Nola? Ba mahastizaintza jarduera bagenuenez, nekazalturismoa eranstea zen aukera garbi bat. Hartara, mahastizaintza eta nezakazalturismoa elkartuta, lanpostu bat sortu genuen Fatimarentzat, bere autonomoak ordaindu eta diru sarrera propioak izan zitzan. Soluzio bikaina izan zen, emakume nekazari gisa hartu baitzuen erretiroa, ikastolara bueltatu beharrik gabe.

Beraz, Esteñibar bukatzeko obrak egokitu genituen nekazalturismoaren beharretara. Gela bakoitzak bere komuna izango zuen barruan, egongela bat sortu genuen propio bisitarientzat, eta saiatu ginen dekorazioa ere erakargarria izan zedin. Lanak amaituta, hiru gela eder atera zitzaizkigun alokatzeko; baina ganbarakoak ez omen zituen betetzen araututako altuerak eta lizentziatik kanpo utzi behar izan genuen. Bi gelekin egin genuen aurrera 2012ko hasieran.

Negozio ereduari buruz, hausnarketa bat egin genuen. Elorrion bazeuden beste hainbat nekazaletxe, gelak alokatzen zituztenak merkatu prezio arruntetan; guk ez genuen haiekin lehian sartu nahi. Biok etxean egonda, denbora geneukan libre eta gustuko genuen jendearekin egotea; gainera atzerriko hizkuntza batzuk ere manejatzen genituen, gutxi-asko. Eta pentsatu genuen zerbait berezia eskaintzea: gurekin bizitzeko aukera. Ez soilik gurean egotea, baizik eta gure bizitzaren parte izatea, bisitariak nahi zuen neurrian. Gu bidaiari izan garenean, bidaia bat berezia bihurtu da txiripaz-edo bertako norbaitekin konektatu dugunean, ohiko turismoaren azala apur bat urratu eta barrurago sartzeko aukera eman digutenean. Ba gure asmakizuna izan zen txiriparik gabe, zuzenean aukera hori ematea. ‘Viure amb bascos’ jarri genion leloa webguneari, ‘Living with basque people’. Eta bertan eskaintzen genituen hainbat aukera: mendi ibiliak, herriko bizitza, museoak edota hiriak bisitatzea, etxean berriketan eta mahastian lasai ibiltzea, edota bisitariek nahi zuten beste edozein plan. Beti ere, guk lagunduta haiek nahi zuten neurrian eta doinuan. Noski, gure dedikazioak prezio bat zeukan eta ezarri genituen tarifak dezente altuagoak ziren nekazaletxe ohikoenak baino; horrela ez genien haiei lehiarik egiten.

Beste galga bat ere jarri genuen. Gure denbora bisitariekin ematekotan, ezin genuen batera plan bat baino gehiago egin. Hau da, behin erreserba bat jasotzen genuenean (nahiz gela bakarrekoa izan) nekazaletxea beteta zegoen.

Lau urtez iraun zuen esperientziak eta zoragarria izan zen. Zinez uste dut hedatzeko moduko estrategia osagarri bat dela, turismo kontrolatua eta humanoa sustatu nahi badugu. Formalki ere azaldu genizkion Jaurlaritzako Turismo sailari gure esperimentua eta aurkitzen ari ginen aukerak; baina orduan eta orain, turismoan arrakasta neurtzeko adierazle nagusia urtez urte kopuruak igotzea da, eta ez ziguten kasurik ere egin. Gurea ez zen hori. Jendea tantaka etorri zitzaigun, behar genuen neurrian; ze bisita bakoitzak asko eskatzen zigun eta denek utzi zuen arrastoa gugan. Batzuk nabarmenduko ditut, hain zuzen utzitako arrastoa sakonagoa izan zelako.

Gure lehen bezeroak Bäerschi suitzar bikotea izan ziren. Semea zeukaten Erasmus egiten Mondragon Unibertsitatean, eta Joxe bertako irakaslea izanda mahats-biltzera gonbidatu zuen Esteñibarrera. Mutilak hain gustura pasatu zuen eguna, pentsatu zuela gurasoak bisitan etorraraztea gure etxera. Udazkeneko eguraldi ederrarekin iritsi ziren, hiruzpalau egunetarako. Gure adin bueltako bikote adeitsua zen eta oso gustura hartu genuen elkar. Haien artean alemanez egiten zuten, baina gurekin bitxia zen senarrak nahiago zuela ingelesez egitea eta emazteak frantsesez. Besteak beste oso mendizaleak zirenez, txango gogoangarria egin genuen Arantzazura, eta handik oinez Urbiara; fonda aurrean eguzki gozotan bazkaldu genuen: entsalada, arrautza parea txorizoarekin, sagardoa, gazta, kafea eta buelta. Suitzan ere bazuten mendi ederrik, baina txundituta geratu ziren gurearekin.

Azken egunean elkarrekin gosaldu eta bazihoazen. Gauez euria egin zuen eta goizean gure etxeko atean eguzkiak sortu zuen inoiz ikusi dudan ortzadarrik osoena eta ederrena. Gosaria utzi eta mahaitik jaikiarazi nituen esanaz despedidarako sorpresa bat prestatu geniela; eta ate aurrean marabilla hura ikusi zutenean… ufa! Peter-ek argazki panoramikoa ezin -hurbilegi zegoen nonbait- eta zatika atera zuen ostarkua (gero Suitzan ordenagailuan integratu eta argazki ikusgarria bidali zigun). Hunkituta eta malko artean esan genion agur elkarri.

Kasu berezia izan zen baita ere Llamas familiarena. Paco Leonen jaioa zen eta umetan Elorrioko frailetan ikasitakoa. Bi alaba helduren aita zela Valentzian, haur garaiak haiekin berpiztu nahi izan zituen eta Elorriora etorri ziren egun batzuk ematera. Lagundu genion bere ikaskide ohiak eta haurtzaroko parajeak bilatzen, eta horrekin hurbiltasun berezia sortu zen gure artean. Alabetako batek bere blogean idatzi zuen serendipia behar zela izan haiek Elorriora ekarri zituena, eta orduan ikasi nuen nik hitzaren esanahia. Harrezkero sarri itzuli ziren formatu desberdinetan -alaben bikoterik ere ezagutu genuen- eta, egindako bisiten artean, Paco sindikalista komunistarentzat ahaztezina izan zen Gallartara egin genuena, Pasionaria-ren jaioterrira, eta hango meatzen museora. Haiekin harremanetan jarraitzen dugu oraindik.

Urte berean etorri ziren Spikedrivers taldekoak ere, Constance, Ben eta Maurice. Blues oinarriko musika talde bat zen, eta kontzertu-biran zetozen Lisboan azkena emanda, handik lau bat egunera beste bat Gasteizen emateko. Hauek ere gure adin bueltakoak ziren, eta trotearekin nekatu samar zeuden, beraz manager-ak gurean utzi zituen atseden hartzeko. Eta baita haiek hartu ere! Zenbat lo, zenbat barre, nolako otorduak eta whisky zurrutadak! Ez zeuden asko ibiltzeko, baina Elorrioko paraje eder batzuk ikusi genituen; eta, batez ere, Esteñibar gozatu zuten ikaragarri: mahastian lan pixka bat, arbolape batean entsegua, mahai bueltan berriketaldia. argitasuna, bakea… Haien webgunean Esteñibarren argazki bati oin hau jarri zioten hitzez-hitz: “Esteñibar, our three-days-house in heaven (gure hiru eguneko etxea zeruan)”

Joan bezperan bapatean esan ziguten egonaldi zoragarria eskertzeko kontzertu pribatu bat emango zigutela, Belengo estalpearen antza zeukan etxeko atarian. Han jarri zuten Maurice-n bateria, alfonbratxo baten gainean, Constance-n anplifikagailua baixuarentzat, eta Ben libre kitarra akustikoarekin. Izar eta ilargipean eta dozena bat entzulerentzat, han eman ziguten kontzertu gozoa, begietara begirakoa, ahaztezina. Eta diska bikoitz bat ere oparitu ziguten, Scary a vasca esaldia eskuz idatzita (ikus bideoa). Haiek hura Eskerrik asko irakurtzen zuten.

Orduan sortu zen ideia: hurrengo egunean Gasteizko kontzertuan euskaraz hitz egingo zuten. Eta prestatzen hasi ginen: haiek esan beharrekoa ingelesez esan, guk euskarara itzuli eta esan, gero haiek hura idazteko haien arau fonetikoen arabera. Nahikoa barre egin genuen!

Hurrengo egunean, nola ez!, haiekin joan ginen Gasteizera. Fallerina lorategian zuten kontzertua eta jende asko bildu zen. Sarrera euskaraz oso txukun egin zuten, eta jendeak sekulako txalo zaparrada jo zien. Ez dago esan beharrik zenbateraino geunden gu pozik. Kontzertua oso ondo joan zen, Esteñibarren intimoa izan zena han indartsu jo zuten, eta ondoren mokadu bat elkarrekin eginda besarkada luze artean agurtu genuen hirukoa. Ukituta oso, beste behin.

Zerrenda errepasatzen, Kelly Luscombe nabarmendu zait. Amerikako Estatu Batuetatik etorri zen, Chris Bea senarrarekin, jatorri bizkaitarreko enpresaria berau. Sarri etortzen ziren Euskal Herrira, eta kasu honetan Elorriora etortzeko arrazoia izan zen Xarnege musika taldearen emanaldi bat; oso zaleak ziren haien musika euskal-okzitaniar hibridoarena. Eta Elorrion geratzeko ostatu bila hasi zirenean, Kelly-k esan zigun webgunean aurkitu zuen arteak harrapatu zuela, bera artista plastikoa baitzen, besteak beste. Egia esan, webgunean diru dezente eta denbora asko inbertitu genuen; eta guk nahi genituen bezeroek estimatzen ziguten ahalegina.

Izan genituen bisitari ilustreak ere: Joxe Mari Porrotx, Kepa Junkera edota Marcos Eguren ardogilea, esaterako. Xelebreak ere bai, txakurzale alemaniar bat auzoko txakur-eskolara etorritakoa; Mike Pinkepank zuen izena eta, gaitzizena badirudi ere, kreditu txartelak hori bera zioen.

Seguruenik poz handienetakoa eman ziguna izan zen Annie eta Xavier-ena. Australiarrak ziren, itxuraz asiatikoak eta Hong-Kong-en bizi ziren. Gure beste bisitari batzuren antzera, Etxebarri jatetxe ospetsura zetozen turismo gastronomikoan, eta lotarako Esteñibar aukeratu zuten. Hartatu genituen eguerdian etxean, lagundu genien Axpera eta iluntzean zain egon gintzaien. Egia esan, Llamas valentziarrak ere bazeuden gurean, baina bisitari berriek gurekin egon behar handirik ez zutenez, ez genuen bateraezintasunik ikusi.

