11. POLITIKA

Urt27 by mikelirizar

Kontzientzia politiko goiztiarra. Alderdi kontuak, ESBn hasi eta buka. Politikari profesional izateko ez bainintzen jaio. Publiko/pribatu dikotomia faltsua, gobernantza partekatua eta boto mugikorra.

Amaren Karteroneko familia gerran galtzaile eta errepresaliatua izan zen. Baina, beste hainbat etxetan egindakoaren kontra, guri kontatu egin ziguten haiei gertatutakoa, eta jasan behar izan zuten guztia. Nire kontzientzia politikoa ‘beste etxean’ abiatu zen, oso ume nintzela, eta gorri kolorekoa zen (Izquierda Republicana, Alderdi Sozialista, ANV…) Gure etxean ere euskaraz egin behar genuen, eta 1966an (nik 12 urte) agertu ziren Labegeriren disko txikiak ikurriñarekin, Gurutze arreba tarteko. Bestalde, karrozeria kooperatiba bihurtu zenean natural egin zitzaidan langileak enpresaren jabe izatea. Eta hortik aurrera, Arrasateko mugimenduaren bulkadak eraman ninduen autogestiozale izatera. Esan daiteke nerabezaroan sartu nintzenerako nire pentsamoldearen zorua finkatuta zegoela, nik sekulako ahalegina egin beharrik gabe. Ekosistemak jarri zidan oinarria.

Madrilera joan ginenean, nik 17 urte, hasi nintzen klandestinitateko ahotsak entzuten. Handik laupabost urtera ESB (Euskal Sozialista Biltzarrea) sortu zuen taldeko kide batzuk ezagutu nituen, bai ELAtik zetozenak eta baita Txillardegiren jarraitzaileak, eta haiekin joan nintzen bide politikoa egiten. Esango nuke ordurako nire burua eraldatzaile ikusten nuela iraultzaile bainoago, eta autoeraketan gehiago sinesten nuela aparatu instituzionalen txandakako ordezkapenean baino; hau da, neguko jauregia hartzeari baino lehentasun handiagoa ematen niola -eta diodala- burujabetza komunitarioari, eta behetik gorako tradizio anarkista maiteago nuela -eta dudala- alderantzizko estatalismoa baino. Sasoi hartan, jarrera honek bereiztu egiten gintuen ETAren ingurutik, haiek ortodoxia iraultzailean ikusten nituen, eta goi-aginduen menpeko. Haiek guri sozialdemokrata esaten ziguten, irain gisa; baina gustura hartuko genuke gaur orduko sozialdemokrazia eskandinaviar berdintzaile hura!

1976an klandestinitatetik irteten hasi eta ESBren sorrera-kongresua bildu zen Arantzazun. Ni Madrilgo taldearekin etorri nintzen bezperan. Gogoan dut azken orduan txosten bat euskaratzeko ikasle talde bat harrapatu gintuztela, eta ez dakit noren etxean egin genuen gaupasa, biharamunean txosten hura euskaraz (ere) irakurria izan zedin. Logura eta guzti, Madrildik etorrita liluragarria egin zitzaidan Arantzazuko bilkura; izen ezagunak eta bestelako pertsona asko batera eta ilusioz ikusita, pila karga-karga eginda itzuli nintzen.

Madrilera bueltan, aitarekin ere komentatu nuen bizi izandakoa. Lagun jeltzaileak bazituen, baina politikoki suelto zebilen eta sinpatiaz ikusten zituen nik kontatzen nizkion mugimenduak. Harik eta izenak publiko egiten hasi zirenean ikusi zuen arte ESBn zeudela baita ere karrozerian berarekin gatazkan aritutako hainbat pertsona. Nik aurrez banekien, noski, eta lanak nituen eten bortitzaren ondoren bi aldeekin harremanari normal samar eusteko. Baina Migel Mariren mina handegia zen: erabat aldendu zen ESBtik, eta pentsatzen dut nolabaiteko traiziotzat hartuko zuela nik beste horrenbeste egin ez izana. Bera gerora EAJn afiliatu zen, beti ere bere estiloari eutsiz.

Arantzazutik gutxira, alderdi berriaren gazteon batzar bat deitu zuten Durangoko Jesuitetan, eta berriro etorri nintzen Madrilgo ordezkari. Franco lurperatua zuten aurreko azaroan, baina artean ‘18 de julio’ jai zen, bere estatu kolpearen urteurrena gogoratzeko. Durangoko batzarra eguerdirako amaitu zen, giro onean, eta ondoren talde handi bat herrian geratu ginen mokadua egitera. Fatima ere tartean zen, eta nire burua gogoratzen dut taberna batean behintzat kitarrarekin ‘Morts pour la patrie’ abesten. Gero norbaitek aipatu zituen Zornotzako Karmenak, eta hara joan ginen tropelean. Plazan musika zegoen, Fatima eta biok dantzan hasi ginen… eta elkarrekin dantzan jarraitzen dugu oraindik. Aurtengo udan beteko dira 50 urte.

Diktadorea hilda, errepresioa arrakalatzen hasi zen eta ESBk hori baliatu zuen mitin handiak antolatzeko. Madrilen nengoela abisatu zidaten azaroan egongo zela bat Aretxabaletako frontoian, ea hitz egingo nuen kanpoko ikasleen izenean. Nire lehen mitina zen, eta nik baietz. Eguna iritsi zenean, frontoia jendez bete zen eta mahaia hizlariz, tartean Gregorio Etxabe eta Txillardegi. Testu mitinero samarra neukan prestatuta, eta azken bultzadarako ardo trago batzuk jo nituen, nahiz artean eguerdia ez zen. Dena ondo joan zen, eta fitxatu egin ninduten urtarrilean Donostiako Atano frontoian aritzeko. Motiboak pilatzen ari zitzaizkidan Madrildik aldegin eta Euskal Herrira itzultzeko. 1977 hasieran itzuli nintzen.

Udaberri hartan deitu zituzten Espainiako Gorteetarako hauteskundeak. Eta Xibertako porrotaren ondoren, ESBkook erabaki genuen haietan parte hartzea, 200 orrialdeko programa batekin. Ni ordurako klinikan lanean hasia nintzen egun erdiz, baina kanpainan buru-belarri murgildu nintzen. Klinikako burua, Eukeni, senaturako gure hautagaia zen, Txillardegi bezala. Besteak beste jarri ninduten Gipuzkoako hautagaiekin komunikazio lan batzuk egiten. Eta ez dut ahaztuko behin irrati ponpoxo batera Txillardegirekin joan nintzelarik, nola berak lokutorio batetik pasatzerakoan piano bat ikusi zuen eta bapatean jotzen hasi zen Feelings modako kantua. Ez zen inondik ere pertsonaje publiko hari (ez ahaztu, ETAren fundatzaileetako bat) zegokion estiloa, baina ordurako pertsonaren atal gozo batzuk ezagutzen hasia nintzen, eta keinu hura gustatu zitzaidan. Kanpainan, oro har, bizipen politak izan nituen; baina botoak jasotzeko orduan gure emaitza ez zen izan esperotakoa, eta ez genuen ordezkaritzarik lortu. Hauteskunde gaua mingotsa izan zen, inondik ere.

ESB alderdi instituzionala izateko jaioa zen, baina egokitzea tokatu zitzaigun. Hauteskundeek zulo ekonomikoa utzi zuten, eta urte luzez jardun genuen hura ordaintzen; hala ere, egitura profesional minimo bat behar zen makina mugiarazteko. Eta politikoki asko balioesten nuen Iñaki Aldekoa idazkariak liberatzeko eskatu zidan; eta nik baietz. Han joan nintzen Donostiara, Matia kaleko bulego gainean zegoen pentsio batera, eguneko ia ordu guztiak lanean ematera. Uda hartan Askatasunaren Ibilaldia ibili zen Euskal Herrian zehar, eta alderdien koordinazio talde batean egotea tokatu zitzaidan, hura sustatzen eta jarraitzen. Madrildik etorri berri samar, ez nuen jenderik apenas ezagutzen; beraz ez nintzen oso eroso sentitzen. Hala ere, iritsi ginen Arazuriko azken hitzordura, ibilaldiko etapa guztiak beteta; eta, ikusita zelai handi hartara norabide guztietatik iristen zirela ikurrinez jositako zutabeak, “Nafarroa Euskadi da!” ohikuatuz, pentsatu genuen sekulako astindua eman geniola egoera politikoari ekimen harekin. Baina handik 20 bat urtera aukera izan nuen Juan Cruz Alli elkarrizketatzeko ETBrako, eta off-eko kontuen artean Arazurikoa irten zenean, hitzez-hitz esan zidan: “La cagasteis para 30 años”. Kontuak aterata, 2007an iraungiko zen Alliren pronostikoa; gertakariak errepasatuta, uste dut 10 urte motz gelditu zela.

Politikari profesionalaren lanari ez nion gustu onik hartu, eskatzen zuen diziplina eta sektarismo maila altuegia zen niretzat, eta udazkenean klinikara itzuli nintzen. Jarraitu nuen ESBn Batzorde Nazionaleko kide izaten eta tokatu zitzaidan hainbat Kongresutan mahaiburu izatea. Kongresu bat badut gogoan, Sarrikoko areto handian, 300-400 ordezkari lanean bi egunez eta ni hura gidatzen 24 urterekin. Ausart behar nuen halako saltsatan sartzeko, baina ausart jokatu zuten baita ere ardura hori eman zidatenek. Pentsatzen dut alde izango nituela euskaraz jantzi samar eta suelto aritzeko gai izatea, eta adinari zegokiona baino segurtasun handiagoa erakustea. Oro har, gustura egin nituen lan horiek. Baina Gipuzkoako Kongresu bat ere badatorkit gogora, minez, bertan eztanda egin zuelako Txillardegik alderdiarekin zuen ezinegonak eta, mahaiburu nintzen aldetik, haren aurrean nik ordezkatu behar izan nuelako ofizialtasuna. Gu bion arteko harremana, ordura arte polita izandakoa, ez zen harrezkero lehengora itzuli.

Alderdiaren zuzendaritzan ilusioz bizi izan nuen Altsasuko Mahaiaren sorrera eta gero Herri Batasuna koalizioarena. HBren hautagaitzan sartu ninduten Gipuzkoako Batzar Nagusietarako eta mitin batzuk ere eman nituen, bat adibidez Santi Brouard-ekin. Hala ere, jarraitzen nuen alderdien logikan eroso ez egoten; eta, horrez gain, koalizioren baitan etengabekoa zen itsaskia eta sekulakoa hondoko itsasoa, harik eta KASek hegemonia lortu zuen arte. Gure amets autogestiozalea guztiz alboratuta geratu zen joko zelai horretan, eta erretiratuz joan nintzen politika antolatutik. 80an eten nituen konpromiso organiko guztiak, eta harrezkero nire kabuz egin dut bidea, herrigintzan eta euskaratik, gogoz kontrako agindurik bete beharrik gabe.

ESBren ibilbideaz ez dut informazio askorik aurkitu Interneten. Testu hau Carlos Caballero alderdikideak idatzi zuen, eta xehetasun batzuk ematen ditu. Carlos bera EAJko diputatu izan zen geroago Madrilgo Gorteetan. Gehiago izan ziren HBn ibilbidea egin zuten ESBko kide ohiak, Iñaki Aldekoa esaterako. Ez dut bereziki ikertu, baina esango nuke politikan jarraitu zuten guztiek alderdi abertzaleetan aurkitu zutela tokia, hori baitzen ESBko kideon zutabe ideologiko komun bat.

Alderdietatik aparte ere, ikuspegi politikoak gidatu du nire jarduera osoa: herrigintza euskaratik, autoeraketa, behetik gorako dinamikak, zubigintza eta lankidetza, botere handiei bizkar ematea… Esango nuke elementu horiek oso presente egon direla murgildu naizen ekimen guztietan. Tentsio handien erdian zaila izan dut mugitzea, eta ziur nago lubaki alderdikoi bakoitzak erraz kokatu nauela bere etsaiaren zelaian. ‘Gurea ez bada, besteena da’ logikak ez zigun tarte handirik uzten libre samar genbiltzanoi, eta ohikoa izan dugu egurra alde guztietatik jasotzea. Uste dut, ordea, ikasi dudala pertsona oso lerratuekin ere harreman balekoak eraikitzen eta gehienetan lortu dudala alderdien jokoak ez izatea oztopo zenbait ekimen aurrera eramateko.

Bidean jorratutako bi gai oso politiko aipatu nahi ditut hemen, oraindik ere gatazka iturri direlako gure artean eta oztopo handi herrigintzan aurrera egiteko.

Lehen korapiloa da publiko/pribatu dikotomia, eta sinplifikazio horrek nola polarizatzen dituen posizioak esparru zehatz batzutan; oraindik minbera daude, esaterako, Buesa hezkuntza sailburu zeneko publifikazio prozesuak eragindako zauriak.

Dikotomiak oso bihurriak dira eta nekez ematen dute konponbiderik, ez bada bat ala beste aukeratzea. Nik nahiago ditut marko zabalagoak, aukera gehiagorekin, batetik bestera mugitzea eta tarteko posizioan kokatzea ere ahalbidetzen duteneak. Publiko/pribatu korapiloa askatzeko, adibidez, oso argigarria zait soziologian klasikoa den ikuspegi hau:

Estatuak sortzen du esparru publikoa; bere ardatz nagusia legetasuna da eta forma desberdinak har ditzake: demokratikoa, autoritarioa, soziala, zentralista, federal/konfederala…

Merkatuak sortzen du esparru pribatua; bere ardatz nagusia irabazia da, eta hemen ere bektore desberdinak agertzen dira: globalago/lokalago, liberalago/arautuago…

Gizarteak sortzen du esparru soziala, komuna; ardatz nagusia autoeraketa da (autogestioa), eta interes komunitate desberdinak eraikitzen ditu herri zabalaren baitan.

Hiru multzo horien artean badaude intersekzioak, zona hibridoak. Botere publikoa eta ekonomikoa oso hurbil daudenean, liberalismoa nagusitzen da; botere publikoa eta gizartea hurbil badaude, sozialdemokrazia edo komunismoa gerta daitezke, segun eta bietan zein den esparrurik indartsuena; merkatua eta gizartea igurtzian jarrita sortzen da ekonomia soziala…

Hiru multzoen dialektikan interpreta daitezke egoera sozio-ekonomiko gehienak. Adibide batekin azalduko dut nire irakurketa egungo garai politikoaz. Mendebaldean bizi dugu arautu gabeko merkatuaren hipertrofia eta gizartearen sakabanaketa indibidualista; horren ondorioz aberastasuna kontzentratu egin da eta elite hauek gaina hartu diete estatuei, zeintzuk ahul baitauden gizartearen sostengua galtzen ari direlako. Korporazio handiek ez dute mugarik onartzen, ez zergarik ordaintzen; dirua, teknologia eta politikoak erabilita, botere autonomo bihurtzen ari dira, kontrol demokratiko gero eta ahulagoekin. Nire ikuspegian, merkatuaren gehiegikeriei aurre egiteko beste bi esparruen aliantza estua behar da, alor publikoa eta soziala lankidetzan behar ditugu interes komunaren defentsan. Kontsumo ohiturak aldatuta eta arauak gogortuta, ahuldu behar ditugu elite diruzaleen botere apetak eta gurdiaren norabidea aldatzen saiatu amildegira iritsi aurretik.