Kontua da Annie eta Xavier iluntzean etxera itzuli zirenean, mahai bueltan aurkitu gintuztela dozena erdi bat lagun, mokadua egiten eta berriketan, aldarte onean. Gurekin esertzera gonbidatu genituen eta haiek pozik onartu. Eta elkarrizketa jariotu zen heinean jakin genuen haien bizimodu profesionalaren gogorraz, merkatu kapitalistaren eta txinatar inperioaren baturaren menpe. Kontatu ziguten lan profesionaleko lehen urteetako presioak zenbat jenderi eragiten zioen gaixotasun fisikoa ala mentala, eta sarritan suizidioa. Haiek faserik gogorrena pasatua zuten, hasita zeuden oporrak izaten (urtean 15 egun) eta gurean zeuden 10 egunetan gure 10 jatetxe onenak probatzeko planarekin. Ikuspegi azeleratu horrekin guri begira jarri zirenean, flipatu egin zuten: lasai bizi ginen, hitz egiteko astia geneukan, barre egiteko beta ere bai… Esan genien saiatzen ginela bizipoza praktikatzen, bizitzaren alde onei zukurik handiena ateratzen. Eta ondo ikasi zuten hitza, bai horixe!

Hurrengo goizean gosaldu eta alde egitekoak ziren, baina aipatu genien Urkiolamendira igotzeko asmoa geneukala valentziarrekin, eta nahi bazuten… Ba han joan ginen denok Urkiolatik gora, behi, behor, haitz, eguzki eta txori kanta artean. Eta gure bikote asiarra ahoa eta begiak zabalik, dena irentsi nahian, argazkietan oroitzapenak gordetzeko. Hamabitako gozoa egin genuen eta etxera bueltan trasteak jaso eta han joan ziren bigun-bigun, programatutako hurrengo jatetxera, autoaren lehiotik buruak atera eta “bizipoza, bizipoza” oihukatuz. Handik astebetera, etxera itzuli berritan, mezu luze eta eder bat idatzi ziguten, bizi-ikuspegia aldatu zien topaketa hura eskertuz.

Arrasto ederrak utzi dizkigu bihotzean nekazalturismo aldi hark. Eta guk bisitariei gutxienez erakutsi genien badela munduan euskaraz bizi den jende adeitsua. Kike Amonarriz-i bideoan azaldu genion bezala, euskaraz interes erantsia baitaukagu, baita turistentzat ere.

22. KUTXA ZENTRALA

by mikelirizar

Lanean konforme ez eta Kutxatik alde egiteko prestatu nintzenekoa; eta nola horren ordez ate berri bat ireki zitzaidan bertan, ohiko moldeetatik mugiarazi ninduena: palazioak, gorbatak, hierarkiak, goi politika…

Goiena sortzeko eszendentziatik bueltan euroaren ezarpena tokatu zitzaidan Kutxan, 2002ko hasieran. Sekulako txolopotea geneukan egunero bulegoan, lan ohikoei txanpon aldaketa metatu zitzaielako. Baina nire arazoa ez zen lanez gainezka egotea, baizik eta lanean gustura ez aritzea. Bulegoan gero eta garrantzi txikiagoa ematen zitzaion lehiatilako arretari eta nik horretan iraun nahi nuen, lan komertzialean katramilatu gabe. Bulegoko nagusiarekin eta erakundearen lan filosofiarekin sintonia eskasa neukanez, bezeroekin eta lankideekin saiatzen nintzen tarte atseginak sortzen.

Egoera horretan nengoela abiatu zen Kutxako langile euskaltzaleen ekimen bat, erakundean euskarari bultzada emateko. Ziklikoa zen, eta lehenago ere ibilia nintzen halakoetan. Hasi ginen bilerak egiten, taldetxo bat egonkortuz joan zen, eta aukera ikusi genuen zderbait egiteko. Izanari izena jartzeko orduan nik proposatu nuen Simetria deitzea taldeari. Kutxaren baitan hizkuntzen arteko simetria lortzea sekulako aurrerapena izan zitekeen euskararentzat, eta aldi berean fokoa irekitzen genuen euskararen sustapenetik hizkuntza kudeaketara. Zalantzak izan ziren, baina izena onartu zuen taldeak. Egoeraren analisia testu labur batean idatzi eta bilera eskatu genion Giza Baliabideen zuzendariari, Carlos Ruiz-i. Monitore ibili nintzen garaian Carlos Trebakuntza Zentruan ari zen, eta estimatzen genuen elkar. Carlosekin bilera ondo joan zen eta harremanetan jarraitu genuen.

Hala ere, bulegoko egoera gero eta gogorragoa zitzaidan eta pentsatzen hasi nintzen Kutxa uztea. Ezer erabaki aurretik, ordea, Carlosi bilera eskatu nion eta aukera posibleez galdetu, baina Esteñibarreko zorra oso handia zen eta ez genuen aukerarik ikusi. Berari, ordea, beste argiren bat piztu zitzaion, ze handik gutxira Kutxa zentralera joatea proposatu zidan, bere arlora. Behin han, elkarrekin hainbat egitasmo perfilatu genituen , eta 2006ko amaieran Kutxak izendatu ninduen Hizkuntza Plangintzaren eta Barne Komunikazioaren arduradun.

Niretzat erronka handia zen. Ordura arte, gizarte ekimenetan aritua nintzen; ardura postutan sarri eta erakundeekin harremanetan beti, baina botere instituzionalaren beste aldean, nolabait esatearren. Carlosek aurrean jarri zidan erronka zen boterearen sareetan mugitzen hastea, nire eta gure helburuak aurrera eramateko. Arrisku bat behintzat bistakoa zen, alegia, sarean harrapatuta geratzea helbururik lortu gabe. Baina ordurako banuen konbentzimendu argi bat: gizartean euskararen posizioa izango da euskaltzaleok hartzen dugunaren araberakoa; eta alferrikakoa da hizkuntzarentzat gailurra aldarrikatzea, geu ez bagaude prest igoeraren arriskuak hartzeko eta peajeak ordaintzeko. Banituen 40 urte paseak, egurkada batzuk hartuak, gaitasun batzuk landuak, eta aukera zetorkidan mutur parera. Zer egingo nuen ba? Aurrera bolie!

Zentrala ekosistema arrotza zitzaidan eta, eskarmentu batzuk banituen arren, ikuskizun zegoen ea horiekin gai izango nintzen aurrera egiteko. Probintziatik iritsi berria nintzen, ez nituen palazioko trikimailuak ezagutzen, ez nintzen inor. Lanpostua bera ere berria zen, bi funtzio eta bi lantalde txiki biltzen zituen, ordura arte aparte aritutakoak. Eta, aldi berean, Intranetaren kudeaketak lankide guztion bistan jartzen gintuen uneoro, ez zen preziso sail diskretua.

Komunikazioko taldea handixeagoa zen eta bazuen eguneroko jardunaren inertzia; hor errazago egin zitzaidan lehengo martxari eustea eta berrikuntzak patxada apur batekin lantzea. Hasieran behinik behin. Ze Intranet berrian bazegoen foro bat irekia langileentzat eta urte horietan Kutxa ari zen Espainian sekulako hedapena gauzatzen. Nire zoritxarrerako, une batetik aurrera petralkeria hasi zen tantaka foroa kutsatzen eta akordatzerako gaur egungo sare sozialetan ohikoa den zaborra nagusitu zen gure laneko tresnan. Saiatu ginen kanalari eusten eta sekulako lana egin behar izan genuen goizero foroaren kaka-jarioa moderatzeko, emaitza erdipurdikoekin; baina azkenean zuzendaritzak erabaki zuen foroa deuseztea. Haren ordez bost blog sektorial sortu genituen: trafikoa murriztu zen eta zaborra amaitu. Ez da txorakeria, badira ia 20 urte uholde digital toxikoak sufritzea tokatu zitzaidala; horregatik seguruenik gaur Mastodonen bakarrik agertzen naiz noizbehinka.

Komunikazioan bainoagoa, hizkuntzaren esparruan eskatzen zidan Carlosek jauzi esanguratsu bat , eta hartara jarri nintzen bete-betean. Lehen lana izan zen nire posizioa sendotzea, jakinduriaz eta harremanez. Beti ekintzan ibilia nintzen, eta orduan deskubritu nuen soziolinguistika, UEUren Larraonako ikastaro batean. Horrekin batera, palazioa partekatzen zuten Kutxa eta Aldundiaren arteko lankidetzaren baitan ezagutu nuen, besteak beste, Joxean Amundarain, geroztik ezinbesteko erreferente eta lagun dudana. Lankidetza horretan sortutako konfiantzek eramango ninduen Aldundira 2015ean.

Etxe barruan lehentasuna eman nion erakundea ezagutzeari: non hartzen ziren erabaki handiak eta ez hain handiak, nola argudiatzen ziren proposamenak, zeintzuk zuren balio totem-ak, non eragin behar zen gauzak gerta zitezen… Oraintxe Arantza Urretabizkaia zahartzaroarekin bezala, niretzat terra incognita zen Kutxa lurraldearen mapa geografiko eta sozio-funtzionala egiten aritu nintzen.

Urte betera lanak aurreratu samar neuzkan eta gai sentitu nintzen BAT soziolinguistika aldizkarian egindako ibilbidea azaltzeko, artikulu honetan (BAT aldizkariaren 65. alean argitaratu zen artikulua; artxiboan, ordea, izenburua ondo badago ere, nire beste artikulu bat dago zintzilikatuta. Horregatik, izkribu orijinala berreskuratu dut hemen jartzeko). Egitura oso konplexua zen Kutxa eta arlo/ildo askotan eragin beharra zegoen aldi berean. Artikuluan azaltzen dira xehetasunak; horiez gain une gogoangarri batzuk nabarmenduko ditut.

Lehena lotzen da Hizkuntza Politika Orokorra onartzearekin. Ordura arte arau soltez kudeatzen zen hizkuntzen esparruari, plangintza oso eta koherente bat emango zion dokumentua ondu genuen. Lanak aurreratuta zeuden ni iritsi orduko, eta azken moldaketekin batera salmenta-lan batzuk egin nituen plana onartu behar zuten goi karguen artean. Azkenik, Zuzendaritza Batzordera eraman ninduen Carlosek HPO defendatzera, traje eta gorbata txukunenak jantzita. Carlosen esaldia zen “euskarak gorbata gehiago behar ditu”. 2006tik hona gorbata gutxiago erabiltzen da oro har, baina esanahiak hor dirau: harreman komertzialetan, nori saldu behar zaion, haren moldeetara hurbildu, izan trajea ala hizkuntza. HPO erosi egin zuen Kutxako zuzendaritzak. Eta zuzendarietako batek aipatu zuen: “Oso plan gihartsua da, ez daukagu arlo guztietan halako palanka potenterik”. Hasiera ona.

Kutxaren kartografia egiterakoan ohartu nintzen Alor Teknikoak pisu handia zuela, egitura teknologikoarekin bat ez zetozen proposamenek ez zutela aurrera egiten. Eta alor horretan aurkitu nuen talde gidari bat oso lagunkoia, tartean ale batzuk euskaltzale petoak ere bai. Alor Teknikoarekiko harremana bereziki zainduta lortu genuen gure proposamenak eramatea erabakiguneetara arduradun teknologikoen onespen eta bulkadarekin. Berme hori lortuta, seguru samarra zen aurrerabidea.

Beste elementu bat oso eraginkorra izan zen Kutxaren ospe korporatiboa. Zuzendaritza oso adi zegoen ea gipuzkoar gizarteak nola ikusten zuen lurraldeko finantz-erakunde nagusia, eta zorrotz zaintzen zuen bere ospearen bilakaera. Hori ikusita, hitzarmengintza prozesu bat abiatu genuen gipuzkoar eskualdeetako udalekin, elkarrekiko harremanetan eta herrietako zerbitzuan euskarari bultzada emateko. Lehen eskualdea Buruntzaldea izan zen, eta ez daukat ahazteko sinatze-ekitaldia Kutxaren areto nagusian, Andia kalean. Sinatzaileen artean baziren EAJ, Bildu eta PSEko alkateak, EAJko foru diputatua eta Kutxako presidentea, eta ikusleen artean Kutxako zuzendaritza ia osoa, eta dozenaka zinegotzi, teknikari edo herritar. Ekitalde harekin, nire konfiantza areagotu egin zen eta baita proiektuaren sinesgarritasuna.

Zorioneko txiripa bat ere izan genuen bidean, Jaurlaritzako HPSk orduantxe aurkeztu baitzuen LanHitz ekimena, eta bere baitan Bikain ziurtagiria. Kutxa ari zen aurrez EFQM ereduaren arabera bere kudeaketa hobetzen bikaintasunaren bila, eta euskararekin gauza bera egitea oso naturala egin zitzaion. Txundituta ikusi nuen nola mobilizatu zen zentraleko organigrama osoa, arloetako zuzendari guztiei zegokielako auditoritza pasatzea eta erantzukizuna hartzea. Zerbitzu zentraletan zilar maila aitortu ziguten, eta lehen finantz-erakundea izan ginen bide horretan; baina benetako emaitza bikaina izan ziren bisita aurreko prestaketa, auditoritza bera eta ondorengo ardura partekatzea. Arduradun guztiek bereganatu zuten hizkuntzena haien arduren artean.

Bazen gune bat Kutxan pertsonengan eragin handia zuena: Trebakuntza Eskola. Harrera ikastaro askotan tokatu zitzaidan sartu berriei Kutxaren hizkuntza politika azaltzea eta hasieratik eskatzen genien profesional bikainak izatea bezeroak nahi zuen hizkuntzan, horretarako euskararen hanka bereziki indartuta. Eskolan lantzen ziren baita ere langile bakoitzak bere ibilbide profesionalean beharko ziten gaitasunak, eta hor ere txertatu genuen hizkuntza-aldagaia. Beste pieza garrantzitsu bat.

Osagai asko bilduta lortu genuen hizkuntzen plangintza eta kudeaketarako sistema oso bat eraikitzea, langileen hautaketan hasi eta bezeroaren azken premia ere kontuan hartzen zituena, tartean trebakuntza, produktuen diseinua, laneko harremanak eta kanpo komunikazioa landuta. Nire hitzetatik harago, Carlos nagusiak oso argi azaltzen du gure ikuspegia elkarrizketa honetan.

Gustura eman nuen Kutxan aldi hau, besteak beste nire ideologiaren oinarriarekin sintonia bazuelako. Aurrezki kutxak erakunde publikoek sortu zituzten, hiriburuetako udalek kutxa munizipalak eta Aldundiek probintzialak. Banku pribatuen sistema nagusiki fortuna edo negozio handiei bideratuta zegoen bezala, kutxen eginkizuna zen herritarrei aurrezteko bideak, mailegu irisgarriak eta zerbitzu oinarrizkoak eskaintzea. Horien artean oso adierazgarria da bahitetxe-zerbitzuarena: familia bat larri zegoenean ondare bat bahitzen zuen (enpeñatu) diru bat lortzeko eta ahal zuenean berreskuratu zezakeen. Sortzezko bokazio horren ondorio zen nik Kutxari ezagutu nion gobernantza: 100 ordezkarik osatzen zuten organo gorena, Batzar Nagusia; horietatik 10na zegozkien Donostiako Udalari eta Gipuzkoako Aldundiari, Kutxa Munizipalaren eta Probintzialaren sortzaile gisa; beste 30 Gipuzkoako udalei, biztanleriaren arabera; 43 ziren bezeroen ordezkariak, zozketaz aukeratutako konpromisarioen artean hautatuak; eta azken 7ak zegozkien langileen ordezkariei. Gaur oraindik ez dut imajinatzen banku publiko batentzat gobernantza formula askoz egokiagorik. Gainera, Bizkaian, Araban eta Nafarroan baldintzak antzekoak ziren, eta lau euskal kutxen Federazioa ere existitzen zen.

Hitz guztiekin esan behar da, Kutxetan ez zegoen akziodunik ez eta dibidendu pribaturik ere. Urteko mozkinen zati bat erakundea kapitalizatzeko erabiltzen zen eta soberakina gizarte ekintzaren bidez herritarrei banatzen zitzaien. Badakit eskema honen funtzionamenduak gabeziak eta arrakalak izan dituela, baina aldarrikatzen dut aurrezki kutxak izan direla banku publiko izaeratik hurbilen geneuzkan egiturak; eta deitoratzen dut nola herrigintzan gutxietsi egin ditugun, banku pribatuen zaku berean sartuta, banku publiko funtziora bultzatu partez.

Estrategia falta hori agerian geratu zen finantza-sistema trinkotzeko olatua sortu zenean, 2000ko hamarkada amaieran. Elkar irensten hasi ziren bankuak, argudiatuz tamaina handia ezinbestekoa zela irauteko, eta zurrunbilo horretara eraman zituzten kutxak ere, haien etorkizunaz estrategia propio bat lantzeko astirik ere eman gabe. 2008an barrutik bizi izan nuen Bizkaiko eta Gipuzkoako kutxen bategiteko ahalegina. Araban PPk agintzen zuen Vital-en, eta ez zuen bategiterik nahi, baina beste bien artean akordioa erdietsi zen, Arabari atea zabalik utzita. Eta Bizkaia izan arren ia Gipuzkoa halako bi, boterea banatzeko tratuan Bizkaia izango zen %60, eta Gipuzkoa %40. Bizkaiak onartu zuen bategitea, baina Gipuzkoan sortu zen kontrako fronte kurioso bat, besteren artean ‘arrain handiak txikia jan’ salatzen zuena, eta Batzarrean bi hereneko emaitza kolokan jarri zuena. 100 botuen kontaketaren amaieran bategitearen alde 63 egon ziren… eta 67 behar ziren. Pikutara akordioa!

Nik ez daukat garbi ea bategitea derrigorrezkoa zen, edo ba ote zegoen beste biderik. Baina agerikoa zen kontrakoen artean ez zegoela alternatiba argirik, eta nire ustez herrigintza izan zen galtzaile nagusia zapuztutako prozesu hartan. Baina hori hurrengo atalean garatuko dut.

Izan ere, 2009ko hasieran Kutxan bertan eta Carlosen eskutik beste tren bat pasatu zen nire ate aurretik eta beste abentura bat hasi zen, atal berezia eskatzen duena. Hemen esandakoak errematatzeko, Bat Soziolinguistika aldizkarian urte bete geroago argitaratutako beste artikulu bat dakart, aurrekotik bilakaera nabarmena erakusten duena. Oso harro nago Kutxan hizkuntza kudeaketarekin egin genuenaz, nahiz geroko bategitean guk eraikitakoa pikutara bidali zuten. Hurrengo zerbait ganorazkoa egin nahi duenak, antzeko iblibidea egin beharko du.

07. ORIO

by mikelirizar

Kanpina, Txirla, lehen lagun-talde benetakoa, Orioko zubitik palakadak neurtzen, estropada balandrotik, goizaldean mundua konpontzen, euskaraz natural, hitanoa bai baina…

Aurrez ere iritsia nintzen Oriora, baina mirotz herriak lehen arrasto sakona utzi zidan Ormaiztegiko lagun talde batek kanpinean egin genuen egonaldian. Nik 14/15 urte izango nituen, ordurako denbora asko emana nintzen herritik kanpo eta ez zen ohikoa opor planak haiekin egitea, baina noizbehinkza suertatzen zen. Euskal Herrian kanpinak hasita zeuden martxa hartzen, batez ere atzerritarrekin, eta norbaiti okurritu zitzaion probatu egin behar genuela. Dendarik ez, eta uste dut Beasaingo La Sallen eskatu/alokatu genituela; nola edo hala antolatu, eta han joan ginen hamar bat egun pasatzera.

Taldekoon gurasoak, oro har, ez zien asko fio gutaz; horren adierazgarri da egonaldiko igandean txangoa antolatu zutela gu bisitatzeko, eta etorri zirela garbantzu lapiko handi batekin. Badaezpada. Guk jan egiten genuen, baina gehiago parranda. Sekulako askatasuna sentitzen genuen kanpinean, atzerritarrez inguratuta, eta Oriok bazeukan orduan puntu hippy polit bat, liluratu gintuena. Nire imajinarioan herria goi-goian geratu zen egonaldi haren ondoren.

Handik pare bat urtera, aitak Madrilen lortu berri zuen lana eta familia hara mugitzeko logistika prestatu zuen. Bera urte hasieran hasi zen han lanean, hotel merke batean gela hartuta, eta familiarentzat pisu egoki bat bilatzeari ekin zion. Hura aurkitu zuenean, Ormaiztegirako bidaiak baliatzen zituen trasteak eramateko, autoa goraino kargatuta. Horri esker, uda parterako Ormaiztegiko etxea libratu samar zegoen, eta posible izan zen hango egurrezko altzariak Beasaingo Eskisabelen aroztegira eramatea txukuntzeko, gero handik zuzenean Madrilera garraiatu eta etxean muntatzeko. Horretarako, ordea, guk etxetik kanpo behar genuen eta aitak Orion alokatu zuen pisu bat, udako bi hilabete han eman genitzan. Hain ondo pasatu genuen uda hura Orion, beste hainbat urtez itzuli ginela familian, eta baita bakarka ere.