Euskal Herriak ez dauka estatu egitura propiorik, gure erakunde publikoak menpeko dira ondoko estatuekiko, gatazka bortitzak medio. Merkatua ere ez du aldeko izan, oro har, historian zehar. Eta, hala ere, bizirik iraun du herri gisa eta hizkuntza gutxituen eskalan indartsu den hiztun komunitatea daukagu. Bada hori zor diogu neurri handi batean hirugarren hankari: gizarte ekimena ugaria eta ahaltsua da gurean, zorionez. Berezkoa dugu elkartzea eta arazoen aurrean antolatzea, denok hartzen dugu parte mota askotako erakunde eta dinamika sozialetan. Sekulako aberastasuna da energia sozial hori, eta ezinbestekoa dugu biziraupenerako. Gizarte ekimena sendo uztartu behar dugu erakundeen ahalmenarekin, herri garapena lortzeko. Ekuazio hau oinarrizkoa iruditzen zait.

Beraz, ez genuke eztabaida zurrunetan erori behar. Publiko ez den guztia ez da pribatua, ezta alderantziz ere. Soziala edo komunitarioa den esparrua asko interesatzen zaigu herri garapenerako, eta gutxietsi edo borrokatu partez, zaindu egin beharko genuke. Hori bai, erakunde politikoei kontrol zorrotza egin behar diegun bezala, zintzo eta garden jardun daitezen, hala egin behar dugu erakunde sozialekin ere, benetan interes komunari erantzun diezaioten: irekiak izan daitezela, demokratikoak, irabazi asmorik gabeak…

Eta honekin oso lotuta dator bigarren gai potoloa: gobernantza partekatua. Autogestioa sustatzea da lan politikoetan zailena, borondate asko bateratzea eskatzen duelako; baina askotan asmatu dugu. Nahiz eta haizea ez daukagun alde, eta mundua oro har kontrako norabidean doan, ez genuke etsi behar. Hori bai, argi izanda soilik hanka soziala indartzeko eta lankidetza publiko-soziala sendotzeko gai garen neurrian lor genezakeela gurdiaren norabidean eragitea. Hain zuzen horretarako dugu ezinbestekoa esparru partekatuak sortzea, erakunde publikoak eta eragile sozialak parekotasunean jarduteko, gobernantza partekatuan. Gai hau agertu da beste atal batzuetan ere, zeharka bederen; sakonago helduko diot Badalab-en atalean, hor izan bainuen esparru honetan oso bizipen interesgarria.

Azken kontu bat, atal hau scroll etengabe bihurtu aitzin. Tuttologo gisa maiz aldarrikatu dut boto mugikorra; baita praktikatu ere. Telefono finkoa mugikor bihurtu zen bezala, sinisten dut politikarentzat oso bizigarria litzakeela herritarrok gure botoa mugikor bihurtzea. Leialtasuna bai printzipioei eta oinarrizko ideiei, baina ez siglei. Oso mugatzailea da herritarrontzat ‘gureak’ beti defendatu beharra eta ‘besteak’ beti egurtu. Eta oso kaltegarria da alderdi bakoitzak segurutzat jotzea ‘bere’ botoak. Boto mugikorrak ematen du aukera ondo egindakoa saritzeko eta gaizki egindakoa zigortzeko. Eta itzultzen dio boterea hauteslegoari. Gainera, aldaketa egiturazkoek denbora eskatzen duten bitartean, hau hurrengo hauteskundeetan jar daiteke praktikan. Beraz, animo!

02. DONOSTIA

Urt20 by mikelirizar

Autobus batek Aldapetako marianisten ikastetxera eraman ninduenekoa, familia ezezagun batekin Grosen bizitzera; trenak nola itzultzen ninduen etxera, tarte laburretarako bederen; bainujantzi itsusi bat, eta buruak eragin ditzakeen amnesiak, gogoratu nahi ez duenean.

Oker ez banago 1961ean izan zen. Donostiako bi marianista agertu ziren Ormaiztegin, Aldapetako ikastetxerako autobus bat behar zutela eta. Pentsatzen dut Migel Mariri zeruko ateak irekiko zizkiola bisitak, niretzat nahi zuen heziketarako aukera ikusi zuenean. Urte haietan hezkuntza publikoa oso urria zen herriko eskola oinarrizkotik harago. Gogoan dut, esaterako, Beasaingo Institutua dezente geroago eraiki zela, eta antzekoa izango zen egoera Donostia edo hiri handietatik aparte. Beraz, hezkuntza publikoaren faltan, ikastetxe pribatuak ziren aukera bakarra ikasbide luzea egiteko, helburua argi eta ahal ekonomikoa zituenentzat.

Marianistekin autobusaren ezaugarriak eta prezioa lotzearekin batera, aitak lortu zuen ni haien ikastetxean matrikulatzea. Horrek esan nahi zuen, noski, Donostian bizi beharko nuela. Baina non, ikastetxeak ez baitzeukan internadurik? Uste dut erantzuna Irundik bueltan etorri zela. Aitak bazituen senideak bertan eta haien lagun bat Donostian bizi zen; bada berari eman zioten enkargua niretzat familia bat aurkitzeko.

Aurkitu zuen familia Gros-en bizi zen, esango nuke Ramon y Cajal kalean Zurriola aldera; orduan kale itsua zen autoentzat, itsaso aldera irteerarik gabea. Senarra taxilaria zen, emazteak etxea gobernatzen zuen, bazen amona bat ere eta suposatzen dut haurrak ere egongo zirela. Baina aurreratu behar dut atal honi dagokionez zulo handiak ditudala memorian, amnesia moduko bat nabaritzen dudala. Atala idatzi ahala, saiatuko naiz aztertzen zergatik ote den.

Kontua da 7 urterekin etxekoak utzi eta Donostian jarri nindutela bizitzen, ezagutzen ez nuen familia batekin. Eta ez bada zinemak oroimena nahastu didala, esango nuke etxean bertan ez zutela tokirik niretzat eta ganbaran jarri zidatela ohea. Ez dakit aurrez ba ote nintzen ume beldurtia, baina ondoren bai, erabatekoa izan naiz.

Marianisten ikastetxea Aldapetan zegoen, eta autobusa -seguruenik Ormaiztegin egindakoa- ibiltzen zen Donostiako kaleetatik ikasleon karreoan. Eraikin eder bat gogoratzen dut, argazki zaharrek lagunduta, baina barruko bizipenik… Ez dakit hilean edo hamabostean behin eskolako notak ematen zizkiguten, eta haien buletinak koloredunak ziren, partxiseko lau koloreetako marrak eta takoak zituzten. Kolore bakoitzak emaitzen maila bat adierazten zuen, eta buruak diosta gorria zela emaitza onenen adierazle. Baina ez dut lepoa jokoan jarriko, arraroa litzateke frankismo betean kolore gorria ezer onaren adierazle izatea…

Ikaskide bakar baten izena datorkit gogora, baina horretaz ere ez nago seguru: eta Donostian haren izena geroztik ezaguna izan denez, nahiago dut gordetzea. Bilaketan ibili naizenean ikusi dut egungo ikastetxeak baduela zaharraren artxibategi bat, itxura batean ni egon nintzen garaiko informazio dezente baduena: ikasleen zerrendak urtez-urte, ikasle fitxak, akta eta argazkiak… Garaiko egunkari batean irakurri dut ni Aldapetan hasi nintzenean bere ikasketak bukatu zituela bertan Antton Olariaga marrazkilari (eta filosofo) txit gorenak. Baina bitxia da, oraingoz ez daukat argi ea ikastetxeko artxibo horietan arakatzen hasi nahi dudan. Buruak ezabatu badu, amnesia terapeutikoa ere izan daiteke.

Oso ondo gogoratzen dut bolada horretan azazkalak jaten nituela, behatz puntak odoletan jartzeraino. Aurreko akordurik ez daukat, beraz baliteke orduan hasi izana lantegi horretan; beste pista bat litzateke nire orduko aztoramenarena. Ez dakit oraingo umeek ere azazkalak jaten ote dituzten, baina orduan ez zen arraroa; eta bazegoen gustu txarreko likido bat ere ‘bizioa’ kentzeko. Niri hamarkadak kosta zitzaidan bulkada kontrolatzea eta, oraindik ere, egoera zehatz batzuetan harrapatzen dut nire burua bekatuan.

Itsaso ondoan bizi nintzen, kalea gurutzatzea nahikoa nuen hondartzan egoteko; bainujantzi bat ere erosi zidaten, agian zaletuko nintzelakoan. Amnesia orokorraren erdian, bainujantzia oso ondo gogoratzen dut: tela latzez egina zen, marroi itsusia, bustitzen zenean sekulako karga hartzen zuen eta luzaro irauten zuen busti. Bestalde, orduko Groseko hondartza txikia zen, itsasgorarekin desagertzeraino; eta, batez ere, zikina zen. Urak hondarretara galipote mordoak ekartzen zituen, eta behin haietako baten gainean eseri nintzen. Nire tela latzezko bainujantzi marroi itsusian (eta nire memorian) betirako geratu zen txapapote itsaskorraren arrastoa.

Asteburu gehienetan Ormaiztegira itzultzen nintzen. Esan beharra dago orduko asteburuak ez zuela zerikusi handirik gaurkoarekin, larunbat goizean eskolak izaten genituen-eta. Hogeigarren mende hasieran sekulako lorpena izan zen enpresetan larunbat arratsaldea jai izatea, ‘larunbat ingelesa’ esaten zioten, han hasi zelako. Gaurkoaren aldean ez zen asteburu luzea, baina etxean 24 ordu ematea opari handia zen niretzat eta azazkalak jaten egoten nintzen larunbata noiz etorriko.

Bidaia trenez gogoratzen dut, eta hainbatetan bakarrik; 7 eta 8 urterekin trenean bakarrik, Donostiatik Ormaiztegira. Larunbat goizetan Donostian baserritarren azoka potentea egiten zen eta Goierri aldetik ere inguratzen ziren saltzaileak. Horiek bazkalondoan buelta egiten zuten trenez, eta haien arrimoan heltzen nintzen ni Ormaiztegiraino. Gogoan dut izeba Manoliren aita Beasainen jaisten zela eta, behin hura jaitsita, nik pasatu behar nuen Salbatoreko geltokia (Beasain apeadero) eta hurrengoan jaitsi. Han etxeko norbait izaten nuen zain. Geroztik jakin dut Ormaiztegiko Mekolakoak ere joan ohi zirela Donostiako azokara; halakoetan etxetik abisua ematen zieten ni ere banentorrela, mesedez adi egoteko.

Bere txarrean, igandeko buelta gozoagoa zen, izeba Katalinarekin egiten bainuen. Karteroneko aitona trenbideetako langilea zen eta familian bazeukaten ‘kilometrikoa’, hau da merke (edo doan, ez dakit) trenez ibiltzeko pasea. Katalina amaren ahizpa ezkongabea zen eta, ‘beste etxean’ bizi zenez, gure ‘beste ama’ izan zen. Igande bazkalondoan biok egiten genuen bidaia Donostiara, Grosen pasiatu arratsaldez eta, trenaren ordua zetorkionean, taxistarenean uzten ninduen penaz. Imajinatu neu.

Noizbaitean amaitu zen ikasturte malapartatu hura. Ostras! Orain arte ez nuen sekula horrela izendatu, seguruenik ez dudalako inoiz orain bezala berritu orduko bizipenen multzoa. Kontu solteak aipatu izan ditut sarri, han eta hemen, baina orain badaramat denboratxoa atal hau idazten, eta atzerabegirako tristura mingotsa ari zait nagusitzen, ez da iristen pozezko sentimendurik Donostiako ikasturteaz. Beraz, gera bedi horretan: malapartatua, eta kitto.

Zalantza bat ere sortu zait orain lehen aldiz: behin hasita, eta txarrena pasatuta, zergatik ez zuen Donostiakoak iraun? Zergatik aldatu zituen Migel Marik planak? Bazuen ordurako Donibane Lohitzuneko hurengo etapa buruan? Hala nik egin nion kale, eta ez ninduen ondo ikusten? Ez dut gogoratzen ea eskolan nota onak lortzen nituen ala ez (hori ere ez); bestelakoan imajinatzen dut ez nuela poz handirik transmitituko, barrenean ez baneukan. Honezkero ez dut jakingo zer gertatu zen, baina bapatean bitxia egiten zait galdera hauek lehenago sortu ez izana.

Donostiara itzuli izan naiz, batez ere lanera. Kutxako zerbitzu zentraletan eta fundazioan bost urte eman nituen; gero Aldundian ia beste bost, erdiak karguan eta beste horrenbeste ondorengo lankidetzetan. Hamar urtez Donostiara ia egunero joan-etorrian ibili arren, ez diot hiriari maitasunik.

Horren atzean egon daitezke hainbat arrazoi. Alde batetik, ez naiz hiri-zalea, uste dut akats galanta dela planetaren eta komunitateen ikuspegitik pilaketa urbanoa neurrigabe sustatzea, eta horrekin indibidualismoari, kontsumismoari eta beste hainbat joera kaltegarriri bide ematea. Euskal Herrian posible zen lurraren antolamendu orekatuagoa, helburu horretan tematu izan bagina; baina amore ematen ari gatzaio inertzia kapitalistari eta aukera galtzen ari da. Donostia ez maitatzeko beste arrazoi bat izan daiteke kultura industrialaren eragina. Gure etxean fabrikak ziren ekonomiaren zutabeak, haietan sortzen zen aberastasuna; zerbitzuak, administrazioa… lagungarri bai, gehiago edo gutxiago, baina industria zen motorra. Ni lana-makina kulturaren semea naiz, eta joera izan dut gutxiesteko itxuraren erresuma, dena farfaila edo lausengua delakoan. Eta arazo hori ere , itxurakeriarena, hirietan askoz garatuago ikusten dut komunitate txikietan baino. Donostian, esaterako. Edota bereziki.

Horiek lirateke arrazoi kontziente batzuk. Baina atal hau idazterakoan ohartu naiz gipuzkoar hiriburuarekiko dudan uzkurtasunak izan ditzakeela erro luzeagoak ere, nire haurtzaroko bizipen mingarri haietaraino iristen direnak.