Bagenituen bertan lehengusu txikiak eta haiek erraztu ziguten sarbidea herrian. Niri dagokidanez, lehen harreman zirkulotan bazegoen herriko jendea, baina baita beraneanteak ere, eibartarrak eta madrildarrak. Haiekin Zarauzko Euromarrera joaten ginen, eta han maitemindu ginen Simon & Garfunkel-en Bridge Over Troubled Water diskoaz. Taldean bazegoen neska madrildar bat, aita norvegiar diplomatikoa zuena. Gurekiko estralurtar bat izan zitekeen, baina neska jatorra zen, eta konfiantza polita sortu zen berarekin. Behin nerabe arteko elkarrizketa sakon horietako bat izan genuen eta amaieran Cristina norvegiarrak pribatuan aholkua eskatu zidan bere bizitza egoki bideratzeko. “Segurtasun handia daukazu, oso argi ikusten dituzu gauzak” esan zidan. Eta bapatean kontzientzia hartu nuen sortzen ari zitzaidan azalarena, barnean zalantzaz josita sentitu arren, ingurukoen bistan nortasun sendoa ematen zidana.

Hamasei urterekin bizar duin bat uzteko moduan egon nintzen eta horrek areagotu egiten zuen nire itxurazko heldutasuna; 20 urtetik gora botatzen zidaten 16 besterik ez neukanean. Egia da Donostia, Donibane Lohitzune eta Nonantolako egonaldiekin, gehi aitaren eskutik izandako harreman helduekin, adinari zegokiona baino ‘mundu’ gehiago neukala eta hori seguruenik islatu egingo zen nire jendartean egoteko moduan. Baina azal itxurosoaren azpian barrua oso biguina neukan. Coulant bat nintzen.

Denboran aurrera beraneanteak desagertuz joan ziren (gu ez ginen beraneante, noski) herriko gazteen mesedetan. Neska-mutil koadrila handi bateko parte bihurtu ginen Kontxi arreba eta biok, eta hura da seguruenik nire adin bueltako jendearekin izan dudan lagun-talde bakarra. Goizez hondartzan elkartzen ginen egunez ahal genuenok; arratsaldez, Bordatxon; eta gauez sarri itzultzen ginen hondartzara, batez ere bikoteak sortzen hasi zirenean. Nik orduan kitarra pixka bat jotzen nuen eta Moustaki zalea nintzen oso; musika ezin aproposagoa bilkura haietarako. Grand père bezalako doinuak kantatzen nituenean bikoteak lausotu egiten ziren ilunpean. Tarteka Guardia Zibil bikotea agertzen zitzaigun, diosala egitera; aldarte onean, oro har. Itsasadarra zaindu behar zuten gauez, kontrabandoa omen, eta errondan zeudela entretenigarri zitzaien nonbait gazte koadrilak agurtzea.

Estropadetan Orio nagusi zen urte haietan ere. Arrazoi asko aipatzen ziren: traineruaren diseinuan eta materialetan egindako iraultza, entrenatzaile frantses batek prestaketa fisikoan emandako jauzia, banku mugikorrean ikasitakoaren eragina… Seguruenik horiek denak behar ziren, baina miruen arrakastaren oinarrian egon da beti herritarren zaletasun ikaragarriak sortzen duen harrobia. Koadrilan Iñaki genuen arraunlari 70etako eskifaia ospetsu hartan. Ogibide gisa butano banatzaile aritzen zen, sorbalda bakoitzean bonbona bana hartuta eskaileretan gora eta behera. Lana bera entrenamendu txarra ez.

Orioko zubitik ikusita nago Oxfordeko eta Cambridgeko ontzi dotoreak bertakoekin lehian. Baina halako une distiratsuetan adina zale pilatzen zen zubian estropada erabakigarrien bezperetan, traineruaren palakadak zorrotz neurtu eta ondorioak ateratzen. Benito Lertxundi zen epaile jakintsu horietako bat. Frontoian ikusten zen sarri palan, Txirla diskotekan edo tabernan tarteka, baina ez zuen hutsik egiten zubiko hitzorduetan. Poztu naiz ikusita bere kantu bat bihurtu dela arraun taldearen ereserkia eta udaletxeko balkoian egin dioten omenaldia.

Txirla diskotekak merezi du aipamen soil bat baino gehixeago. Udako gauetan oso sarri elkartzen ginen han herrian zebilen fauna guztia. Beste diskoteka, Oilagorra, serioagoa zen; tarteka joaten ginen, baina Txirlan martxa handia zegoen, eta momentuko musika berria: Mungo Jerry, Credence, Rare Bird, Esther&Abi Ofarim, eta bereziki Soulfoul Dynamics, hauen ‘Mademoiselle Ninnette’ entzun orduko aztoratuta jartzen nintzen dantzan. Dantzari ontzat neukan nire burua, erritmoa ondo jarraitu eta mugimendu oso markatuak egiten nituelako; gaurko begiradarekin, seguruenik oso histrionikoa izango nintzen, eta atzera begirako lotsa moduko bat ere sentitzen dut. Dantza arautuan jarraitzen dut, baina dantza librearekin ez nago eroso. Orioko sasoian, dantzaz aparte, kitarrarekin jotzeko oso kuttuna nuen Heart of Gold, Neil Young handiarena.

Estropadetara itzulita, beste izen sonatu bat orduko arraunarekin lotzen dudana da Jose Luis Kortarena. Orduantxe ari zen banku mugikorrean arrakasta handia izaten eta traineruan sartu zuten. Han banderak irabazten hasi zirenean Korta idolo handia bihurtu zen Orion. Horregatik eragin zien neurri gabeko amorrua Lasartera joan zenean, traizioa ere aipatzen zen. Baina portaera pertsonaletik harago, bazegoen herrian epika bat: Orion herri osoa zegoen traineruari bultzaka eta Lasarten, aldiz, Michelin enpresa zen bultzatzaile nagusia. Klase borrokaren pasarte hark himnoa ere bazuen: “Lasarte es un bonito-to-to, Orio es un atún. El atún se come al bonito-to-to…”

Eta hain sonatu izan gabe ere, Luxiano Manterola aipatu nahi dut. Arraunlari puntakoa zela, estropada batetik bueltan auto istripua izan eta paraplegiko geratu zen. Lagun komun batek esan zidan andregaia kolpetik altxa eta elkarrekin segitzeko prestatu zenean, Luxianok eskatu ziola bere bidea egiteko, ezingo zutela egoera berrian bikote bezala iraun. Banatu ziren eta arrastoa galdu egin nien. Baina 35 bat urte geroago Kutxako zentralera iritsi nintzenean, gure taldeko Ramonik azaldu zidan bere senarra zela gurpil-aulkian mugitu behar zuen oriotar bat… Luxiano izenekoa! Bizitzaren txiribueltak! Ezin jakin ea lehen bikotea uzteko erabakia egokia izan zen ala ez; baina, Ramoni ezagututa, ziur nago harekin ezkondu izanaz ez zela inoiz damutu Luxiano.

Ezin estropaden parte honetan Kontxa aipatu gabe utzi. Lehen igandean mendiz joaten ginen Igeldora, eta handik primeran ikusten genuen estropadaren ibilbide osoa. Bigarren igandean, berriz, Aquariumaren inguruan kokatzen ginen, Portaletako apustuak, arrapalako prestaketak, helmuga eta ondoren harrera, dena eskura izateko. Behin, lagun baten lagunak eskaini zigun estropada balandro batetik jarraitzea, badia erditik. Hantxe jarri gintuzten lehenengo txanda baino lehen ainguratuta. Ura oso bare zegoen, baina erraz zorabiatzekoa izan naiz eta berehala hasi zitzaidan udaletxe ingurua nahi baino gehiago mugitzen. Handik aurrera, istriborrean botaka egin eta ababorrean uretara salto, ez zen nahi orduko estropada bukatu eta nire oina lehorrean pausatu. Zuzenean tabernara joan eta muskuiluak tomatetan irentsi nituen garagardo katxi batekin, lagunekin hitz erdi bat egin aurretik. Ez dut gogoratzen estropada nork irabazi zuen.

Orio izanda, koadrilan bagenuen arrantzalerik ere, nahiz ordurako ez ziren asko itsasoa aukeratzen edo onartzen zuten gazteak. Eta uda partea izanda, Goierri lehorrekook ikasi genuen lehenik beita eskuratu behar zela lehen milietan, eta gero afrikar kostaldera hilabete inguruko joan-etorriak egin hegaluzea harrapatzeko. Herrira bueltan, patroiak marinel bakoitzari bi hegaluze ematen zizkion, eta gure lagunek horietako bat gordetzen zuten koadrilarekin marmitako afari bikain bat egiteko. Ondoren, arrantzaleari lagun egin behar genion mozkortzen zen arte, eta haren lanturua entzun itsasoko bizimodu gogorraz; erritual terapeutikoa zen. Kontua da, arian arian, Nonantolan pasta freskoarekin bezala, Orion marmitakoarekin maitemindu nintzela.

Dena ez zen ordea hondartza, estropada eta marmitakoa. 18/20 urte bueltan elkarrizketa traszendenteak ere izaten genituen, noski. Bi ditut gogoan bereziki. Lehena Joxeanekin, gero sendagile bihurtu eta gazteegi hil zen lagun fina. Egun hartan, nonbait, ez nengoen aldarte oso baikorrean, eta kolore iluneko analisi bat egin nion, ez dut gogoratzen zehazki zeren gainean. Bukaeran erantsi nion zein argi ikusten nuen hori zela benetako egoera, eta ez tarteka baikorkeriak eragindako analisi pastel kolorekoak. Eta Joxeanek jakinduria handiz erantzun zidan baikorkeria zegoen bezala ezkorkeria ere bazegoela, eta bata zein bestea muturrera eramanda sortzen zen argitasuna faltsua zela erabat. Geroztik askotan gogoratu eta erabili dut ideia hau bizitzan: ustezko argitasun larregikoak itsutu egiten du. Baliagarriagoa da argi-itzaletan ibiltzea.

Bigarren elkarrizketa traszendentea parranda luze baten amaieran sortu zen. Gaugiro epelak lagunduta, kaleko eskailera batean jarri ginen laupabost lagun, eta heriotzaren gaia atera zuen norbaitek. Hasi ginen bakoitza beretik botatzen, gero eta barnekoiago; eta heriotzaren izua aitortzeko unean, besteen kontrara neuk azaldu nien ez nuela izu hori sentitzen. Alegia, hilda egoteak ez zidala beldurrik eragiten. Uste dut ez neukala gaia aurrez oso landua, eta bota nuena asko pentsatu gabe bota nuela. Baina geroztik bai, buelta batzuk eman dizkiot gaiari eta gau hartan irten zitzaidanari; eta 50 urte geroago berretsi egiten dut orduko intuizioa. Ez diot beldurrik hilda egoteari. Oro har gustatzen zait bizitza; uste dut ondo tratatu nauela, zukua atera diot eta oraindik aterako. Baina heriotzak badu baita ere askapenetik. George Brassens-ek Le testament kantuan dioen bezala: “Gorrotorik gabe utzi dut bizitza, ez dut berriro haginetako minik izango”

Esango nuke heriotzaren izua -eta norberaren heriotzaz ari naiz, noski- lotzen dela hiltzeko prozesuarekin: nola gertatuko den, luze joko duen, oinazerik izango ote den… Hau da, izu-eragilea ez litzateke hainbeste hil ondoko egoera, baizik eta hil bitartekoa. Hori horrela bada, zorioneko gara egungo legediak eta osasun publikoak aukera ematen digutelako nola hil nahi dugun aurrez adierazteko, berme eta zaintza artean gerta dadin.

Azken puntua: Orio eta euskara. Ordurako bazen Orio oso herri euskalduna, beste arrantzale herri batzuren antzera, eta gustura murgildu ginen gu giro euskaldunean. Alde kuriosoak bazeuden Orioko ohituren eta Ormaiztegin jasotakoen artean; nabarmenena, hitanoaren erabilera. Ormaiztegin mutilek toka egiten genuen normal samar, baina noka ez; nesken aldetik apenas entzuten zen hitanorik. Gure etxean ez zen egiten, eta bisitei entzun ere apenas. Orion, berriz, erabat ohikoa zen batzuk zein besteak toka eta noka jardutea. Horregatik gure lagunak harritu egiten ziren anai-arrebak gure artean zuka entzunda, erabat arraroa zitzaien. Herri berean, batzuentzat hitanoak gehiegizko konfiantza ere adierazten zuen. Neronek entzun nion ama bati alabari esaten: “Nobiyuai nola egingo dion ba hika? Errespetua, neska!”

Orioko giro euskalduna oso lagungarri egin zitzaidan Madrilen euskararekin abiatutako bidean. Herri bixi eta modernoa, atzerritarrak erakartzeko eta haiekin konektatzeko gai zen bere nortasuna eta hizkuntza natural erakutsita. Bazegoen munduan kosmopolitan egoteko modu euskalduna, beraz.

Gauzak nola diren, ez nuen zaindu Orioko koadrila eder hura. Uste dut ordurako Migel Mariren heziketaren ondorioz nomada emozionala bihurtuta nengoela. Halabeharrez ikasita nengoen nire bizitza kolpean aldatu zitekeela leku batetik bestera, eta prest egon behar nuela loturak askatzeko. Erroak Euskal Herrian izango nituen, baina luzeak, hara edo hona mugitu ahal izateko. Eta bizitzak atal berriak irekitzen zizkidan eran, aurrekoak ixten joateko ohitura hartu nuen. Seguruenik horregatik ez nion jarraipenik eman bizi osoan izan dudan lagun koadrila bakarrari.

01. ORMAIZTEGI LEHEN URTEAK

by mikelirizar

Familia, eskola, euskara, enpresa, herria, aurreneko ardurak eta aurkikuntzak, harremanetan lehen arrakalak, osasun kontuak…

Gurasoak amaren jaiotetxera ezkondu ziren, Juana eta Julianen Telleri-zahar kale baserrira. Bertan jaio ziren Izaskun eta Gurutze, bi arreba nagusienak, baina nirekin derrigorra izan zen etxe aldaketa. Berjaldegi-berriko gure partea ere ez zen handia, bi logela besterik ez baitzuen. Behean amona Kaietana bizi zen, eta berea zen baita ere goiko solairuaren zati bat. Gurean urtero arreba edo anai bat jaiotzen zenez, laster geratu ginen kabitu ezinda. Beraz, kanpoan ikasten hasi ginenean, ikasturtea barnetegian pasatzen genuen, eta oporraldi garaian batzuk mugitu egin behar izaten genuen lotara, edo Kaietanaren zatira edo Telerri-zaharrera. Honi ‘bestetxe’ deitzen genion, natural, denbora asko pasatzen baigenuen bertan.

Lehen oroitzapenetako bat da nola aitona Julianek irakatsi zidan irakurtzen, eskolan hasi baino lehen. Aitona sasiletradua zen, ezkertiarra eta laikoa, irakurzalea. Trenbideko langile izana zen eta postari. Hori dela-eta bihurtu zen Telleri-zahar Karterone. Aitonak magalean hartzen ninduen eta aurrean jartzen zizkidan egunkariaren izeneko letra larriak: L-A V-O-Z D-E E-S-P-A-Ñ-A. Hori izan zen kultura idatzirako eman zidan sarbide bitxia; geroago, agian orekatzeko, Xabiertxo ere erabili zuen. Aitak, aldiz, Diaro Vasco irakurtzen zuen, eta sarri bi egunkarien bila bidaltzen ninduten estankora. Guztira 3 pezeta kobratzen zidaten eta, ikusita egunkarian bertan bakoitzaren prezioa 1,5 pezeta zela, bolada batez sinetsita egon nintzen estankoan porrua sartzen zidatela, 1 gehi 1 ezin zelako 3 izan. Dezimalak ikasi nituenean bukatu zen susmo txarra.

Ormaiztegiko eskola Karterone parean zegoen. Eskola eta maistraren bizitokia eraikin berean zeuden. Gaur eskola txikia deitzen diren horietakoa zen, adin desberdinetako mutikoak batera ikasten genuen. Neskak aparte, noski. Marianjeles zen maistra, ahots ederreko emakume gaztea. Urte mordoskara, nerabe nintzela, aita eta biok joan gintzaion bisitan Ordiziara, eta orduan deskubritu nuen euskaldun petoa zela. Eskolan euskara ezkutatu beharra zeukan.

Etxean euskaraz egiten genuen, bestetxean eta kalean ere bai; eskola, zinema eta Muruane tabernako telebista espainolez bakarriz zeuden. Hauen eraginez anai-arreba artean erdaraz hasten baginen, aitak berehala botatzen zigun: “Ondo hitzegin!” Eta bera amarekin erdaraz harrapatzen bagenuen, “guri ez zaigu ahaztuko, zuek ondo ikasi behar duzue” esanaz libratzen zen. Etxean telebista sartu zenean poza hartu nuen, baina hamarkadak pasatuko ziren aparailu haiei euskarazko hitz bat entzun orduko.

Eskolako oroitzapen askorik ez daukat. Gogoan dut bai, hasi berritan nola nabaritu nuen aitona Julianekin irakurketan hartutako abantaila. Eta gogoratzen dut, baita ere, urte batean behintzat udalbatza etorri zitzaigula eskolara bisita ofizialean. Hainbat idatzi, eskulan eta apaingarri prestatu genuen bisitari ilustreei harrera egokia egiteko, eta badakit harro sentitu nintzela bisitarien buru gure aita zelako, Ormaiztegiko alkatea.

Alkatetzan 9 urte inguru eman zituen aitak. Karrozeriako gerentea ere bazen ordurako, eta imajinatzen dut 40 urteren bueltan energiaz beteta sentituko zela. Frankismo betean egon arren, zeuzkan harremanak eta ekimen handia balia zitzakeen herriarentzat onurak lortzeko. Bere ohiko estiloan, berrikuntza iturrien bila aritu zen. Adibidez, sarri aipatu zidan Doxiadis arkitekto greziarra, 60ko hamarkadan mundu mailan hirigintza proiektu puntakoak gauzatzen ari zena. Haren eraginez, gure aitaren alkatetza garaian herrian eraiki ziren etxebizitza-blokeek arkupeak dituzte, euritik babesteko.

Alkatetza lanak ez ziren udaletxera mugatzen eta ohikoa zen jendea etxeko ate joka etortzea, alkateari hau edo hura esateko. Bisitarien artean maiz samar zetorkigun Ordiziako kuarteletik Guardia Zibilaren sargento arketipikoa, bigotedun beltzarana. Aitak lagunkoi eskaintzen zizkion kafea eta pattarra; eta uste dut inoiz haren altzoan joanda nagoela autoan. Trukean, geroago jakin nuen, haien zaintzapeko gaietan nolabaiteko ‘malgutasuna’ lortzen zuen aitak.

Karrozerian ere garai betea izan ziren 50eko azken urteak eta 60ko hamarkada. Tailer zaharra txikiegi geratuta, berria eraiki zuten, Karteroneko lurretan. Irudi bat daukat, etxeko leihotik tailer berriari begira, ni mukizu bat aitaren besoetan. Sei arku handiko egitura industriala zen, eta arku bakoitzean hizki bat margotu zuten: I-R-I-Z-A-R. Gure etxean garbitzen ziren hango toallak eta gurera desbideratzen zen telefonoa enpresako bulegoa ixten zenean. Telefono zenbaki bakarra zegoen Ormaiztegi osorako, eta karrozeriarena luzapen bat zen. Ohikoa zen aitak etxetik elkarrizketa luzeak izatea bezeroekin ezordutan; eta deigarria egiten zitzaigun nola askotan bukatzen zuen ‘a mandar, a mandar’ esaldiarekin. Espainia frankistako giroen adierazgarri iruditzen zait.

Hamarkada aldaketarekin hasi zen kooperatibarako trantsizioa. Enpresa handitzeko dirua behar zen eta ordurako Arrasaten lehen kooperatibak hasiak ziren bidea egiten. Migel Marik izan zuen haren berri eta filosofia gustatu egin zitzaion, langileak enpresaren parte izatea bat zetorren bere pentsamoldearekin. Harremanetan jarri zen kooperatiben arduradunekin eta tarteka ni ere eramaten ninduen bileretara, 6/7 urteko umea. Gogoan dut hitzaldi bat, Felix Aldabaldetreku izeneko hizlaria, eta iltzatuta geratu zitzaidan leloa: “desarrollo económico y social”. Urteen poderioz ulertu nuen esanahia eta jabetu nintzen helburuaren anbizioaz; gero ohartu izan naiz kooperatiben ibilbidean sarri ahuldu dela helburua bere bigarren partean, sozialean alegia.

Prozesu neketsua ondo burutu zen. Artean jabe ziren lau anaiek eskuzabal jokatu zuten, kooperatibista berrien ekarpenetarako maileguak bankuen aurrean abalatuz. Horrela, ia mende batez familiarena izandako enpresa 1962an kooperatiba bihurtu zen; aitak beste 7 urtez jarraitu zuen gerente. Garaiko oroitzapen bitxi bat datorkit. Migel Mari tematuta zegoen enpresako gazteen prestakuntzarekin, eta jarri ninduen 10 urte inguruko mutikoa nintzela ni baino 8/10 urte zaharrago ziren gizonei klaseak ematen. Zehazki kebradoak azaltzen gogoratzen dut nire burua egun batean. Gerora eskola jarri zuen enpresak maistra batekin.