16. TUTTOLOGO

Urt13 by mikelirizar

Nolatan bihurtu nintzen ezertaz jakin gabe edozertaz aritzeko gai; iritzia ematerakoan (ere) herrigintza euskaratik; paperean ikasitakoak, irratiak eta telebistak; bidean egindako lagunak; eta nola aldatu diren tertuliak, kamarada!

Arrasate Press-en zutabeak idazten hasi nintzen aditu gisa, lehenik musikaz eta gero autoen gainean. Baina birmoldaketa baten baitan proposatu zidaten iritzi-orri nagusian gai librean jardutea, beste hainbat lagunekin txandaka. Aurrez banituen idatziak artikulu solteak ARGIA-n, Madrilen bizi nintzela, edota GARAIA-n, gai politikoagoak jorratuz. Eta Beasaingo klinikaren eztabaidaren harira tokatu zitzaidan baita ere iritzi artikuluren bat idaztea egunkarietan, edo elkarrizketak egitea irratian. Oro har, ez neukan arazorik nire iritzia emateko eta zailtasun handirik ere ez idatzi txukun samarrak atontzeko.

Baina proposatzen zidaten erronka beste munta batekoa zen: zabalkunde lokala baina handia zeukan hedabidean erregularki iritzi-artikulu orotarikoak idaztea, bereziki gaurkotasuneko gaiekin lotuak. Lehen aleari Tuttologo jarri nion izenburua, italiarrek hitz hori erabiltzen baitute ‘ezertaz jakin gabe edozertaz jarduteko’ ofizioari. Konfiantzaz sendo sentitzen nintzen, eta aukerarekin esker oneko.

Ordurako abiatuta neukan ikasbide oso polita idazkerarekin. Hezkuntza osoa espainolez jaso nuen eta euskaraz alfabetatu gabea nintzen; zorionez, nire ibilbide profesionalean eta aktibismoan nagusiki euskara erabili dut, eta bidean ikasi dut txukun samar idazten. Arrasate Press-en hasiera-hasieratik jarri zidaten zuzentzaile bat, nire idatzien hizkuntza zuzentasuna zaintzeko. Orduan ezagutu nuen Iñaki Mendiguren itzultzaile eta idazlea. Arrasaten aldameneko atarian bizi zen eta astean behin joaten nintzaion, makinaz paperean idatzitakoarekin (esan beharrik badago ordenagailuak beranduago iritsi zirela?) berak zuzendu zezan argitaratu aurretik. Eta berehala itzultzen zidan papera ohartxo zehatzekin, gramatikaz nagusiki, baina baita estiloaz ere tarteka. Hura izan zen nire alfabetatze luxuzkoa; eta laster hasi ziren juntadizoak luzatzen, whisky txupitoren bat tarteko, lagun bihurtu ginen arte. 35 urte geroago jarraitzen dugu tarteka haien etxean eta gurean elkartzen, otordu goxo baten bueltan, huntaz eta hartaz gustura solasteko.

Arrasateko lehen urte haietan ARKO multimedia eraikitzen nenbilen buru-belarri eta gaiaren bueltan aritzen nintzen sarri, honi bultza eta besteari tira. Baina herri dinamikak eta politika orokorra ere oso gustuko izan ditut beti, eta libre aritzen nintzen horietaz ere. Herrigintza sustatzea zen nire helburu nagusia, bereziki euskararen mesedetan. Ia 40 urte geroago Mastodon sarean hasi naizenean nire leloak horixe bera dio: herrigintza euskaratik. Nire pentsamoldearen jomuga izan da beti gizarte ekimena eta erakundeen ahalmena uztartzea, herri garapena ahalbidetzeko. Eta tuttologo lanetan nire jarrera beti izan da alderdikerien gainetik zubiak bilatzea, lankidetzak bultzatzeko. Xibertako porrota-ren ondoren konfrontazio bortitzean bizi ginen eta zaila zen haren gainean zerbait eraikitzea, baina hori izan zen nire jardun-ildoa.

Arrasate Press-en hasi eta gero Goienkaria-n, 33 urtez jarraitu nuen Debagoienean ia etengabe artikuluak idazten, bolada luzetan astero. Adibiderako hau aurkitu dut arrakasta izan zuena, 2002an Francoren heriotzaren urteurrenaren inguruan idatzia, orduan presidente zen Aznarrekin paralelismoak bilatuz. Eta gogoan ditut egurra jaso zuten bi. Lehenean defendatu nuen alokairuaren aukera sustatu beharra, etxebizitza erosteko presioaren aurrean, Europan ohikoak ziren parametrotan; eta leporatu zidaten etxebizitza-eskubidea ukatzea. Bigarrenean Debagoiena goraipatzen nuen, kasu honetan esanaz eskualde gutxitan egongo zela munduan halako auto-eraketa sistema bat, eskaintzen zituena eskolaurretik hasi eta hezkuntza ibilbide osoa -unibertsitatea barne-, eta ondoren ikerketa zentruak eta kooperatiba talde modernoa laneko aukerez betea; eta kritikatu zidaten ikastolaren alde egitea eta eskola publikoaren kontra. Oro har, ordea, errespetuz tratatu ninduten eta banituen fan batzuk ere.

Paperak agintzen zuen garai hartan, espazioa mugatua zen, ez zegon scroll aukerarik. Zutabe batek zeuzkan 1.150 karaktere, adibidez, eta karaktere apur batzuk motzago izan zitekeen baina bat luzeago ez. Normalean egiten nuen hasieratik libre samar idatzi eta neurtzen joan, baina goitik geratzeko moduan. Gero, berrirakurri ahala, kentzen joaten nintzen hitzak, esamoldeak, edo esaldi osoak ere bai, idatzia neurrian sartzeko. Eta konprobatu nuen testuak hobetu egiten direla lastoa kentzen zaien heinean. Oso ikasketa baliagarria izan zen.

Halako batean etorri zitzaidan Euskadi Irratia-ren gonbitea tertulia batean jarduteko; eta nik baietz. Nazio mailara salto egitea esan nahi zuen eta horrek bertigo apur bat sortzen zidan. Gainera, orduko tertuliano gehienak alderdietako edo erakundeetako ordezkariak ziren, artean apenas zegoen etiketatu gabeko partaiderik. Beno, etiketarena erlatiboa da, ze gogoratzen dut behin tertulian aritu ginela Itxaso Atutxa, Denis Itxaso eta hirurok; bistakoa da triangelu horren antolatzaileak zein erpinetan etiketatzen ninduen ni.

Tertulia afalondoan zen, Ramon Santxezekin, eta ez dut izenik gogoratzen. Ordurako Elorrion bizi nintzen, eta joan-etorrian ez ibiltzeko telefono linea berezi bat jarri zidaten etxean, bertatik sartzeko. Mendi artetik jardunda, tarteka iruditzen zitzaidan hiriburukoek baino informazio gutxiago manejatzen ote nuen, baina horixe zen nonbait nire grazia, horrek ematen zidan exotismo puntua.

Horrekin bateratsu garatu zen ARGIA-rekin kolaborazioa, hiruhilean behin edo iritzi artikulu bat idatzi nuen denbora luzez (hemen bilduma bat) Bolada batez,lau artikulugile jarri gintuzten azken orrian txandaka, eta horietako bat… Bernardo Atxaga zen! Nik horrenbeste miresten nuen idazlea hurbileko bidelagun izatea, ezin nuen imajinatu ohore handiagorik.

Ondoren etorri zen Maite Artolaren Mezularia. Taldetxo bat nahikoa egonkor aritu ginen eta konplizitate handia sortu zen gure artean, afari batzuk ere medio. Orduan oraindik astia zegoen irratian hitz egiteko, ideiak garatzeko, eztabaidan lasai jarduteko; eta gure artean sortutako konfiantzak joko handia ematen zuen, elkarreraginak bilakatu egiten zituen jarrerak eta inoiz tertulian bertan irauli ere bai. Niretzat tertulien urrezko aroa izan zen. Orain, orokorrean, erritmoa eskatzen da beste ororen gainetik, txioka hitz egin behar da, esaldi azkar eta txinpartadunekin. Gaiak axaletik jorratzen dira; bakoitzak berea bota, ikuspegi berarekin hasi eta buka.

Mezularian, Mikel Aramendi zen Wikipedia, denetik zekien asko. Behin gogoan dut azken orduko uholde batzuk izan zirela Txinan, erreka batek gainezka eginda. Tertulia aurretik ezer begiratzeko astirik ez eta han hasi ginen betelanean, Txinan jende asko bizi zela… horregatik kalte handiak… Eta bapatean Aramendi hasi zen ibai horren ibilbidea eta ingurunea xehe-xehe azaltzen, Itsasondotik Tolosara Orian behera balihoa bezala. Txundituta geratu ginen.

Oratorian, aldiz, Ander Iturriotz zen gure Demostenes. Ohituta zetorren unibertsitatetik, baina haren hiru puntuko eskemak, eta nola garatzen zituen denborari asko erreparatu gabe… Behin hasi zen Ander, motz asmoan, “nik azken gauza bat…” baina pentsatu ahala eskema buruan osatu egin zitzazion nonbait, eta esaldia bukatu zuen “…esan nahi nituzke” Adi zegoen Maite, eta zorrotz bota zion: “Ea, Ander, bat ala nituzke?”

Une polit askoren artean, ez dut aipatu gabe utzi nahi Gabon gau bat, irratian Ormaiztegitik sartu nintzena. Egun horretan bada herrian ohitura oso eder bat: elizatarian 200 bat herritar (1.300etik) biltzen gara, adin guztietakoak eta soinuz lagunduta, gabon kantak errepasatzera. Transmisio ariketa zoragarria iruditzen zait; gainera tartean bada kanta bat, bitxia, Ormaiztegi inguruan bakarrik gordetzen dena. Hau dena irratikoei komentatu nien, gustatu zitzaien, eta gabon gaueko saioan zuzenean sartu ginen emisioan, juxtu kantu hori kantatzeko unean. Zinez polita izan zen.

Tarteka deitzen zidaten hauteskunde gauetako saio berezietan parte hartzeko. Askotan egon nintzen Goiena Telebista-n, eta saiotik saiora nabaritzen nuen nola baliabidez umil hasi zen telebista handi bihurtzen zen datuak, konexioak, elkarrizketak eta abarrak egiterakoan. Batzuetan Euskadi Irratiak ere deitzen zidan halako saioetarako. Politika jarraitzea gustuko nuen orduan (orain baino gehiago) eta gau hauek adrenalina berezia izaten zuten. Noski berandu bukatzen ziren, adrenalina jaistea kosta egiten zitzaidan eta biharamunean goiz lanera joan behar.

Tuttologoaren hurrengo jauzia ETB-ra izan zen, Maddalen Iriartek proposatu zidanean Azpimarra saioan tertuliano izatea. Berak proposatu, eta nik baietz. Han ere, Maiterekin bezala, giro lasaia zegoen taldean eta eroso aritu nintzen. Telebista ez zitzaidan arrotz, eta Maddalenek ere konfiantza sortzen zuen. Gainera belaunaldi berriak hasiak ziren tertulietara iristen, formazioz eta informazioz ondo jantziak, eta haiekin errazagoa zitzaidan rol osagarri bat hartzea, gaurkotasunaren presioa arindu eta eskarmentuari etekina ateratzea.

Garai eroso hura errepasatzean burura datorkidan gertakaririk bitxiena saioaren periferiatik dator. Azpimarra-n ari nintzela Odile Kruzeta EITBko irratietako zuzendariak eskatu zidan Radio Euskadi-n ere parte hartzea, Dani Alvarez-en Boulevard saio entzutetsuaren tertulian. Planteamenduaren helburua zen euskaraz bizi ginen pertsonen presentzia indartzea erdarazko katean; eta nik baietz, egingo nuela proba. Mundu arrotza zen niretzat, nire bizimodutik urruneko jendea zen gehiena; baina kasu honetan ere exotismo puntuak funtzionatu zuen eta harreman txukuna izan nuen ia guztiekin. Eta Danirekin, berriz, oso harreman hurbila eraiki genuen. Bera euskararako bidean zetorren eta bidelagun hartu ninduen, batez ere euskarari toki berezia eman behar zitzaionetan. Esteñibarren izan zen pare bat aldiz familiarekin, eta behin berak gonbidatu gintuen Fatima eta biok Bilbon bazkaltzera. Bidaia aprobetxatze aldera, bazkaria jarri genuen Azpimarra tokatzen zitzaidan egun batean; bazkari arin bat EITB inguruan, eta arratsalde erdian platora. Baina bazkaria oturuntza izan zen, eta gainera Atxurin. Akordatzerako berandu hartu nuen tranbia, eta nahi baino luzeago egin zitzaidan bidaia. Saiokoak abisatuta zeuden, eta kaletik nentorren eran, makilatu gabe eta bazkaria oraindik eztarrian, sintoniarekin batera sartu ninduten platoan. Hala ere lortu nuen txukun aritzea, nonbait, ze hurrengoan berriro normal etorri zen saiorako deia.

Ekialdera begira jarrita, ezin dut ahaztu Euskalerria Irratia. Haiekin ere aro desberdinetan kolaboratu izan dut iritzi-emaile moduan, bestela toki komunikabideen esparruan izan dugun harremanaz aparte. Normalean podcast laburrak izaten ziren, aurrez idatzi eta zuzenean lokutatzen nituenak. Irrati publikoen aldean bestelako freskotasun bat zeukan irrati nafarrak, artean ilegal eta pobre. Bolada batez astelehen goizean izaten zen nire parte-hartzea eta, pare bat aldiz edo, gertatu zitzaidan hitzordua ahaztea haien deia jaso arte. Normalean, emisioan sartu baino hiruzpalau minutu lehenago deitzen zidaten; eta halakoetan deia hartzen entretenitu gabe lortu izan nuen testu minimo bat atontzea bigarren deia baino lehen, eta irakurri ahala osatzea tamaina egokiraino. Hori bai, ondoren lanak izaten nituen bihotz taupadak bere onera ekartzeko.

Hainbeste kolaborazio han eta hemen, guztiak uztartu behar izan ditut beste hainbat kargurekin. Eta beti aplikatu dut irizpide bera: erakunde sozial edo publiko baten arduradun izan naizenean, utzi egin diot iritzi-emaile izateari zuzenekoan, hau da, irratian edo telebistan; eta idatzizkoa mantendu dudanean, jardun esparrua izan dut erakundearena, hortik irten gabe. Nire izenean bakarrik ari banaiz, erabat libre sentitzen naiz edozertaz pentsatzen dudana nonahi esateko; kolektibo bat ordezkatzen badut, ez.