Kooperatiba bihurtu ondorengo urte horietan hazkunde esponentziala izan zuen enpresak, ekoizpenean bezala lantaldean; baina horrekin batera arazoak ere hasi ziren eta azkenean lau Irizar anaietatik hiruk utzi egin zuten proiektua, nahiz aurrerago bat itzuli egin zen. Prozesua xehetasun handiz dago azalduta ORMAIZTEGI 1860-1970 liburu mardulean, zeina osaba Millanek, bere seme-alaba Xabier/Idoiak, eta Zeles Otamendik landu baitzuten urtez luzez eta pazientzia handiz. Haren harira Zelesek elkarrizketa sorta bat egin zuen, eta hemen dago niri egindakoa.

Irizar aldetik enpresaren kultura eta ardura jaso banituen, Karteronek kontzientzia politikoa eman zidan. Aipatu dut aitona Julian gorria zela, zehazki Manuel Azañaren Izquierda Republicana alderdikoa. Hiru osabak izan ziren gudari: Ignacio, jeltzalea; Juan Mari, sozialista; eta Xanti, ANVkoa. Frankistak hurbildu zirenean Intxaustitarrena izan zen familia bakarra Ormaiztegitik ihes egin zuena. Neke handiz Santanderreraino iritsi ziren, eta han aiton-amonek erabaki zuten etxera itzultzea, alabak eta osaba zahar bat Frantziara bidalita Sarastone itasontzian. Tartean gure ama izango zen Kontxa neskatila. Estatu kolpea gailendu ondoren errepresaliatuak izan ziren, gehienek pasatu behar izan zuten kartzelatik eta herrian seinalatuta geratu ziren. Baina ez ziren makurtu eta guri ez ziguten ezer ezkutatu. Amona Juanak argi esaten zigun: “Santanderretik bueltan Telleri-zahar erabat hutsik aurkitu genuen, baina asmatuko nuke herriko zein etxeetan dauden guri harrapatutakoak!”

Lezio eder bat ere eman zidan amona Juanak nerabezaroan. Artitris gogorra hasi zitzaion artean gazte zelarik, eta guk gogortuta ezagutu genuen, ibiltzeko ezintasun handiarekin. Baserriko gelan egiten zuen bizitza, sukaldera jaitsi ezinda, leihotik munduari begira eta irratia (Mariano Perrer) lagun. Gidabaimena atera nuenean, etxeko Zitroen bitxaldikoa baserriko ateraino sartu, suspentsio biguina baliatu muturra jaisteko eta lortu genuen amona autoan sartzea. Lehen egunean herriari egin genion buelta eta harrituta deskubritu zuen zenbateraino zegoen aldatuta. Hurrengoan kostaldera joan ginen (bera Aizarnazabalekoa zen) bere familiako kide sakabanatuak agurtuz, haiek zur eta lur, Juana pozik. Beste behin gobernu zibilera eraman nuen nortasun agiria berritzera, eta polizia autoraino etorri zitzaion hatz-markak hartzera; “ministroei bezala” esaten zuen Juanak harro, iraganeko sufrimentuen ordain txiki bat bailitzan. Bidai horiekin guztiekin oso hurbileko egin ginen biok; eta hurbiltasun hori baliatu nahi izan zuen familiak amona gaixotu zenean, nik konbentzitu nezan bere osasuna medikuen eskuetan jartzeko. Erretolika luze eta landua bukatu nuenean etorri zen Juanaren lezioa: “Oso ondo esan dituzu gauzak, apaizek eta Perrer-ek bezala; baina niri joateko ordua etorri zait, egin beharrekoak egin ditut dagoeneko. Ez naiz medikutan hasiko”.

Haurtzarora itzulita, bi pasarte datozkit gogora, bat lauso samar eta bestea oso bizirik. Lehena da Imanol seigarrenaren anaia jaio berri samar nola gaixotu zen txakurreztulaz (orain kukutxeztula) Kontu larria zen, bapatean ito eta hil zitekeelako. Medikuak aginduta, itoaldietan umea orkatiletatik helduta buruz behera jarri behar zuten eta bizkarrean kolpeak eman, arnasa bueltatu arte. Negu hotza zen (urrian jaio baitzen) eta sukaldea zen berotzeko moduko gela bakarra, ekonomikari esker. Ba gauero aitak eta amak haien koltxoia sukaldean botatzen zuten, Imanolekin bertan lo egiteko. Ez dakit zenbat iraun zuen egoerak, baina lorpen handia izan zen Imanol bizirik ateratzea. Bigarren pasartea irudi bat da: Jon anaia gazteena jaio berri, gure ama Kontxa eliz atarian aulki batean belaunikatuta eta parrokoa ur bedeinkatuaz patrifilioa egiten. Geroago jakin nuen elizaren ikuspegitik emakumea erditzean ‘lohitu’ egiten zela eta berriro elizan sartzerako apaizak purifikatu egin behar zuela. Eliz-sartzea edo entrática deitzen zioten umiliazio horri. Ona da atzera begiratzea gogoratzeko nondik gatozen.

Gauza bat eta bestea, haurtzaro xelebrea ari nintzen bizitzen. Esango nuke aitaren posizioak (gerente, alkate…) baldintzatu egin zuela nire adinkideekin izan nuen harremana. Aitak oso umetatik hartu ninduen bere ondoan gai seriotan, eta nagusien artera eramaten ninduen sarri, haietako bat sentiarazten. Horrek seguruenik heldutasun itxurazko bat ematen zidan, halako segurtasun moduko bat, nahiz benetan segurtasun ezaz beteta nengoen. Kontua da adin goiztiar horretan hasi nintzela adinkideekiko apur bar ezberdin sentitzen. Ondoren egin nuen ibilbideak sentipen hori areagotu besterik ez zuen egin.

Banuen beste aje bat ere lagunarterako: futbolean, pilotan, mendian edo zuhaitzerara igotzen ez nintzen batere trebea. Haurtzaroan fisikoki ahul samarra nintzen, biriketako arazoak izaten nituen sarri. Bi urte nituela pediatrak aholkatu zien gurasoei Errioxara joatea, giro lehorragoak on egingo zidala eta. Orduantxe jaioa zen senidetan bosgarrena, Ale, eta imajinatzen dut nola egongo zen ama; ba bost ume hartu, eta Laguardiara joan ginen bi hilabete pasatzera, labadora eta guzti. Nola diren gauzak, kamarada, uda hartan Fatima ere Laguardian zegoen, urte beteko panpoxa. Baina ez genuen orduan topo egin eta ia beste 20 urte pasatu behar izan ziren gure bideak txirikordatzeko.

Urteak aurrera, jaunartzea egiteko momentuan gorrina tokatu zitzaidan parean, baina hark ere biriketan eragin zidan eta itolarrika hasi nintzen. Gogoan dut nola aita tailarrera joan zen eta bueltan ekarri zuen okumezko karkasa moduko bat, gainean gardena, eta hura akoplatu zidan ohe gainean. Gero ekarri zuen soldatzeko oxigeno botila bat, pertsona baten altuerakoa, eta handik tutu bat sartu zuen karkasaren zulotxo batetik. Kontua zen arnasestuarekin oxigeno gutxi sartzen nuela biriketan, eta tutukoarekin aberastu egiten zen arnasten nuen airea. Jaunartzea handik aste pare batera egin genuen, Kontxi arreba gazteagoak eta atzean geratutako beste bizpahiru lagunek.

Birikak, beti birikak. Hurrengo erasoa pleuritis bat izan zen. Ordurako Flemming-ek aurkitua zuen penizilina eta botika moduan ere probatzen hasita zegoen, baina urteak falta ziren antibiotikoen erabilera masibora iristeko. Beraz, pediatrak sendabide naturalena proposatu zuen: denbora. Gorputzak berez konpontzen baititu arazo asko, horretarako astia eta aukera ematen bazaio. Hori bai, gerta daiteke gaitza osatzeko denbora askotxo behar izatea eta bitartean gorputzak dituen erreserbak xahutzea. Pediatrak bazekien ume potolotxoek irauteko aukera handiagoa zeukatela argalek baino, eta oso tratamendu bitxia proposatu zuen oraingoan: hilabete ohean mugitu gabe, ahalik eta gehien jaten, eta bereziki solomilloa. Oraindik ikusten nago anai-arreben inbidia aurpegiak, haragi gorri tajada haiek jaten nituen bitartean. Hilabete hartako soinu-banda ohean neukan transistoreak jarri zuen eta hit erabatekoa “Moliendo café” kantua izan zen. Hilabeteren bueltan, pleuritisa gaindituta eta ni puztuta: 30 kilorekin oheratu nintzen eta 38rekin jeiki. Nire gorputzeko zelulek eman egin zuten eta harrezkero oso erraz hartu izan ditut kiloak; zorionez baita kendu ere.

Azken osasun pasartea 15/16 urterekin izan zen. Gure etxeak bazuen ganbara bat erabiltzen ez genuena, eta otu zitzaidan han txoko bat egitea lagunekin egoteko, musika entzuten. Bihotz bakartien kluba izango zen, Beatlesen omenez. Baina ganbara hautsez sendatuta zegoen eta hura garbitzen egun oso bat eman ondoren arnasa erabat estutu zitzaidan. Asma alergikoa neukan eta kontuz ibili behar nuen hauts artean. Hala ere, klubari etekin pixka bat atera nion, eta asmarena Iruñean konpondu zidaten, bertara ikastera joan nintzenean.

Haur/nerabe hauskorra izan nintzen, baina geroztik osasun ona izan dut. Sei aldiz korritu dut Behobia-Donostia lasterketa, eta urterrik azkarrenean (1987an) 1:21:27ko denbora egitera iritsi nintzen. Asmatikoen artean onenetakoa.

12. TANTAI

by mikelirizar

Arotz-kooperatibak porrot egin zuenekoa; eta nola Kutxan lanpostua atera nuenean Tantai-k Kutxan zeukan zorra nire gain hartu behar izan nuen.

Behin klinikaren ardura udal hautatu berrien esku utzita, galdera zen: hurrengo zer? Klinikan jardundako denboran Lazkaorekin lotura estua sortu zitzaidan, eta handik etorri zen erantzuna. Lagun batek familia aroztegia zeukan, beneditarren komentu pareko eraikin zahar batean kokatuta eta garatzeko zailtasunekin. Eukenik proposatu zidan haiei jauzi bat egiten laguntzea, eta han hasi genuen abentura berria, 1980an, biok aroztegira bilduta. Enpresa egiturak garatzea izango zen Eukeniren eginkizun nagusia, eta nirea produktu eta esparru berriak bilatzea.

Ausart hasi ginen, gogotsu, eta gure ahaleginak ekarri zituen bide berriak eta bestelako lanak. Bilakaerak laster konfirmatu zigun tailer berria beharko genuela, tamainaz handiagoa eta instalazio egokiekin. Lazkaoko sarreran aurkitu genuen terreno egokia eta Senpereko muturra aukeratu genuen, Beasain eta Ordizia aldera. Eraikuntza-sistema aurrefabrikatua aukeratu genuen 1.000 metro karratu inguruko pabiloia eraikitzeko; instalazio ikusgarri batek makinetako txirbila eta zerrautsa xurgatzen zuen eta materiala tobera handi batean biltzen; eta hondakin haiek galdaran erreta lortzen genuen tailerra berotzea, baita zuraren lehortegi zilindriko itzela ere.