2015ean Aldundira joateko utzi nuen Boulevard. Azken saioan aukera sortu zen hartu behar nuen hizkuntzaren gaineko arduraz elkarrizketan aritzeko, eta agur esateko modu polita izan zen. Gero, Aldundikoa bukatu eta berehala Iñaki Guridiren Faktoria-tik deitu zidaten, eta berriro hasi nintzen. Baina ohartu nintzen irratia egiteko modua ez zela bera, eta ni ere aldatuta nengoen. Iñakik eskuzabal eskaini zizkidan formatu desberdinak, eta batzuk probatu genituen. Baina 70 urteak bistan, bizitza osoari ari nintzaion beste jite bat ematen eta agur esan nion nire tuttologo ibilbideari. Hain zuzen, Goiena-k argitaratu zuen idatzi honekin:

2021eko abenduaren 12a

33 URTE

Gogoz ekin nion idazteari, euskarak bultzatuta. Hasieran musikaz, gero autoez, eta gerora edozertaz, behin lotsa galduta tuttologo orojakile bihurtu bainintzen. Lehen urrats horren ondorioz etorri ziren Arrasate Telebista, Arrasate Komunikabideak, Euskadi Irratia, ETB, Goiena, Argia, Euskalerria Irratia, Tokikom… Eta ibilbide horren haritik beste hainbat ardura, Kutxan, Topagunean, Aldundian, Soziolinguistika Klusterrean… Azkena Badalab-en, hizkuntza berrikuntzako laborategi sortu berrian. Honekin amaituko dut ardura publikoen aroa, adinari zor. Ondo bidean, urte eta erdi barru gertatuko da hori.

Orain dagokidana da iritzi-emaile ibilbidea ixtea, gaurko zutabe honekin. Idazteak idazten trebatu nau, noski; baina, gainera, bizi-ibilbidea ere aldatu dit hobera, nire zorionerako. Eskerrik onenak bidean izan eta egin ditudan lagun guztiei; eta animorik beroena atzetik datozenei, nik adina zorte izan dezazuela! Adiorik ez.

25. NEKAZALTURISMOA

Urt6 by mikelirizar

Mahastizaintzari nekazalturismoa erantsi eta Fatima ogibidez emakume baserritar bihurtu zenekoa; gurean baino gurekin bizitzeko aukera; bisitariekin harreman laburrak eta sakonak; eta hizkuntza askoren artean, euskara beti presente, pizgarri.

Esteñibar zaharberritzeko orduan ez genuen nahikoa diru izan etxe osoari heltzeko eta zati dezente bat geratu zitzaigun konpondu gabe. Behin Kutxan lizentzia hartuta, pentsatu nuen momentua zela zor hori kitatzeko. Baneukan buruan eskema bat -oso lege zaharrekoa- bizitzaz eta ondareaz: ahal izanez gero, bizitzaren lehen zatiak balio behar zuen ondarea metatzeko, zahartzaroan lasai egoteko neurrian; eta zahartzaroa berriz izango zen ondare hori jaten joateko garaia. Zorte pixka batekin, ondarerik gabe jaio eta ondarerik gabe hil. Ez naiz herentzien aldekoa, uste dut areago kalte egiten dutela mesede baino, oro har.

Eskema horretatik abiatuta, pentsatu nuen Esteñibar osatuta amaiera ematea metatze faseari, eta gero gerokoak. Kutxako azken urteetan soldata oso ona jasotzen nuen eta horren aurrezkia etxean inbertitzea erabaki genuen. Hau izan zen plan berriaren lehen osagaia.

Bigarrena zen Fatimaren egoera. Ni Kutxatik libratu eta nahieran bizitzeko moduan nengoen, baina bera ikastolan 35 bat urtez jardunda nahikoa ‘gastatuta’ zegoen irakaskuntzarako. Hain egoera desberdinetan, nekez biziko ginen elkarrekin eroso; orduan berak eszedentzia eskatu zuen. Baina horrek esan nahi zuen ez zuela diru sarrerarik izango; eta bere belaunaldiko emakumeak aitzindari izan zirenez masiboki lan ordaindua egiten, ez zitzaion balekoa soldata propiorik gabe bizitzea. Jarduera ekonomiko eramangarri bat behar zuen.

Eta hirugarrena zen etxe handiarena. Esteñibar guk behar genuena baino askozaz handiagoa zen, eta zaharberritzerakoan etxearen handiak zorra handitu egin zuen. Horregatik aipatzen genuen gure artean etxeak berak lagundu behar ligukeela zorra ordaintzen. Nola? Ba mahastizaintza jarduera bagenuenez, nekazalturismoa eranstea zen aukera garbi bat. Hartara, mahastizaintza eta nezakazalturismoa elkartuta, lanpostu bat sortu genuen Fatimarentzat, bere autonomoak ordaindu eta diru sarrera propioak izan zitzan. Soluzio bikaina izan zen, emakume nekazari gisa hartu baitzuen erretiroa, ikastolara bueltatu beharrik gabe.

Beraz, Esteñibar bukatzeko obrak egokitu genituen nekazalturismoaren beharretara. Gela bakoitzak bere komuna izango zuen barruan, egongela bat sortu genuen propio bisitarientzat, eta saiatu ginen dekorazioa ere erakargarria izan zedin. Lanak amaituta, hiru gela eder atera zitzaizkigun alokatzeko; baina ganbarakoak ez omen zituen betetzen araututako altuerak eta lizentziatik kanpo utzi behar izan genuen. Bi gelekin egin genuen aurrera 2012ko hasieran.

Negozio ereduari buruz, hausnarketa bat egin genuen. Elorrion bazeuden beste hainbat nekazaletxe, gelak alokatzen zituztenak merkatu prezio arruntetan; guk ez genuen haiekin lehian sartu nahi. Biok etxean egonda, denbora geneukan libre eta gustuko genuen jendearekin egotea; gainera atzerriko hizkuntza batzuk ere manejatzen genituen, gutxi-asko. Eta pentsatu genuen zerbait berezia eskaintzea: gurekin bizitzeko aukera. Ez soilik gurean egotea, baizik eta gure bizitzaren parte izatea, bisitariak nahi zuen neurrian. Gu bidaiari izan garenean, bidaia bat berezia bihurtu da txiripaz-edo bertako norbaitekin konektatu dugunean, ohiko turismoaren azala apur bat urratu eta barrurago sartzeko aukera eman digutenean. Ba gure asmakizuna izan zen txiriparik gabe, zuzenean aukera hori ematea. ‘Viure amb bascos’ jarri genion leloa webguneari, ‘Living with basque people’. Eta bertan eskaintzen genituen hainbat aukera: mendi ibiliak, herriko bizitza, museoak edota hiriak bisitatzea, etxean berriketan eta mahastian lasai ibiltzea, edota bisitariek nahi zuten beste edozein plan. Beti ere, guk lagunduta haiek nahi zuten neurrian eta doinuan. Noski, gure dedikazioak prezio bat zeukan eta ezarri genituen tarifak dezente altuagoak ziren nekazaletxe ohikoenak baino; horrela ez genien haiei lehiarik egiten.

Beste galga bat ere jarri genuen. Gure denbora bisitariekin ematekotan, ezin genuen batera plan bat baino gehiago egin. Hau da, behin erreserba bat jasotzen genuenean (nahiz gela bakarrekoa izan) nekazaletxea beteta zegoen.

Lau urtez iraun zuen esperientziak eta zoragarria izan zen. Zinez uste dut hedatzeko moduko estrategia osagarri bat dela, turismo kontrolatua eta humanoa sustatu nahi badugu. Formalki ere azaldu genizkion Jaurlaritzako Turismo sailari gure esperimentua eta aurkitzen ari ginen aukerak; baina orduan eta orain, turismoan arrakasta neurtzeko adierazle nagusia urtez urte kopuruak igotzea da, eta ez ziguten kasurik ere egin. Gurea ez zen hori. Jendea tantaka etorri zitzaigun, behar genuen neurrian; ze bisita bakoitzak asko eskatzen zigun eta denek utzi zuen arrastoa gugan. Batzuk nabarmenduko ditut, hain zuzen utzitako arrastoa sakonagoa izan zelako.

Gure lehen bezeroak Bäerschi suitzar bikotea izan ziren. Semea zeukaten Erasmus egiten Mondragon Unibertsitatean, eta Joxe bertako irakaslea izanda mahats-biltzera gonbidatu zuen Esteñibarrera. Mutilak hain gustura pasatu zuen eguna, pentsatu zuela gurasoak bisitan etorraraztea gure etxera. Udazkeneko eguraldi ederrarekin iritsi ziren, hiruzpalau egunetarako. Gure adin bueltako bikote adeitsua zen eta oso gustura hartu genuen elkar. Haien artean alemanez egiten zuten, baina gurekin bitxia zen senarrak nahiago zuela ingelesez egitea eta emazteak frantsesez. Besteak beste oso mendizaleak zirenez, txango gogoangarria egin genuen Arantzazura, eta handik oinez Urbiara; fonda aurrean eguzki gozotan bazkaldu genuen: entsalada, arrautza parea txorizoarekin, sagardoa, gazta, kafea eta buelta. Suitzan ere bazuten mendi ederrik, baina txundituta geratu ziren gurearekin.

Azken egunean elkarrekin gosaldu eta bazihoazen. Gauez euria egin zuen eta goizean gure etxeko atean eguzkiak sortu zuen inoiz ikusi dudan ortzadarrik osoena eta ederrena. Gosaria utzi eta mahaitik jaikiarazi nituen esanaz despedidarako sorpresa bat prestatu geniela; eta ate aurrean marabilla hura ikusi zutenean… ufa! Peter-ek argazki panoramikoa ezin -hurbilegi zegoen nonbait- eta zatika atera zuen ostarkua (gero Suitzan ordenagailuan integratu eta argazki ikusgarria bidali zigun). Hunkituta eta malko artean esan genion agur elkarri.

Kasu berezia izan zen baita ere Llamas familiarena. Paco Leonen jaioa zen eta umetan Elorrioko frailetan ikasitakoa. Bi alaba helduren aita zela Valentzian, haur garaiak haiekin berpiztu nahi izan zituen eta Elorriora etorri ziren egun batzuk ematera. Lagundu genion bere ikaskide ohiak eta haurtzaroko parajeak bilatzen, eta horrekin hurbiltasun berezia sortu zen gure artean. Alabetako batek bere blogean idatzi zuen serendipia behar zela izan haiek Elorriora ekarri zituena, eta orduan ikasi nuen nik hitzaren esanahia. Harrezkero sarri itzuli ziren formatu desberdinetan -alaben bikoterik ere ezagutu genuen- eta, egindako bisiten artean, Paco sindikalista komunistarentzat ahaztezina izan zen Gallartara egin genuena, Pasionaria-ren jaioterrira, eta hango meatzen museora. Haiekin harremanetan jarraitzen dugu oraindik.

Urte berean etorri ziren Spikedrivers taldekoak ere, Constance, Ben eta Maurice. Blues oinarriko musika talde bat zen, eta kontzertu-biran zetozen Lisboan azkena emanda, handik lau bat egunera beste bat Gasteizen emateko. Hauek ere gure adin bueltakoak ziren, eta trotearekin nekatu samar zeuden, beraz manager-ak gurean utzi zituen atseden hartzeko. Eta baita haiek hartu ere! Zenbat lo, zenbat barre, nolako otorduak eta whisky zurrutadak! Ez zeuden asko ibiltzeko, baina Elorrioko paraje eder batzuk ikusi genituen; eta, batez ere, Esteñibar gozatu zuten ikaragarri: mahastian lan pixka bat, arbolape batean entsegua, mahai bueltan berriketaldia. argitasuna, bakea… Haien webgunean Esteñibarren argazki bati oin hau jarri zioten hitzez-hitz: “Esteñibar, our three-days-house in heaven (gure hiru eguneko etxea zeruan)”

Joan bezperan bapatean esan ziguten egonaldi zoragarria eskertzeko kontzertu pribatu bat emango zigutela, Belengo estalpearen antza zeukan etxeko atarian. Han jarri zuten Maurice-n bateria, alfonbratxo baten gainean, Constance-n anplifikagailua baixuarentzat, eta Ben libre kitarra akustikoarekin. Izar eta ilargipean eta dozena bat entzulerentzat, han eman ziguten kontzertu gozoa, begietara begirakoa, ahaztezina. Eta diska bikoitz bat ere oparitu ziguten, Scary a vasca esaldia eskuz idatzita (ikus bideoa). Haiek hura Eskerrik asko irakurtzen zuten.

Orduan sortu zen ideia: hurrengo egunean Gasteizko kontzertuan euskaraz hitz egingo zuten. Eta prestatzen hasi ginen: haiek esan beharrekoa ingelesez esan, guk euskarara itzuli eta esan, gero haiek hura idazteko haien arau fonetikoen arabera. Nahikoa barre egin genuen!

Hurrengo egunean, nola ez!, haiekin joan ginen Gasteizera. Fallerina lorategian zuten kontzertua eta jende asko bildu zen. Sarrera euskaraz oso txukun egin zuten, eta jendeak sekulako txalo zaparrada jo zien. Ez dago esan beharrik zenbateraino geunden gu pozik. Kontzertua oso ondo joan zen, Esteñibarren intimoa izan zena han indartsu jo zuten, eta ondoren mokadu bat elkarrekin eginda besarkada luze artean agurtu genuen hirukoa. Ukituta oso, beste behin.

Zerrenda errepasatzen, Kelly Luscombe nabarmendu zait. Amerikako Estatu Batuetatik etorri zen, Chris Bea senarrarekin, jatorri bizkaitarreko enpresaria berau. Sarri etortzen ziren Euskal Herrira, eta kasu honetan Elorriora etortzeko arrazoia izan zen Xarnege musika taldearen emanaldi bat; oso zaleak ziren haien musika euskal-okzitaniar hibridoarena. Eta Elorrion geratzeko ostatu bila hasi zirenean, Kelly-k esan zigun webgunean aurkitu zuen arteak harrapatu zuela, bera artista plastikoa baitzen, besteak beste. Egia esan, webgunean diru dezente eta denbora asko inbertitu genuen; eta guk nahi genituen bezeroek estimatzen ziguten ahalegina.

Izan genituen bisitari ilustreak ere: Joxe Mari Porrotx, Kepa Junkera edota Marcos Eguren ardogilea, esaterako. Xelebreak ere bai, txakurzale alemaniar bat auzoko txakur-eskolara etorritakoa; Mike Pinkepank zuen izena eta, gaitzizena badirudi ere, kreditu txartelak hori bera zioen.

Seguruenik poz handienetakoa eman ziguna izan zen Annie eta Xavier-ena. Australiarrak ziren, itxuraz asiatikoak eta Hong-Kong-en bizi ziren. Gure beste bisitari batzuren antzera, Etxebarri jatetxe ospetsura zetozen turismo gastronomikoan, eta lotarako Esteñibar aukeratu zuten. Hartatu genituen eguerdian etxean, lagundu genien Axpera eta iluntzean zain egon gintzaien. Egia esan, Llamas valentziarrak ere bazeuden gurean, baina bisitari berriek gurekin egon behar handirik ez zutenez, ez genuen bateraezintasunik ikusi.