Berrizale ginen eta proiektu berritzailea nahi genuen. Horrekin, noski, aurrekontuak gora egin zuen. Baina finantzazio berezia lortu genuen Madrilgo ministerio batetik, artean euskal administrazioak eraikitzen ari baitziren. Gure inguruan inor gutxik espero zuen halako laguntza lortuko genuenik, eta sinesgarritasun handia eman zigun lorpenak; are handiagoa tailer berritzailea inauguratu genuenean.

Beste elementu batek ere erakargarri egiten gintuen: langile guztiok soldata berdina kobratzen genuen, zuzendaritik hasi eta azken aprendizeraino. Sozialista ginen eta, gaurko distantziatik ikusita, ameslari galantak: zerua lurrean nahi genuen, geroko utzi gabe.

Horrekin guztiarekin, langileak ate joka zetozen eta lana ere ez zen falta. Azkar hazi zen enpresa, eta akordatzerako baginen 40 lagun inguru kooperatiban bazkide. Gutariko gutxik zeukan arotz jakinduria handirik, eta fakturatzeko premiak ez zigun astirik uzten prestakuntza egokia edo antolamendu eraginkorra martxan jartzeko. Baina ilusioaren poderioz, bidegurutze guztietan aurrera egitea erabakitzen genuen: izan billar mahaiak Arriarango harrobiko arbelarekin; tablex-ezko enbalaje berezia Fagor Industrialaren makinak Angolara bidaltzeko; egurrezko salpikadero tapizatuak Irizar-eko autobusentzat; edota, handira jota, enbalaje kaxa erraldoiak Irizar-en autobus luzeak zatika Venezuelara bidaltzeko. Zerua zen gure ortzimuga.

Zer egiten nuen nik? Ba denetik, premien arabera. Berdin joan nintekeen etxeetara neurriak hartzera, obretako arkitektoen bisitetara, Valentziako altzari-azoka ospetsura, eta bankuetara haien konfiantza lantzera; edo jardun nintekeen tailerreko makinetan, lan-karga handia sartzen zen aldiro, gero eta maizago. Banuen bulegoan nire mahai polita, baina baita edozein momentutan erabiltzeko tailarrerako arropa ere, eta aldi luzeak ematen nituen bulegoa zapaldu gabe. Hain zuzen horietako batean eraman zidan labrak hatz erakuslearen punta, enbalaje-pieza bat egokitzen ari nintzela. Klinikan medikuak ‘amputación parcial’ idatzi zuen fitxan eta aitortu behar dut inpresioa eragin zidala.

Ahalegin handia eginda ere, enpresaren kontuetan ez zegoen sobranterik. Ez genuen lortzen nahi besteko eraginkortasunik, ezta irabazi egonkorren bidea aurkitzerik. Errematerako, 1984an krisi ekonomiko eta sozial larria gertatu zen Espainian. Gobernu sozialistak ahalbidetu zuen eskuina egiten ausartzen ez zen industria-birmoldaketa bortitza, eta ekonomia amildu egin zen. Ordurako gure aroztegia ari zen bolumen handi samarreko eskaerak hornitzen Madrilgo bezero bati, eta haren porrotarekin hasi zen gurea ere: estutasunak bankuekin, hornikuntzak eta soldatak ordaindu ezin, lantaldea murrizteko kaleratzeak, giroa gaiztotzea… Eta 1985eko udan iritsi zen kolapsoa, orduan amaitu zen abentura.

Handik aurrera miseriak kudeatzea egokitu zitzaigun: bankuak atzetik, ondarea enkantean jarri beharra, lankideen susmoak erantzukizun handiagoak hartu genituenekiko… Langabezian geratu ginen denok, eta nik gogoan daukat nola saiatu nintzen bankuen presioa arintzen, ez zezaten katastrofea areagotu. Langabezia-prestazioa kobratu eta hilero joaten nintzaien diru apur batekin azalpenak ematera. Nire kodearen arabera, gauzak okertzen direnean, eta konponbide samurrik ez badago, ezkutatzea baino eraginkorragoa da aurpegia ematea eta ardura erakustea.

Ondare ederra geneukan, fabrika baliotsua zen. Baina enkanteetan bazeuden praktika oso ilunak kiebra jotako enpresen ondarea hutsaren prezioan eskuratzeko, eta gu horien mende geratu ginen. Uste dut merkatu balioaren % 40 ere ez geniola atera gure ondareari. Horrela, berez oso larria zen gure egoera jasaezina bihurtu zen. Atzera begira, ez litzateke txarra egoera larrian sartzen diren enpresa sozialentzat bidelaguntza publikoa egotea, haien bideragarritasuna aztertu ondoren edo suspertzen edo ondo hiltzen laguntzeko. Guk prezio handiegia ordaindu genuen eginkizun horretan, dirutan zein osasunean.

Hain zuzen, natorren muina eta mina dauden tokira. Egoera on batek heroi egin gaitzakeen bezala, egoera gaizto batek bilau bihur gaitzake. Eta gurean gertatu zen, ilusioan batu ginenak miseriak ipini gintuen aurrez aurre. Berez kooperatiba ginen eta organo demokratikoak genituen erabakiak hartzeko; baina muturreko egoeretan haien funtzionamenduan arrakalak agertzen dira, eta elkarrenganako konfiantza galtzen hasten da, herra bihurtzeraino. Kontua da gurean ere goikoak versus behekoak dialektika nagusitu zela, eta jendea galdezka hasi zen ea dirua non zegoen. Enpresak galerak zituen, Madrilgo bezeroak zor handi bat eragin zigun eta enkantean ez genuen berreskuratu inbertsioaren zati txiki bat besterik; baina hala ere askori kosta egiten zitzaion onartzea jardunean egin genuela zuloa, ez zegoela iruzurrik. Zorionez, bakoitzak bere bidetik aurrera egiteko aukera izan genuen eta tentsioak ez zuen puntu batetik gora egin. Hori bai, zauriak sakonak izan ziren: hogeita bost urte geroago denbora horretan ikusi gabeko lankide ohi bat agurtzera hurbildu nintzenean, hark purrustaka hartu ninduen. Baina behintzat porrotaren ondoko hilabeteetan ospitaletako koma induzituaren moduko egoera batean geratu ziren gauzak.

Nik zortea izan nuen, beste behin ere, eta udazken horretan Kutxa Probintzialaren oposizio bat agertu zitzaidan bidean, Goierriko hainbat herritarako deitua. Ez zen inondik ere nire bokazioa, baina bai bizkar gainean neukan zamarentzat soluzioa. Eta konbentzimendu osoz aplikatu nuen Tantai-k utzi didan bizi-ikasgai nagusia: gustuko lanetan nik bezala zuhurtzia galtzeraino gogotsu eta ausart sartzeko joera duenak hobe du gustuko lan hori ez nahastea ogibidearekin. Hain zuzen Kutxako lanak aukera hori eskaintzen zidan: soldata ona eta segurua jardun motz batekin (arratsalde gehienak libre), goizean soldata irabazi eta arratsaldean herrigintzan jarduteko. Beraz erabaki nuen oposizio hori gogor borrokatzea eta, inguruko mesfidatiek entxufeez esandakoen kontra, lanpostua irabazi egin nuen. 86ko maiatzean hasi nintzen lanean, eta 25 urte eman ditut bertan.

Hori bai, Tantai-k zor potoloa zuen Gipuzkoako Kutxarekin (GK), eta lanean hasi orduko soldata eskaini nien, haren enbarguarekin kooperatibaren zorra ordaintzen joateko. Hau ez da ohikoa eta azaldu egingo dut.

Zor potolo bat dagoenean, hura ordaintzeko beste biderik ez badago, kobratzeko modua da zordunaren ondarea enbargatzea: dirua, autoak, higiezinak… edo soldata. Nire kasuan ez zegoen bestelakorik eta soldatarena oso erraz zeukan GK-k. Baina niri ere komeni zitzaidan, enbargu horrek beste hartzekodun posible batzuk uxatzen zituelako. Zorra ez geneukan bakarrik bankuekin, hainbat hornitzailek ere dirua galdu zuen gure porrotarekin. Baina behin GK-k nire soldata enbargatuta, eta ondarerik ezean, ez zitzaidann geratzen beste kentzekorik inorentzat.

Soldata enbargatzeko lehenik tartetan zatitu behar da. Lehen tartea beharrezko jotzen da iraupenerako, eta hori osorik errespetatzen da; bigarren tartean ehuneko txiki bat kentzen da; hurrengoan, ehuneko handiagoa; eta horrela, soldata tarteak agortu arte. Horrela egin zuten kalkulua nire soldatari zegokion legearen araberako kenketa osatu arte. Oker ez banago % 40 ingurukoa zen kenketa, eta ez da gutxi, baina soldata ondrosoa zen eta Fatimak ere ondo irabazten zuen. Beraz, prestatu ginen urte tarte bat zama horrekin bizitzeko, harik eta zorra kitatzen genuen arte.

Arazoa berehala bistaratu zen: Tantai-k GK-rekin zeukan mailegua berandutze-egoeran sartuta zegoen, eta interesa disparatuta zegoen, uste dut % 19koa zela. Beraz, zorra handia eta prezioa disparatuta, enbargatutako diruarekin ozta-ozta ordaintzen nituen zorraren interesak, zorretik ezer murriztu gabe. Bi hitzetan: betirako zorra!

Zepotik ihes egiteko modua izan zen Fatima eta bion artean pisu bat erostea. Orduan hipoteka bidez gainfinantzaketa lortu zitekeen, eta hori mailegu pertsonalekin osatuz lortu genuen pisuaren erosketa eta Tantai-ren zorra estaltzeko behar adina diru. Kopurua oso handia zen, noski, baina interesa lehengoaren herena izanik zorra gutxituz joango zen, kuotak ordaindu ahala. Tantai itxi eta hiru bat urtera berreskuratu genuen arnasa.

Nire egoera pertsonala bideratu ahala, Tantai-ri erreparatu nion berriro. Koma induzituan jarraitzen zuen, baina likidazio-prozesua egin beharra zegoen. Kooperatibaren bazkideon artean harremanak erabat etenda zeuden, eta tartean izandako saiakeretan giro oso gaiztoa nabari zen. Bitartekari egoki baten bila hasi nintzen eta aingeru bat aurkitu nuen: Juan Pablo Santamaria abokatua. Bizpahiru bisitetan azaldu nion zein zen egoera eta berehala hasi zen mugitzen. Hilabete gutxitan bazeukan plan bat, pixkanaka joan zen atxikimenduak lotzen, eta asko luzatu gabe lortu zuen Tantai likidatzeko miraria, egoera erabat usteldu baino lehen. Hau idazteko bere arrastoaren bila hasi naizenean, jakin dut aurtengo urrian hil dela. Pertsona on bat galdu du munduak.