Kontua da Annie eta Xavier iluntzean etxera itzuli zirenean, mahai bueltan aurkitu gintuztela dozena erdi bat lagun, mokadua egiten eta berriketan, aldarte onean. Gurekin esertzera gonbidatu genituen eta haiek pozik onartu. Eta elkarrizketa jariotu zen heinean jakin genuen haien bizimodu profesionalaren gogorraz, merkatu kapitalistaren eta txinatar inperioaren baturaren menpe. Kontatu ziguten lan profesionaleko lehen urteetako presioak zenbat jenderi eragiten zioen gaixotasun fisikoa ala mentala, eta sarritan suizidioa. Haiek faserik gogorrena pasatua zuten, hasita zeuden oporrak izaten (urtean 15 egun) eta gurean zeuden 10 egunetan gure 10 jatetxe onenak probatzeko planarekin. Ikuspegi azeleratu horrekin guri begira jarri zirenean, flipatu egin zuten: lasai bizi ginen, hitz egiteko astia geneukan, barre egiteko beta ere bai… Esan genien saiatzen ginela bizipoza praktikatzen, bizitzaren alde onei zukurik handiena ateratzen. Eta ondo ikasi zuten hitza, bai horixe!

Hurrengo goizean gosaldu eta alde egitekoak ziren, baina aipatu genien Urkiolamendira igotzeko asmoa geneukala valentziarrekin, eta nahi bazuten… Ba han joan ginen denok Urkiolatik gora, behi, behor, haitz, eguzki eta txori kanta artean. Eta gure bikote asiarra ahoa eta begiak zabalik, dena irentsi nahian, argazkietan oroitzapenak gordetzeko. Hamabitako gozoa egin genuen eta etxera bueltan trasteak jaso eta han joan ziren bigun-bigun, programatutako hurrengo jatetxera, autoaren lehiotik buruak atera eta “bizipoza, bizipoza” oihukatuz. Handik astebetera, etxera itzuli berritan, mezu luze eta eder bat idatzi ziguten, bizi-ikuspegia aldatu zien topaketa hura eskertuz.

Arrasto ederrak utzi dizkigu bihotzean nekazalturismo aldi hark. Eta guk bisitariei gutxienez erakutsi genien badela munduan euskaraz bizi den jende adeitsua. Kike Amonarriz-i bideoan azaldu genion bezala, euskaraz interes erantsia baitaukagu, baita turistentzat ere.

22. KUTXA ZENTRALA

Abe30 by mikelirizar

Lanean konforme ez eta Kutxatik alde egiteko prestatu nintzenekoa; eta nola horren ordez ate berri bat ireki zitzaidan bertan, ohiko moldeetatik mugiarazi ninduena: palazioak, gorbatak, hierarkiak, goi politika…

Goiena sortzeko eszendentziatik bueltan euroaren ezarpena tokatu zitzaidan Kutxan, 2002ko hasieran. Sekulako txolopotea geneukan egunero bulegoan, lan ohikoei txanpon aldaketa metatu zitzaielako. Baina nire arazoa ez zen lanez gainezka egotea, baizik eta lanean gustura ez aritzea. Bulegoan gero eta garrantzi txikiagoa ematen zitzaion lehiatilako arretari eta nik horretan iraun nahi nuen, lan komertzialean katramilatu gabe. Bulegoko nagusiarekin eta erakundearen lan filosofiarekin sintonia eskasa neukanez, bezeroekin eta lankideekin saiatzen nintzen tarte atseginak sortzen.

Egoera horretan nengoela abiatu zen Kutxako langile euskaltzaleen ekimen bat, erakundean euskarari bultzada emateko. Ziklikoa zen, eta lehenago ere ibilia nintzen halakoetan. Hasi ginen bilerak egiten, taldetxo bat egonkortuz joan zen, eta aukera ikusi genuen zderbait egiteko. Izanari izena jartzeko orduan nik proposatu nuen Simetria deitzea taldeari. Kutxaren baitan hizkuntzen arteko simetria lortzea sekulako aurrerapena izan zitekeen euskararentzat, eta aldi berean fokoa irekitzen genuen euskararen sustapenetik hizkuntza kudeaketara. Zalantzak izan ziren, baina izena onartu zuen taldeak. Egoeraren analisia testu labur batean idatzi eta bilera eskatu genion Giza Baliabideen zuzendariari, Carlos Ruiz-i. Monitore ibili nintzen garaian Carlos Trebakuntza Zentruan ari zen, eta estimatzen genuen elkar. Carlosekin bilera ondo joan zen eta harremanetan jarraitu genuen.

Hala ere, bulegoko egoera gero eta gogorragoa zitzaidan eta pentsatzen hasi nintzen Kutxa uztea. Ezer erabaki aurretik, ordea, Carlosi bilera eskatu nion eta aukera posibleez galdetu, baina Esteñibarreko zorra oso handia zen eta ez genuen aukerarik ikusi. Berari, ordea, beste argiren bat piztu zitzaion, ze handik gutxira Kutxa zentralera joatea proposatu zidan, bere arlora. Behin han, elkarrekin hainbat egitasmo perfilatu genituen , eta 2006ko amaieran Kutxak izendatu ninduen Hizkuntza Plangintzaren eta Barne Komunikazioaren arduradun.

Niretzat erronka handia zen. Ordura arte, gizarte ekimenetan aritua nintzen; ardura postutan sarri eta erakundeekin harremanetan beti, baina botere instituzionalaren beste aldean, nolabait esatearren. Carlosek aurrean jarri zidan erronka zen boterearen sareetan mugitzen hastea, nire eta gure helburuak aurrera eramateko. Arrisku bat behintzat bistakoa zen, alegia, sarean harrapatuta geratzea helbururik lortu gabe. Baina ordurako banuen konbentzimendu argi bat: gizartean euskararen posizioa izango da euskaltzaleok hartzen dugunaren araberakoa; eta alferrikakoa da hizkuntzarentzat gailurra aldarrikatzea, geu ez bagaude prest igoeraren arriskuak hartzeko eta peajeak ordaintzeko. Banituen 40 urte paseak, egurkada batzuk hartuak, gaitasun batzuk landuak, eta aukera zetorkidan mutur parera. Zer egingo nuen ba? Aurrera bolie!

Zentrala ekosistema arrotza zitzaidan eta, eskarmentu batzuk banituen arren, ikuskizun zegoen ea horiekin gai izango nintzen aurrera egiteko. Probintziatik iritsi berria nintzen, ez nituen palazioko trikimailuak ezagutzen, ez nintzen inor. Lanpostua bera ere berria zen, bi funtzio eta bi lantalde txiki biltzen zituen, ordura arte aparte aritutakoak. Eta, aldi berean, Intranetaren kudeaketak lankide guztion bistan jartzen gintuen uneoro, ez zen preziso sail diskretua.

Komunikazioko taldea handixeagoa zen eta bazuen eguneroko jardunaren inertzia; hor errazago egin zitzaidan lehengo martxari eustea eta berrikuntzak patxada apur batekin lantzea. Hasieran behinik behin. Ze Intranet berrian bazegoen foro bat irekia langileentzat eta urte horietan Kutxa ari zen Espainian sekulako hedapena gauzatzen. Nire zoritxarrerako, une batetik aurrera petralkeria hasi zen tantaka foroa kutsatzen eta akordatzerako gaur egungo sare sozialetan ohikoa den zaborra nagusitu zen gure laneko tresnan. Saiatu ginen kanalari eusten eta sekulako lana egin behar izan genuen goizero foroaren kaka-jarioa moderatzeko, emaitza erdipurdikoekin; baina azkenean zuzendaritzak erabaki zuen foroa deuseztea. Haren ordez bost blog sektorial sortu genituen: trafikoa murriztu zen eta zaborra amaitu. Ez da txorakeria, badira ia 20 urte uholde digital toxikoak sufritzea tokatu zitzaidala; horregatik seguruenik gaur Mastodonen bakarrik agertzen naiz noizbehinka.

Komunikazioan bainoagoa, hizkuntzaren esparruan eskatzen zidan Carlosek jauzi esanguratsu bat , eta hartara jarri nintzen bete-betean. Lehen lana izan zen nire posizioa sendotzea, jakinduriaz eta harremanez. Beti ekintzan ibilia nintzen, eta orduan deskubritu nuen soziolinguistika, UEUren Larraonako ikastaro batean. Horrekin batera, palazioa partekatzen zuten Kutxa eta Aldundiaren arteko lankidetzaren baitan ezagutu nuen, besteak beste, Joxean Amundarain, geroztik ezinbesteko erreferente eta lagun dudana. Lankidetza horretan sortutako konfiantzek eramango ninduen Aldundira 2015ean.

Etxe barruan lehentasuna eman nion erakundea ezagutzeari: non hartzen ziren erabaki handiak eta ez hain handiak, nola argudiatzen ziren proposamenak, zeintzuk zuren balio totem-ak, non eragin behar zen gauzak gerta zitezen… Oraintxe Arantza Urretabizkaia zahartzaroarekin bezala, niretzat terra incognita zen Kutxa lurraldearen mapa geografiko eta sozio-funtzionala egiten aritu nintzen.

Urte betera lanak aurreratu samar neuzkan eta gai sentitu nintzen BAT soziolinguistika aldizkarian egindako ibilbidea azaltzeko, artikulu honetan (BAT aldizkariaren 65. alean argitaratu zen artikulua; artxiboan, ordea, izenburua ondo badago ere, nire beste artikulu bat dago zintzilikatuta. Horregatik, izkribu orijinala berreskuratu dut hemen jartzeko). Egitura oso konplexua zen Kutxa eta arlo/ildo askotan eragin beharra zegoen aldi berean. Artikuluan azaltzen dira xehetasunak; horiez gain une gogoangarri batzuk nabarmenduko ditut.

Lehena lotzen da Hizkuntza Politika Orokorra onartzearekin. Ordura arte arau soltez kudeatzen zen hizkuntzen esparruari, plangintza oso eta koherente bat emango zion dokumentua ondu genuen. Lanak aurreratuta zeuden ni iritsi orduko, eta azken moldaketekin batera salmenta-lan batzuk egin nituen plana onartu behar zuten goi karguen artean. Azkenik, Zuzendaritza Batzordera eraman ninduen Carlosek HPO defendatzera, traje eta gorbata txukunenak jantzita. Carlosen esaldia zen “euskarak gorbata gehiago behar ditu”. 2006tik hona gorbata gutxiago erabiltzen da oro har, baina esanahiak hor dirau: harreman komertzialetan, nori saldu behar zaion, haren moldeetara hurbildu, izan trajea ala hizkuntza. HPO erosi egin zuen Kutxako zuzendaritzak. Eta zuzendarietako batek aipatu zuen: “Oso plan gihartsua da, ez daukagu arlo guztietan halako palanka potenterik”. Hasiera ona.

Kutxaren kartografia egiterakoan ohartu nintzen Alor Teknikoak pisu handia zuela, egitura teknologikoarekin bat ez zetozen proposamenek ez zutela aurrera egiten. Eta alor horretan aurkitu nuen talde gidari bat oso lagunkoia, tartean ale batzuk euskaltzale petoak ere bai. Alor Teknikoarekiko harremana bereziki zainduta lortu genuen gure proposamenak eramatea erabakiguneetara arduradun teknologikoen onespen eta bulkadarekin. Berme hori lortuta, seguru samarra zen aurrerabidea.

Beste elementu bat oso eraginkorra izan zen Kutxaren ospe korporatiboa. Zuzendaritza oso adi zegoen ea gipuzkoar gizarteak nola ikusten zuen lurraldeko finantz-erakunde nagusia, eta zorrotz zaintzen zuen bere ospearen bilakaera. Hori ikusita, hitzarmengintza prozesu bat abiatu genuen gipuzkoar eskualdeetako udalekin, elkarrekiko harremanetan eta herrietako zerbitzuan euskarari bultzada emateko. Lehen eskualdea Buruntzaldea izan zen, eta ez daukat ahazteko sinatze-ekitaldia Kutxaren areto nagusian, Andia kalean. Sinatzaileen artean baziren EAJ, Bildu eta PSEko alkateak, EAJko foru diputatua eta Kutxako presidentea, eta ikusleen artean Kutxako zuzendaritza ia osoa, eta dozenaka zinegotzi, teknikari edo herritar. Ekitalde harekin, nire konfiantza areagotu egin zen eta baita proiektuaren sinesgarritasuna.

Zorioneko txiripa bat ere izan genuen bidean, Jaurlaritzako HPSk orduantxe aurkeztu baitzuen LanHitz ekimena, eta bere baitan Bikain ziurtagiria. Kutxa ari zen aurrez EFQM ereduaren arabera bere kudeaketa hobetzen bikaintasunaren bila, eta euskararekin gauza bera egitea oso naturala egin zitzaion. Txundituta ikusi nuen nola mobilizatu zen zentraleko organigrama osoa, arloetako zuzendari guztiei zegokielako auditoritza pasatzea eta erantzukizuna hartzea. Zerbitzu zentraletan zilar maila aitortu ziguten, eta lehen finantz-erakundea izan ginen bide horretan; baina benetako emaitza bikaina izan ziren bisita aurreko prestaketa, auditoritza bera eta ondorengo ardura partekatzea. Arduradun guztiek bereganatu zuten hizkuntzena haien arduren artean.

Bazen gune bat Kutxan pertsonengan eragin handia zuena: Trebakuntza Eskola. Harrera ikastaro askotan tokatu zitzaidan sartu berriei Kutxaren hizkuntza politika azaltzea eta hasieratik eskatzen genien profesional bikainak izatea bezeroak nahi zuen hizkuntzan, horretarako euskararen hanka bereziki indartuta. Eskolan lantzen ziren baita ere langile bakoitzak bere ibilbide profesionalean beharko ziten gaitasunak, eta hor ere txertatu genuen hizkuntza-aldagaia. Beste pieza garrantzitsu bat.

Osagai asko bilduta lortu genuen hizkuntzen plangintza eta kudeaketarako sistema oso bat eraikitzea, langileen hautaketan hasi eta bezeroaren azken premia ere kontuan hartzen zituena, tartean trebakuntza, produktuen diseinua, laneko harremanak eta kanpo komunikazioa landuta. Nire hitzetatik harago, Carlos nagusiak oso argi azaltzen du gure ikuspegia elkarrizketa honetan.

Gustura eman nuen Kutxan aldi hau, besteak beste nire ideologiaren oinarriarekin sintonia bazuelako. Aurrezki kutxak erakunde publikoek sortu zituzten, hiriburuetako udalek kutxa munizipalak eta Aldundiek probintzialak. Banku pribatuen sistema nagusiki fortuna edo negozio handiei bideratuta zegoen bezala, kutxen eginkizuna zen herritarrei aurrezteko bideak, mailegu irisgarriak eta zerbitzu oinarrizkoak eskaintzea. Horien artean oso adierazgarria da bahitetxe-zerbitzuarena: familia bat larri zegoenean ondare bat bahitzen zuen (enpeñatu) diru bat lortzeko eta ahal zuenean berreskuratu zezakeen. Sortzezko bokazio horren ondorio zen nik Kutxari ezagutu nion gobernantza: 100 ordezkarik osatzen zuten organo gorena, Batzar Nagusia; horietatik 10na zegozkien Donostiako Udalari eta Gipuzkoako Aldundiari, Kutxa Munizipalaren eta Probintzialaren sortzaile gisa; beste 30 Gipuzkoako udalei, biztanleriaren arabera; 43 ziren bezeroen ordezkariak, zozketaz aukeratutako konpromisarioen artean hautatuak; eta azken 7ak zegozkien langileen ordezkariei. Gaur oraindik ez dut imajinatzen banku publiko batentzat gobernantza formula askoz egokiagorik. Gainera, Bizkaian, Araban eta Nafarroan baldintzak antzekoak ziren, eta lau euskal kutxen Federazioa ere existitzen zen.

Hitz guztiekin esan behar da, Kutxetan ez zegoen akziodunik ez eta dibidendu pribaturik ere. Urteko mozkinen zati bat erakundea kapitalizatzeko erabiltzen zen eta soberakina gizarte ekintzaren bidez herritarrei banatzen zitzaien. Badakit eskema honen funtzionamenduak gabeziak eta arrakalak izan dituela, baina aldarrikatzen dut aurrezki kutxak izan direla banku publiko izaeratik hurbilen geneuzkan egiturak; eta deitoratzen dut nola herrigintzan gutxietsi egin ditugun, banku pribatuen zaku berean sartuta, banku publiko funtziora bultzatu partez.

Estrategia falta hori agerian geratu zen finantza-sistema trinkotzeko olatua sortu zenean, 2000ko hamarkada amaieran. Elkar irensten hasi ziren bankuak, argudiatuz tamaina handia ezinbestekoa zela irauteko, eta zurrunbilo horretara eraman zituzten kutxak ere, haien etorkizunaz estrategia propio bat lantzeko astirik ere eman gabe. 2008an barrutik bizi izan nuen Bizkaiko eta Gipuzkoako kutxen bategiteko ahalegina. Araban PPk agintzen zuen Vital-en, eta ez zuen bategiterik nahi, baina beste bien artean akordioa erdietsi zen, Arabari atea zabalik utzita. Eta Bizkaia izan arren ia Gipuzkoa halako bi, boterea banatzeko tratuan Bizkaia izango zen %60, eta Gipuzkoa %40. Bizkaiak onartu zuen bategitea, baina Gipuzkoan sortu zen kontrako fronte kurioso bat, besteren artean ‘arrain handiak txikia jan’ salatzen zuena, eta Batzarrean bi hereneko emaitza kolokan jarri zuena. 100 botuen kontaketaren amaieran bategitearen alde 63 egon ziren… eta 67 behar ziren. Pikutara akordioa!

Nik ez daukat garbi ea bategitea derrigorrezkoa zen, edo ba ote zegoen beste biderik. Baina agerikoa zen kontrakoen artean ez zegoela alternatiba argirik, eta nire ustez herrigintza izan zen galtzaile nagusia zapuztutako prozesu hartan. Baina hori hurrengo atalean garatuko dut.

Izan ere, 2009ko hasieran Kutxan bertan eta Carlosen eskutik beste tren bat pasatu zen nire ate aurretik eta beste abentura bat hasi zen, atal berezia eskatzen duena. Hemen esandakoak errematatzeko, Bat Soziolinguistika aldizkarian urte bete geroago argitaratutako beste artikulu bat dakart, aurrekotik bilakaera nabarmena erakusten duena. Oso harro nago Kutxan hizkuntza kudeaketarekin egin genuenaz, nahiz geroko bategitean guk eraikitakoa pikutara bidali zuten. Hurrengo zerbait ganorazkoa egin nahi duenak, antzeko iblibidea egin beharko du.

07. ORIO

Abe23 by mikelirizar

Kanpina, Txirla, lehen lagun-talde benetakoa, Orioko zubitik palakadak neurtzen, estropada balandrotik, goizaldean mundua konpontzen, euskaraz natural, hitanoa bai baina…

Aurrez ere iritsia nintzen Oriora, baina mirotz herriak lehen arrasto sakona utzi zidan Ormaiztegiko lagun talde batek kanpinean egin genuen egonaldian. Nik 14/15 urte izango nituen, ordurako denbora asko emana nintzen herritik kanpo eta ez zen ohikoa opor planak haiekin egitea, baina noizbehinkza suertatzen zen. Euskal Herrian kanpinak hasita zeuden martxa hartzen, batez ere atzerritarrekin, eta norbaiti okurritu zitzaion probatu egin behar genuela. Dendarik ez, eta uste dut Beasaingo La Sallen eskatu/alokatu genituela; nola edo hala antolatu, eta han joan ginen hamar bat egun pasatzera.

Taldekoon gurasoak, oro har, ez zien asko fio gutaz; horren adierazgarri da egonaldiko igandean txangoa antolatu zutela gu bisitatzeko, eta etorri zirela garbantzu lapiko handi batekin. Badaezpada. Guk jan egiten genuen, baina gehiago parranda. Sekulako askatasuna sentitzen genuen kanpinean, atzerritarrez inguratuta, eta Oriok bazeukan orduan puntu hippy polit bat, liluratu gintuena. Nire imajinarioan herria goi-goian geratu zen egonaldi haren ondoren.

Handik pare bat urtera, aitak Madrilen lortu berri zuen lana eta familia hara mugitzeko logistika prestatu zuen. Bera urte hasieran hasi zen han lanean, hotel merke batean gela hartuta, eta familiarentzat pisu egoki bat bilatzeari ekin zion. Hura aurkitu zuenean, Ormaiztegirako bidaiak baliatzen zituen trasteak eramateko, autoa goraino kargatuta. Horri esker, uda parterako Ormaiztegiko etxea libratu samar zegoen, eta posible izan zen hango egurrezko altzariak Beasaingo Eskisabelen aroztegira eramatea txukuntzeko, gero handik zuzenean Madrilera garraiatu eta etxean muntatzeko. Horretarako, ordea, guk etxetik kanpo behar genuen eta aitak Orion alokatu zuen pisu bat, udako bi hilabete han eman genitzan. Hain ondo pasatu genuen uda hura Orion, beste hainbat urtez itzuli ginela familian, eta baita bakarka ere.

Bagenituen bertan lehengusu txikiak eta haiek erraztu ziguten sarbidea herrian. Niri dagokidanez, lehen harreman zirkulotan bazegoen herriko jendea, baina baita beraneanteak ere, eibartarrak eta madrildarrak. Haiekin Zarauzko Euromarrera joaten ginen, eta han maitemindu ginen Simon & Garfunkel-en Bridge Over Troubled Water diskoaz. Taldean bazegoen neska madrildar bat, aita norvegiar diplomatikoa zuena. Gurekiko estralurtar bat izan zitekeen, baina neska jatorra zen, eta konfiantza polita sortu zen berarekin. Behin nerabe arteko elkarrizketa sakon horietako bat izan genuen eta amaieran Cristina norvegiarrak pribatuan aholkua eskatu zidan bere bizitza egoki bideratzeko. “Segurtasun handia daukazu, oso argi ikusten dituzu gauzak” esan zidan. Eta bapatean kontzientzia hartu nuen sortzen ari zitzaidan azalarena, barnean zalantzaz josita sentitu arren, ingurukoen bistan nortasun sendoa ematen zidana.

Hamasei urterekin bizar duin bat uzteko moduan egon nintzen eta horrek areagotu egiten zuen nire itxurazko heldutasuna; 20 urtetik gora botatzen zidaten 16 besterik ez neukanean. Egia da Donostia, Donibane Lohitzune eta Nonantolako egonaldiekin, gehi aitaren eskutik izandako harreman helduekin, adinari zegokiona baino ‘mundu’ gehiago neukala eta hori seguruenik islatu egingo zen nire jendartean egoteko moduan. Baina azal itxurosoaren azpian barrua oso biguina neukan. Coulant bat nintzen.

Denboran aurrera beraneanteak desagertuz joan ziren (gu ez ginen beraneante, noski) herriko gazteen mesedetan. Neska-mutil koadrila handi bateko parte bihurtu ginen Kontxi arreba eta biok, eta hura da seguruenik nire adin bueltako jendearekin izan dudan lagun-talde bakarra. Goizez hondartzan elkartzen ginen egunez ahal genuenok; arratsaldez, Bordatxon; eta gauez sarri itzultzen ginen hondartzara, batez ere bikoteak sortzen hasi zirenean. Nik orduan kitarra pixka bat jotzen nuen eta Moustaki zalea nintzen oso; musika ezin aproposagoa bilkura haietarako. Grand père bezalako doinuak kantatzen nituenean bikoteak lausotu egiten ziren ilunpean. Tarteka Guardia Zibil bikotea agertzen zitzaigun, diosala egitera; aldarte onean, oro har. Itsasadarra zaindu behar zuten gauez, kontrabandoa omen, eta errondan zeudela entretenigarri zitzaien nonbait gazte koadrilak agurtzea.

Estropadetan Orio nagusi zen urte haietan ere. Arrazoi asko aipatzen ziren: traineruaren diseinuan eta materialetan egindako iraultza, entrenatzaile frantses batek prestaketa fisikoan emandako jauzia, banku mugikorrean ikasitakoaren eragina… Seguruenik horiek denak behar ziren, baina miruen arrakastaren oinarrian egon da beti herritarren zaletasun ikaragarriak sortzen duen harrobia. Koadrilan Iñaki genuen arraunlari 70etako eskifaia ospetsu hartan. Ogibide gisa butano banatzaile aritzen zen, sorbalda bakoitzean bonbona bana hartuta eskaileretan gora eta behera. Lana bera entrenamendu txarra ez.

Orioko zubitik ikusita nago Oxfordeko eta Cambridgeko ontzi dotoreak bertakoekin lehian. Baina halako une distiratsuetan adina zale pilatzen zen zubian estropada erabakigarrien bezperetan, traineruaren palakadak zorrotz neurtu eta ondorioak ateratzen. Benito Lertxundi zen epaile jakintsu horietako bat. Frontoian ikusten zen sarri palan, Txirla diskotekan edo tabernan tarteka, baina ez zuen hutsik egiten zubiko hitzorduetan. Poztu naiz ikusita bere kantu bat bihurtu dela arraun taldearen ereserkia eta udaletxeko balkoian egin dioten omenaldia.

Txirla diskotekak merezi du aipamen soil bat baino gehixeago. Udako gauetan oso sarri elkartzen ginen han herrian zebilen fauna guztia. Beste diskoteka, Oilagorra, serioagoa zen; tarteka joaten ginen, baina Txirlan martxa handia zegoen, eta momentuko musika berria: Mungo Jerry, Credence, Rare Bird, Esther&Abi Ofarim, eta bereziki Soulfoul Dynamics, hauen ‘Mademoiselle Ninnette’ entzun orduko aztoratuta jartzen nintzen dantzan. Dantzari ontzat neukan nire burua, erritmoa ondo jarraitu eta mugimendu oso markatuak egiten nituelako; gaurko begiradarekin, seguruenik oso histrionikoa izango nintzen, eta atzera begirako lotsa moduko bat ere sentitzen dut. Dantza arautuan jarraitzen dut, baina dantza librearekin ez nago eroso. Orioko sasoian, dantzaz aparte, kitarrarekin jotzeko oso kuttuna nuen Heart of Gold, Neil Young handiarena.

Estropadetara itzulita, beste izen sonatu bat orduko arraunarekin lotzen dudana da Jose Luis Kortarena. Orduantxe ari zen banku mugikorrean arrakasta handia izaten eta traineruan sartu zuten. Han banderak irabazten hasi zirenean Korta idolo handia bihurtu zen Orion. Horregatik eragin zien neurri gabeko amorrua Lasartera joan zenean, traizioa ere aipatzen zen. Baina portaera pertsonaletik harago, bazegoen herrian epika bat: Orion herri osoa zegoen traineruari bultzaka eta Lasarten, aldiz, Michelin enpresa zen bultzatzaile nagusia. Klase borrokaren pasarte hark himnoa ere bazuen: “Lasarte es un bonito-to-to, Orio es un atún. El atún se come al bonito-to-to…”

Eta hain sonatu izan gabe ere, Luxiano Manterola aipatu nahi dut. Arraunlari puntakoa zela, estropada batetik bueltan auto istripua izan eta paraplegiko geratu zen. Lagun komun batek esan zidan andregaia kolpetik altxa eta elkarrekin segitzeko prestatu zenean, Luxianok eskatu ziola bere bidea egiteko, ezingo zutela egoera berrian bikote bezala iraun. Banatu ziren eta arrastoa galdu egin nien. Baina 35 bat urte geroago Kutxako zentralera iritsi nintzenean, gure taldeko Ramonik azaldu zidan bere senarra zela gurpil-aulkian mugitu behar zuen oriotar bat… Luxiano izenekoa! Bizitzaren txiribueltak! Ezin jakin ea lehen bikotea uzteko erabakia egokia izan zen ala ez; baina, Ramoni ezagututa, ziur nago harekin ezkondu izanaz ez zela inoiz damutu Luxiano.

Ezin estropaden parte honetan Kontxa aipatu gabe utzi. Lehen igandean mendiz joaten ginen Igeldora, eta handik primeran ikusten genuen estropadaren ibilbide osoa. Bigarren igandean, berriz, Aquariumaren inguruan kokatzen ginen, Portaletako apustuak, arrapalako prestaketak, helmuga eta ondoren harrera, dena eskura izateko. Behin, lagun baten lagunak eskaini zigun estropada balandro batetik jarraitzea, badia erditik. Hantxe jarri gintuzten lehenengo txanda baino lehen ainguratuta. Ura oso bare zegoen, baina erraz zorabiatzekoa izan naiz eta berehala hasi zitzaidan udaletxe ingurua nahi baino gehiago mugitzen. Handik aurrera, istriborrean botaka egin eta ababorrean uretara salto, ez zen nahi orduko estropada bukatu eta nire oina lehorrean pausatu. Zuzenean tabernara joan eta muskuiluak tomatetan irentsi nituen garagardo katxi batekin, lagunekin hitz erdi bat egin aurretik. Ez dut gogoratzen estropada nork irabazi zuen.