29. EUSKO IKASKUNTZA

by mikelirizar

Madrilen nerabe, Franco azkenetan, iblbide asko neuzkan aukeran. Euskaldun izatea aukeratu nuen. Eusko Ikaskuntza erabakigarria izan zen.

Madrilen bizi nintzen nerabe aitaren liburutegian aurkikuntza erabakigarria egin nuenean. Bidegurutzean nengoen nire nortasuna eraikitzeko ibilbidean. Ordura arte nahikoa lan eman zidan Migel Marik jarritako erronketatik apurtu gabe irteteko aldamio sikologiko bat atontzeak. Orain tokatzen zitzaidan nortasun soziala zehaztea, zer izango nintzen besteekiko, nola kokatu nahi nuen gizartearekiko.

Nire euskaltasuna artean inguruak eragindakoa zen, gehienbat, ez neukan erabakita euskaldun izatea. Anai-arrebak hasita geunden elkarrekin erdaraz mintzatzen, ikasketak herritik kanpo eta gaztelaniaz egin beharraren poderioz. Gu nerabe, Madril arriskutsua izan zitekeen ibilbide arrotzetan abiatzeko, baina aitzitik oso lagungarri egin zitzaigun gureari eusteko. Hasi ginen, adibidez, Metroan gindoazela euskaraz egiten, ingurukoek ez ulertzeko. Urruntasunak eta erriminak eraginda gehiago estimatu genituen atzean utzitako lagun, paraje, ohiturak… Oinarrizko kontzientzia bat eman zigun kontrasteak, eta horrek ahalbidetu zigun ondorengo bilakaera.

Etxean liburu asko zegoen Euskal Herriaz (Barandiaran, Auñamendi…), herbestean egonda zentzu berezia hartzen zutenak. Eta haien artean aurkitu nuen liburukote sendo bat, Eusko Ikaskuntzak bere sorrera kongresua Oñatin egin zuenekoa, 1918an. Itxura eta hizkera zaharkitu haren azpian sumatu nuen zerbait indartsua eta eraginkorra: herri proiektu oso bat, ondo xehetuta. Adibide gisa, gogoan dut 70eko hamarkada horretan gori-gori egon zela ikastolen gaineko eztabaida, burgesak zirela ziotenek eraginda; eta nola lagun andereño bati bidali nizkion Oñatiko liburukotearen pasarte batzuk idazmakinaz kopiatuta, ia sei hamarkada geroago guztiz balekoak iruditzen zitzaizkidalako. Portzierto, eztabaidak oraindik bizirik dirau (lehen burgesa zena orain pribatua da), eta ikustekoa litzateke ea pasarte horiek 100 urte geroago ere balekoak izaten jarraitzen duten.

Beraz, zorteko ni, behar nuen momentuan aurkitu nuen Euskal Herria izeneko proiektu bat, justiziazkoa eta epikoa, munduan egoteko toki aproposa ematen zidana. Eta 17-18 urterekin kontzienteki erabaki nuen euskaldun izatea, Euskal Herrikoa eta euskal hiztuna. Horregatik bihurtu zitzaidan Eusko Ikaskuntza erreferente kuttuna.

Eta hara non 2000ko hamarkadan Eusko Ikaskuntza agertzen zaidan hurbileko radarrean. Erakundearen gidaritzan bazebiltzan debagoiendar lagun batzuk eta haien bidez hasi nintzen hurbiltzen; gero Kutxan hizkuntza ardurak hartu nituenean, hainbat proiektutan parte hartzea egokitu zitzaidan (Dikoma, Eralan…) eta horietan hasi nintzen ezagutzen EIko hainbat ikerlari. Geroago Aldundian zuzendari kargua hartu nuenean EIko Errektore Kontseiluan GFAren ordezkari izan nintzen. Denbora horretan ezagutu nuen EIren eraldaketa, Iñaki Dorronsorok gidatua, erakunde oso akademiko zenari herrigintzan eragile erreferente izateko funtzioa itzuli ziona. Jauzi traumatikoa bezain beharrezkoa izan zen, eta oinarria jarri zuen 2018an Mendeurreneko Kongresu anbiziotsua egiteko. Ordurako harrapatuta nengoen Eusko Ikaskuntzaren amaraunean, gogotsu.

Kongresura iristeko lanak hiru bat urte lehenago hasi ziren, bost adarretan banatuta. Ni euskararen adarrean kokatu ninduten, e5 deiturikoan (euskararen etorkizuneko eszenategiak elkarrekin eraikitzen). Lantalde ahaltsua bildu ginen eta oso lan trinkoa egin genuen Iñaki Markoren gidaritzapean, metologia berritzailea erabiliz, eta sektorearekin bilera irekiak tartekatuz. Ibilbidearen amaieran, Gasteizen egin zen gure adarrari zegokion Kongresu-saioa eta bertan euskararen erakunde publiko eta sozial ia guztien ordezkaritza zabala bildu zen. Niri enkargatu zidaten testuinguruaren irakurketa politikoa egitea (bideo honetan 20. minututik aurrera), eta zinez eskertu nuen Mendeurreneko Kongresuan ekarpena egiteko aukera, 100 urte lehenago egindakoa horrenbeste mirestu ondoren.

Gasteizko Kongresu-saioaren amaieran e5 adierazpena sinatu genuen bertaratutako lagunok. Sinbolismotik harago, ekintza horrek adierazten zuen Eusko Ikaskuntzaren estiloa garai berriei begira: deliberazio prozesu zabal eta luze baten bidez gaiak aztertu, helmugak bateratu, ibilbideak adostu, proposamenak zehaztu… Eta lan horren guztiaren sintesi bat adierazpen bihurtu, publikoan aurkeztu eta atxikimendua berretsi sinadurarekin.

Egun gogoangarria izan zen Gasteizkoa. Emaitzak ere, bai liburu zurian txertatu genuen atala eta baita haren sintesia zen adierazpena, maila handikoak ziren. Tamalez ondoren ez zuten izan espero zitekeen eraginik. Eusko Ikaskuntzari fronte asko ireki zitzaion Kongresuaren ondorioz eta denak aldi berean aurrera eramateko ez zeukan indarrik aski. Baina adierazpena sinatu zuten eragileek ere ez zuten baliatu egindako lana oinarri gisa urrats berriak egiteko. Zilegi bekit lan horien aldarria egitea orain eta hemen. Oso balekoak dira oraindik.

Mendeurreneko Kongresua bere osotasunean jarraitu nuen eta, oro har, bikaina iruditu zitzaidan. Oñatiko itxiera, hiru euskal lehendakariak bertan zeudela, sinbolismo eta eduki handikoa izan zen. Eusko Ikaskuntzak bertan egin zuen adierazpen solemnea honela bukatzen zen:

“Eusko Ikaskuntza, Mendeurreneko Kongresuan gure herriaren etorkizuneko galdera gakoen gainean hausnarketa sakona egin ondoren, zinez prestatuta dago -eta guztiz prest- lankidetza estuan jarduteko erakunde publikoekin, eragile politiko eta sozialekin, unibertsitateekin eta herritarrekin, tinko eutsiz bere sortze-egiteko gaurkotuari: herri garapenerako ikuspegi orokorra eta arnas luzekoa lantzea, politika publikoen eta gizarte beharren mesedetan.”

Kongresuak bixamon handia utzi zion erakundeari, eta laguntzaile gisa jarraitu nuen hark eragindako trantsizioan, behin Kongresua bukatuta bazegoen-eta inertzia zaharretara itzultzeko arriskurik. Hasitako dinamikari txukun eutsi egin zion ordea erakundeak, eta hurrengo barne hauteskundeetan lehendakari aldaketa gertatu zen: Ana Urkizak hartu zuen kargua. Ohiko lehendakariak baino gazteagoa, profesionala -jardun erdia edo eskaintzen dio EIri soldatapean-, emakumea… Profil berri egokia zen erakundea eraldatzen jarraitzeko, geroa erakusten ari den moduan.

Pozik nago, beraz, ehun urte luzeko amona xaharra zaharberritzen eta suspertzen ari delako. Ibilbide horretan, bi korapilo ikusten dizkiot Eusko Ikaskuntzari, biak askatu beharrekoak. Lehena da aitortza eta finantzaketa blindatzea. 1918ko Kongresutik sortu zen Euskaltzaindiarekin batera, Eusko Ikaskuntza da Euskal Herriak daukan erakunde bakarra euskararen lurralde osoan ezarrita dagoena eta, aldi berean, lurralde horietako erakunde publikoek eta sozialek aitortzen dutena. Egia da 100 urte luzeko ibilbide gorabeheratsuak aitortza horretan arrakalak sortu dituela. Baina lurraldetasuna ahultzen ari den garaiotan ezinbestekoa ikusten dut are irmoago aitortzea Eusko Ikaskuntza dela herrigintzan daukagun erreferente nagusia, eta bere egitekoa dela lankidetza esparruak sortzea denon artean herri interesa eta ikuspegi luzea jorratzeko. Aitortza horrek bermatu beharko luke EIk izango duela aurrekontua estaliko dion finantzaketa publiko segurua, bere eginkizun nagusitik baliabideak harrapatzen dizkion zerbitzugintzan jarraitu beharrik gabe.

Bigarren korapiloa da, aurrekoarekin lotuta, erakundearen gobernantza irekitzea eta sendotzea. Egungo Eusko Ikaskuntza nagusiki bere bazkideena da, hauek hautatzen dituzte lehendakaria eta Errektore Kontseiluko kideak, edozein elkarte edo klubetan bezala. Erakunde publikoek badute ordezkaritza Kontseiluan, eta eragiten dute erabakietan, baina hauteskunde prozesuak iristen direnean aski izan daiteke bazkide dozena batzuk antolatzea erakundearen gobernua baldintzatzeko. Nire ustez, Eusko Ikaskuntza izango bada, elkarte akademikotik askoz harago, Euskal Herrian epe luzeko herri estrategia deliberazio bidez adosteaz eta zientifikoki garatzeaz arduratuko den erakundea, bere gobernantzak behar du izan partekatua erakunde publikoen, eragile politiko, sozial nahiz akademikoen, eta herritarren artean. Zinez uste dut halako egitura juridiko partekatu eta sendo batek asko lagunduko lukeela aitortza eta finantzaketa blindatzen, eta baita herritarren inplikazioa areagotzen.

Bistan da herrigintzako erakundeen gobernantza partekatua funtsezko kontua iruditzen zaidala gure herri etorkizuna bideratzeko. Goiena eta Badalab dira horren lekuko.