Orio izanda, koadrilan bagenuen arrantzalerik ere, nahiz ordurako ez ziren asko itsasoa aukeratzen edo onartzen zuten gazteak. Eta uda partea izanda, Goierri lehorrekook ikasi genuen lehenik beita eskuratu behar zela lehen milietan, eta gero afrikar kostaldera hilabete inguruko joan-etorriak egin hegaluzea harrapatzeko. Herrira bueltan, patroiak marinel bakoitzari bi hegaluze ematen zizkion, eta gure lagunek horietako bat gordetzen zuten koadrilarekin marmitako afari bikain bat egiteko. Ondoren, arrantzaleari lagun egin behar genion mozkortzen zen arte, eta haren lanturua entzun itsasoko bizimodu gogorraz; erritual terapeutikoa zen. Kontua da, arian arian, Nonantolan pasta freskoarekin bezala, Orion marmitakoarekin maitemindu nintzela.

Dena ez zen ordea hondartza, estropada eta marmitakoa. 18/20 urte bueltan elkarrizketa traszendenteak ere izaten genituen, noski. Bi ditut gogoan bereziki. Lehena Joxeanekin, gero sendagile bihurtu eta gazteegi hil zen lagun fina. Egun hartan, nonbait, ez nengoen aldarte oso baikorrean, eta kolore iluneko analisi bat egin nion, ez dut gogoratzen zehazki zeren gainean. Bukaeran erantsi nion zein argi ikusten nuen hori zela benetako egoera, eta ez tarteka baikorkeriak eragindako analisi pastel kolorekoak. Eta Joxeanek jakinduria handiz erantzun zidan baikorkeria zegoen bezala ezkorkeria ere bazegoela, eta bata zein bestea muturrera eramanda sortzen zen argitasuna faltsua zela erabat. Geroztik askotan gogoratu eta erabili dut ideia hau bizitzan: ustezko argitasun larregikoak itsutu egiten du. Baliagarriagoa da argi-itzaletan ibiltzea.

Bigarren elkarrizketa traszendentea parranda luze baten amaieran sortu zen. Gaugiro epelak lagunduta, kaleko eskailera batean jarri ginen laupabost lagun, eta heriotzaren gaia atera zuen norbaitek. Hasi ginen bakoitza beretik botatzen, gero eta barnekoiago; eta heriotzaren izua aitortzeko unean, besteen kontrara neuk azaldu nien ez nuela izu hori sentitzen. Alegia, hilda egoteak ez zidala beldurrik eragiten. Uste dut ez neukala gaia aurrez oso landua, eta bota nuena asko pentsatu gabe bota nuela. Baina geroztik bai, buelta batzuk eman dizkiot gaiari eta gau hartan irten zitzaidanari; eta 50 urte geroago berretsi egiten dut orduko intuizioa. Ez diot beldurrik hilda egoteari. Oro har gustatzen zait bizitza; uste dut ondo tratatu nauela, zukua atera diot eta oraindik aterako. Baina heriotzak badu baita ere askapenetik. George Brassens-ek Le testament kantuan dioen bezala: “Gorrotorik gabe utzi dut bizitza, ez dut berriro haginetako minik izango”

Esango nuke heriotzaren izua -eta norberaren heriotzaz ari naiz, noski- lotzen dela hiltzeko prozesuarekin: nola gertatuko den, luze joko duen, oinazerik izango ote den… Hau da, izu-eragilea ez litzateke hainbeste hil ondoko egoera, baizik eta hil bitartekoa. Hori horrela bada, zorioneko gara egungo legediak eta osasun publikoak aukera ematen digutelako nola hil nahi dugun aurrez adierazteko, berme eta zaintza artean gerta dadin.

Azken puntua: Orio eta euskara. Ordurako bazen Orio oso herri euskalduna, beste arrantzale herri batzuren antzera, eta gustura murgildu ginen gu giro euskaldunean. Alde kuriosoak bazeuden Orioko ohituren eta Ormaiztegin jasotakoen artean; nabarmenena, hitanoaren erabilera. Ormaiztegin mutilek toka egiten genuen normal samar, baina noka ez; nesken aldetik apenas entzuten zen hitanorik. Gure etxean ez zen egiten, eta bisitei entzun ere apenas. Orion, berriz, erabat ohikoa zen batzuk zein besteak toka eta noka jardutea. Horregatik gure lagunak harritu egiten ziren anai-arrebak gure artean zuka entzunda, erabat arraroa zitzaien. Herri berean, batzuentzat hitanoak gehiegizko konfiantza ere adierazten zuen. Neronek entzun nion ama bati alabari esaten: “Nobiyuai nola egingo dion ba hika? Errespetua, neska!”

Orioko giro euskalduna oso lagungarri egin zitzaidan Madrilen euskararekin abiatutako bidean. Herri bixi eta modernoa, atzerritarrak erakartzeko eta haiekin konektatzeko gai zen bere nortasuna eta hizkuntza natural erakutsita. Bazegoen munduan kosmopolitan egoteko modu euskalduna, beraz.

Gauzak nola diren, ez nuen zaindu Orioko koadrila eder hura. Uste dut ordurako Migel Mariren heziketaren ondorioz nomada emozionala bihurtuta nengoela. Halabeharrez ikasita nengoen nire bizitza kolpean aldatu zitekeela leku batetik bestera, eta prest egon behar nuela loturak askatzeko. Erroak Euskal Herrian izango nituen, baina luzeak, hara edo hona mugitu ahal izateko. Eta bizitzak atal berriak irekitzen zizkidan eran, aurrekoak ixten joateko ohitura hartu nuen. Seguruenik horregatik ez nion jarraipenik eman bizi osoan izan dudan lagun koadrila bakarrari.

01. ORMAIZTEGI LEHEN URTEAK

Abe16 by mikelirizar

Familia, eskola, euskara, enpresa, herria, aurreneko ardurak eta aurkikuntzak, harremanetan lehen arrakalak, osasun kontuak…

Gurasoak amaren jaiotetxera ezkondu ziren, Juana eta Julianen Telleri-zahar kale baserrira. Bertan jaio ziren Izaskun eta Gurutze, bi arreba nagusienak, baina nirekin derrigorra izan zen etxe aldaketa. Berjaldegi-berriko gure partea ere ez zen handia, bi logela besterik ez baitzuen. Behean amona Kaietana bizi zen, eta berea zen baita ere goiko solairuaren zati bat. Gurean urtero arreba edo anai bat jaiotzen zenez, laster geratu ginen kabitu ezinda. Beraz, kanpoan ikasten hasi ginenean, ikasturtea barnetegian pasatzen genuen, eta oporraldi garaian batzuk mugitu egin behar izaten genuen lotara, edo Kaietanaren zatira edo Telerri-zaharrera. Honi ‘bestetxe’ deitzen genion, natural, denbora asko pasatzen baigenuen bertan.

Lehen oroitzapenetako bat da nola aitona Julianek irakatsi zidan irakurtzen, eskolan hasi baino lehen. Aitona sasiletradua zen, ezkertiarra eta laikoa, irakurzalea. Trenbideko langile izana zen eta postari. Hori dela-eta bihurtu zen Telleri-zahar Karterone. Aitonak magalean hartzen ninduen eta aurrean jartzen zizkidan egunkariaren izeneko letra larriak: L-A V-O-Z D-E E-S-P-A-Ñ-A. Hori izan zen kultura idatzirako eman zidan sarbide bitxia; geroago, agian orekatzeko, Xabiertxo ere erabili zuen. Aitak, aldiz, Diaro Vasco irakurtzen zuen, eta sarri bi egunkarien bila bidaltzen ninduten estankora. Guztira 3 pezeta kobratzen zidaten eta, ikusita egunkarian bertan bakoitzaren prezioa 1,5 pezeta zela, bolada batez sinetsita egon nintzen estankoan porrua sartzen zidatela, 1 gehi 1 ezin zelako 3 izan. Dezimalak ikasi nituenean bukatu zen susmo txarra.

Ormaiztegiko eskola Karterone parean zegoen. Eskola eta maistraren bizitokia eraikin berean zeuden. Gaur eskola txikia deitzen diren horietakoa zen, adin desberdinetako mutikoak batera ikasten genuen. Neskak aparte, noski. Marianjeles zen maistra, ahots ederreko emakume gaztea. Urte mordoskara, nerabe nintzela, aita eta biok joan gintzaion bisitan Ordiziara, eta orduan deskubritu nuen euskaldun petoa zela. Eskolan euskara ezkutatu beharra zeukan.

Etxean euskaraz egiten genuen, bestetxean eta kalean ere bai; eskola, zinema eta Muruane tabernako telebista espainolez bakarriz zeuden. Hauen eraginez anai-arreba artean erdaraz hasten baginen, aitak berehala botatzen zigun: “Ondo hitzegin!” Eta bera amarekin erdaraz harrapatzen bagenuen, “guri ez zaigu ahaztuko, zuek ondo ikasi behar duzue” esanaz libratzen zen. Etxean telebista sartu zenean poza hartu nuen, baina hamarkadak pasatuko ziren aparailu haiei euskarazko hitz bat entzun orduko.

Eskolako oroitzapen askorik ez daukat. Gogoan dut bai, hasi berritan nola nabaritu nuen aitona Julianekin irakurketan hartutako abantaila. Eta gogoratzen dut, baita ere, urte batean behintzat udalbatza etorri zitzaigula eskolara bisita ofizialean. Hainbat idatzi, eskulan eta apaingarri prestatu genuen bisitari ilustreei harrera egokia egiteko, eta badakit harro sentitu nintzela bisitarien buru gure aita zelako, Ormaiztegiko alkatea.

Alkatetzan 9 urte inguru eman zituen aitak. Karrozeriako gerentea ere bazen ordurako, eta imajinatzen dut 40 urteren bueltan energiaz beteta sentituko zela. Frankismo betean egon arren, zeuzkan harremanak eta ekimen handia balia zitzakeen herriarentzat onurak lortzeko. Bere ohiko estiloan, berrikuntza iturrien bila aritu zen. Adibidez, sarri aipatu zidan Doxiadis arkitekto greziarra, 60ko hamarkadan mundu mailan hirigintza proiektu puntakoak gauzatzen ari zena. Haren eraginez, gure aitaren alkatetza garaian herrian eraiki ziren etxebizitza-blokeek arkupeak dituzte, euritik babesteko.

Alkatetza lanak ez ziren udaletxera mugatzen eta ohikoa zen jendea etxeko ate joka etortzea, alkateari hau edo hura esateko. Bisitarien artean maiz samar zetorkigun Ordiziako kuarteletik Guardia Zibilaren sargento arketipikoa, bigotedun beltzarana. Aitak lagunkoi eskaintzen zizkion kafea eta pattarra; eta uste dut inoiz haren altzoan joanda nagoela autoan. Trukean, geroago jakin nuen, haien zaintzapeko gaietan nolabaiteko ‘malgutasuna’ lortzen zuen aitak.

Karrozerian ere garai betea izan ziren 50eko azken urteak eta 60ko hamarkada. Tailer zaharra txikiegi geratuta, berria eraiki zuten, Karteroneko lurretan. Irudi bat daukat, etxeko leihotik tailer berriari begira, ni mukizu bat aitaren besoetan. Sei arku handiko egitura industriala zen, eta arku bakoitzean hizki bat margotu zuten: I-R-I-Z-A-R. Gure etxean garbitzen ziren hango toallak eta gurera desbideratzen zen telefonoa enpresako bulegoa ixten zenean. Telefono zenbaki bakarra zegoen Ormaiztegi osorako, eta karrozeriarena luzapen bat zen. Ohikoa zen aitak etxetik elkarrizketa luzeak izatea bezeroekin ezordutan; eta deigarria egiten zitzaigun nola askotan bukatzen zuen ‘a mandar, a mandar’ esaldiarekin. Espainia frankistako giroen adierazgarri iruditzen zait.

Hamarkada aldaketarekin hasi zen kooperatibarako trantsizioa. Enpresa handitzeko dirua behar zen eta ordurako Arrasaten lehen kooperatibak hasiak ziren bidea egiten. Migel Marik izan zuen haren berri eta filosofia gustatu egin zitzaion, langileak enpresaren parte izatea bat zetorren bere pentsamoldearekin. Harremanetan jarri zen kooperatiben arduradunekin eta tarteka ni ere eramaten ninduen bileretara, 6/7 urteko umea. Gogoan dut hitzaldi bat, Felix Aldabaldetreku izeneko hizlaria, eta iltzatuta geratu zitzaidan leloa: “desarrollo económico y social”. Urteen poderioz ulertu nuen esanahia eta jabetu nintzen helburuaren anbizioaz; gero ohartu izan naiz kooperatiben ibilbidean sarri ahuldu dela helburua bere bigarren partean, sozialean alegia.

Prozesu neketsua ondo burutu zen. Artean jabe ziren lau anaiek eskuzabal jokatu zuten, kooperatibista berrien ekarpenetarako maileguak bankuen aurrean abalatuz. Horrela, ia mende batez familiarena izandako enpresa 1962an kooperatiba bihurtu zen; aitak beste 7 urtez jarraitu zuen gerente. Garaiko oroitzapen bitxi bat datorkit. Migel Mari tematuta zegoen enpresako gazteen prestakuntzarekin, eta jarri ninduen 10 urte inguruko mutikoa nintzela ni baino 8/10 urte zaharrago ziren gizonei klaseak ematen. Zehazki kebradoak azaltzen gogoratzen dut nire burua egun batean. Gerora eskola jarri zuen enpresak maistra batekin.

Kooperatiba bihurtu ondorengo urte horietan hazkunde esponentziala izan zuen enpresak, ekoizpenean bezala lantaldean; baina horrekin batera arazoak ere hasi ziren eta azkenean lau Irizar anaietatik hiruk utzi egin zuten proiektua, nahiz aurrerago bat itzuli egin zen. Prozesua xehetasun handiz dago azalduta ORMAIZTEGI 1860-1970 liburu mardulean, zeina osaba Millanek, bere seme-alaba Xabier/Idoiak, eta Zeles Otamendik landu baitzuten urtez luzez eta pazientzia handiz. Haren harira Zelesek elkarrizketa sorta bat egin zuen, eta hemen dago niri egindakoa.

Irizar aldetik enpresaren kultura eta ardura jaso banituen, Karteronek kontzientzia politikoa eman zidan. Aipatu dut aitona Julian gorria zela, zehazki Manuel Azañaren Izquierda Republicana alderdikoa. Hiru osabak izan ziren gudari: Ignacio, jeltzalea; Juan Mari, sozialista; eta Xanti, ANVkoa. Frankistak hurbildu zirenean Intxaustitarrena izan zen familia bakarra Ormaiztegitik ihes egin zuena. Neke handiz Santanderreraino iritsi ziren, eta han aiton-amonek erabaki zuten etxera itzultzea, alabak eta osaba zahar bat Frantziara bidalita Sarastone itasontzian. Tartean gure ama izango zen Kontxa neskatila. Estatu kolpea gailendu ondoren errepresaliatuak izan ziren, gehienek pasatu behar izan zuten kartzelatik eta herrian seinalatuta geratu ziren. Baina ez ziren makurtu eta guri ez ziguten ezer ezkutatu. Amona Juanak argi esaten zigun: “Santanderretik bueltan Telleri-zahar erabat hutsik aurkitu genuen, baina asmatuko nuke herriko zein etxeetan dauden guri harrapatutakoak!”

Lezio eder bat ere eman zidan amona Juanak nerabezaroan. Artitris gogorra hasi zitzaion artean gazte zelarik, eta guk gogortuta ezagutu genuen, ibiltzeko ezintasun handiarekin. Baserriko gelan egiten zuen bizitza, sukaldera jaitsi ezinda, leihotik munduari begira eta irratia (Mariano Perrer) lagun. Gidabaimena atera nuenean, etxeko Zitroen bitxaldikoa baserriko ateraino sartu, suspentsio biguina baliatu muturra jaisteko eta lortu genuen amona autoan sartzea. Lehen egunean herriari egin genion buelta eta harrituta deskubritu zuen zenbateraino zegoen aldatuta. Hurrengoan kostaldera joan ginen (bera Aizarnazabalekoa zen) bere familiako kide sakabanatuak agurtuz, haiek zur eta lur, Juana pozik. Beste behin gobernu zibilera eraman nuen nortasun agiria berritzera, eta polizia autoraino etorri zitzaion hatz-markak hartzera; “ministroei bezala” esaten zuen Juanak harro, iraganeko sufrimentuen ordain txiki bat bailitzan. Bidai horiekin guztiekin oso hurbileko egin ginen biok; eta hurbiltasun hori baliatu nahi izan zuen familiak amona gaixotu zenean, nik konbentzitu nezan bere osasuna medikuen eskuetan jartzeko. Erretolika luze eta landua bukatu nuenean etorri zen Juanaren lezioa: “Oso ondo esan dituzu gauzak, apaizek eta Perrer-ek bezala; baina niri joateko ordua etorri zait, egin beharrekoak egin ditut dagoeneko. Ez naiz medikutan hasiko”.

Haurtzarora itzulita, bi pasarte datozkit gogora, bat lauso samar eta bestea oso bizirik. Lehena da Imanol seigarrenaren anaia jaio berri samar nola gaixotu zen txakurreztulaz (orain kukutxeztula) Kontu larria zen, bapatean ito eta hil zitekeelako. Medikuak aginduta, itoaldietan umea orkatiletatik helduta buruz behera jarri behar zuten eta bizkarrean kolpeak eman, arnasa bueltatu arte. Negu hotza zen (urrian jaio baitzen) eta sukaldea zen berotzeko moduko gela bakarra, ekonomikari esker. Ba gauero aitak eta amak haien koltxoia sukaldean botatzen zuten, Imanolekin bertan lo egiteko. Ez dakit zenbat iraun zuen egoerak, baina lorpen handia izan zen Imanol bizirik ateratzea. Bigarren pasartea irudi bat da: Jon anaia gazteena jaio berri, gure ama Kontxa eliz atarian aulki batean belaunikatuta eta parrokoa ur bedeinkatuaz patrifilioa egiten. Geroago jakin nuen elizaren ikuspegitik emakumea erditzean ‘lohitu’ egiten zela eta berriro elizan sartzerako apaizak purifikatu egin behar zuela. Eliz-sartzea edo entrática deitzen zioten umiliazio horri. Ona da atzera begiratzea gogoratzeko nondik gatozen.

Gauza bat eta bestea, haurtzaro xelebrea ari nintzen bizitzen. Esango nuke aitaren posizioak (gerente, alkate…) baldintzatu egin zuela nire adinkideekin izan nuen harremana. Aitak oso umetatik hartu ninduen bere ondoan gai seriotan, eta nagusien artera eramaten ninduen sarri, haietako bat sentiarazten. Horrek seguruenik heldutasun itxurazko bat ematen zidan, halako segurtasun moduko bat, nahiz benetan segurtasun ezaz beteta nengoen. Kontua da adin goiztiar horretan hasi nintzela adinkideekiko apur bar ezberdin sentitzen. Ondoren egin nuen ibilbideak sentipen hori areagotu besterik ez zuen egin.

Banuen beste aje bat ere lagunarterako: futbolean, pilotan, mendian edo zuhaitzerara igotzen ez nintzen batere trebea. Haurtzaroan fisikoki ahul samarra nintzen, biriketako arazoak izaten nituen sarri. Bi urte nituela pediatrak aholkatu zien gurasoei Errioxara joatea, giro lehorragoak on egingo zidala eta. Orduantxe jaioa zen senidetan bosgarrena, Ale, eta imajinatzen dut nola egongo zen ama; ba bost ume hartu, eta Laguardiara joan ginen bi hilabete pasatzera, labadora eta guzti. Nola diren gauzak, kamarada, uda hartan Fatima ere Laguardian zegoen, urte beteko panpoxa. Baina ez genuen orduan topo egin eta ia beste 20 urte pasatu behar izan ziren gure bideak txirikordatzeko.

Urteak aurrera, jaunartzea egiteko momentuan gorrina tokatu zitzaidan parean, baina hark ere biriketan eragin zidan eta itolarrika hasi nintzen. Gogoan dut nola aita tailarrera joan zen eta bueltan ekarri zuen okumezko karkasa moduko bat, gainean gardena, eta hura akoplatu zidan ohe gainean. Gero ekarri zuen soldatzeko oxigeno botila bat, pertsona baten altuerakoa, eta handik tutu bat sartu zuen karkasaren zulotxo batetik. Kontua zen arnasestuarekin oxigeno gutxi sartzen nuela biriketan, eta tutukoarekin aberastu egiten zen arnasten nuen airea. Jaunartzea handik aste pare batera egin genuen, Kontxi arreba gazteagoak eta atzean geratutako beste bizpahiru lagunek.

Birikak, beti birikak. Hurrengo erasoa pleuritis bat izan zen. Ordurako Flemming-ek aurkitua zuen penizilina eta botika moduan ere probatzen hasita zegoen, baina urteak falta ziren antibiotikoen erabilera masibora iristeko. Beraz, pediatrak sendabide naturalena proposatu zuen: denbora. Gorputzak berez konpontzen baititu arazo asko, horretarako astia eta aukera ematen bazaio. Hori bai, gerta daiteke gaitza osatzeko denbora askotxo behar izatea eta bitartean gorputzak dituen erreserbak xahutzea. Pediatrak bazekien ume potolotxoek irauteko aukera handiagoa zeukatela argalek baino, eta oso tratamendu bitxia proposatu zuen oraingoan: hilabete ohean mugitu gabe, ahalik eta gehien jaten, eta bereziki solomilloa. Oraindik ikusten nago anai-arreben inbidia aurpegiak, haragi gorri tajada haiek jaten nituen bitartean. Hilabete hartako soinu-banda ohean neukan transistoreak jarri zuen eta hit erabatekoa “Moliendo café” kantua izan zen. Hilabeteren bueltan, pleuritisa gaindituta eta ni puztuta: 30 kilorekin oheratu nintzen eta 38rekin jeiki. Nire gorputzeko zelulek eman egin zuten eta harrezkero oso erraz hartu izan ditut kiloak; zorionez baita kendu ere.

Azken osasun pasartea 15/16 urterekin izan zen. Gure etxeak bazuen ganbara bat erabiltzen ez genuena, eta otu zitzaidan han txoko bat egitea lagunekin egoteko, musika entzuten. Bihotz bakartien kluba izango zen, Beatlesen omenez. Baina ganbara hautsez sendatuta zegoen eta hura garbitzen egun oso bat eman ondoren arnasa erabat estutu zitzaidan. Asma alergikoa neukan eta kontuz ibili behar nuen hauts artean. Hala ere, klubari etekin pixka bat atera nion, eta asmarena Iruñean konpondu zidaten, bertara ikastera joan nintzenean.

Haur/nerabe hauskorra izan nintzen, baina geroztik osasun ona izan dut. Sei aldiz korritu dut Behobia-Donostia lasterketa, eta urterrik azkarrenean (1987an) 1:21:27ko denbora egitera iritsi nintzen. Asmatikoen artean onenetakoa.

12. TANTAI

Abe9 by mikelirizar

Arotz-kooperatibak porrot egin zuenekoa; eta nola Kutxan lanpostua atera nuenean Tantai-k Kutxan zeukan zorra nire gain hartu behar izan nuen.

Behin klinikaren ardura udal hautatu berrien esku utzita, galdera zen: hurrengo zer? Klinikan jardundako denboran Lazkaorekin lotura estua sortu zitzaidan, eta handik etorri zen erantzuna. Lagun batek familia aroztegia zeukan, beneditarren komentu pareko eraikin zahar batean kokatuta eta garatzeko zailtasunekin. Eukenik proposatu zidan haiei jauzi bat egiten laguntzea, eta han hasi genuen abentura berria, 1980an, biok aroztegira bilduta. Enpresa egiturak garatzea izango zen Eukeniren eginkizun nagusia, eta nirea produktu eta esparru berriak bilatzea.

Ausart hasi ginen, gogotsu, eta gure ahaleginak ekarri zituen bide berriak eta bestelako lanak. Bilakaerak laster konfirmatu zigun tailer berria beharko genuela, tamainaz handiagoa eta instalazio egokiekin. Lazkaoko sarreran aurkitu genuen terreno egokia eta Senpereko muturra aukeratu genuen, Beasain eta Ordizia aldera. Eraikuntza-sistema aurrefabrikatua aukeratu genuen 1.000 metro karratu inguruko pabiloia eraikitzeko; instalazio ikusgarri batek makinetako txirbila eta zerrautsa xurgatzen zuen eta materiala tobera handi batean biltzen; eta hondakin haiek galdaran erreta lortzen genuen tailerra berotzea, baita zuraren lehortegi zilindriko itzela ere.

Berrizale ginen eta proiektu berritzailea nahi genuen. Horrekin, noski, aurrekontuak gora egin zuen. Baina finantzazio berezia lortu genuen Madrilgo ministerio batetik, artean euskal administrazioak eraikitzen ari baitziren. Gure inguruan inor gutxik espero zuen halako laguntza lortuko genuenik, eta sinesgarritasun handia eman zigun lorpenak; are handiagoa tailer berritzailea inauguratu genuenean.

Beste elementu batek ere erakargarri egiten gintuen: langile guztiok soldata berdina kobratzen genuen, zuzendaritik hasi eta azken aprendizeraino. Sozialista ginen eta, gaurko distantziatik ikusita, ameslari galantak: zerua lurrean nahi genuen, geroko utzi gabe.

Horrekin guztiarekin, langileak ate joka zetozen eta lana ere ez zen falta. Azkar hazi zen enpresa, eta akordatzerako baginen 40 lagun inguru kooperatiban bazkide. Gutariko gutxik zeukan arotz jakinduria handirik, eta fakturatzeko premiak ez zigun astirik uzten prestakuntza egokia edo antolamendu eraginkorra martxan jartzeko. Baina ilusioaren poderioz, bidegurutze guztietan aurrera egitea erabakitzen genuen: izan billar mahaiak Arriarango harrobiko arbelarekin; tablex-ezko enbalaje berezia Fagor Industrialaren makinak Angolara bidaltzeko; egurrezko salpikadero tapizatuak Irizar-eko autobusentzat; edota, handira jota, enbalaje kaxa erraldoiak Irizar-en autobus luzeak zatika Venezuelara bidaltzeko. Zerua zen gure ortzimuga.

Zer egiten nuen nik? Ba denetik, premien arabera. Berdin joan nintekeen etxeetara neurriak hartzera, obretako arkitektoen bisitetara, Valentziako altzari-azoka ospetsura, eta bankuetara haien konfiantza lantzera; edo jardun nintekeen tailerreko makinetan, lan-karga handia sartzen zen aldiro, gero eta maizago. Banuen bulegoan nire mahai polita, baina baita edozein momentutan erabiltzeko tailarrerako arropa ere, eta aldi luzeak ematen nituen bulegoa zapaldu gabe. Hain zuzen horietako batean eraman zidan labrak hatz erakuslearen punta, enbalaje-pieza bat egokitzen ari nintzela. Klinikan medikuak ‘amputación parcial’ idatzi zuen fitxan eta aitortu behar dut inpresioa eragin zidala.

Ahalegin handia eginda ere, enpresaren kontuetan ez zegoen sobranterik. Ez genuen lortzen nahi besteko eraginkortasunik, ezta irabazi egonkorren bidea aurkitzerik. Errematerako, 1984an krisi ekonomiko eta sozial larria gertatu zen Espainian. Gobernu sozialistak ahalbidetu zuen eskuina egiten ausartzen ez zen industria-birmoldaketa bortitza, eta ekonomia amildu egin zen. Ordurako gure aroztegia ari zen bolumen handi samarreko eskaerak hornitzen Madrilgo bezero bati, eta haren porrotarekin hasi zen gurea ere: estutasunak bankuekin, hornikuntzak eta soldatak ordaindu ezin, lantaldea murrizteko kaleratzeak, giroa gaiztotzea… Eta 1985eko udan iritsi zen kolapsoa, orduan amaitu zen abentura.

Handik aurrera miseriak kudeatzea egokitu zitzaigun: bankuak atzetik, ondarea enkantean jarri beharra, lankideen susmoak erantzukizun handiagoak hartu genituenekiko… Langabezian geratu ginen denok, eta nik gogoan daukat nola saiatu nintzen bankuen presioa arintzen, ez zezaten katastrofea areagotu. Langabezia-prestazioa kobratu eta hilero joaten nintzaien diru apur batekin azalpenak ematera. Nire kodearen arabera, gauzak okertzen direnean, eta konponbide samurrik ez badago, ezkutatzea baino eraginkorragoa da aurpegia ematea eta ardura erakustea.

Ondare ederra geneukan, fabrika baliotsua zen. Baina enkanteetan bazeuden praktika oso ilunak kiebra jotako enpresen ondarea hutsaren prezioan eskuratzeko, eta gu horien mende geratu ginen. Uste dut merkatu balioaren % 40 ere ez geniola atera gure ondareari. Horrela, berez oso larria zen gure egoera jasaezina bihurtu zen. Atzera begira, ez litzateke txarra egoera larrian sartzen diren enpresa sozialentzat bidelaguntza publikoa egotea, haien bideragarritasuna aztertu ondoren edo suspertzen edo ondo hiltzen laguntzeko. Guk prezio handiegia ordaindu genuen eginkizun horretan, dirutan zein osasunean.

Hain zuzen, natorren muina eta mina dauden tokira. Egoera on batek heroi egin gaitzakeen bezala, egoera gaizto batek bilau bihur gaitzake. Eta gurean gertatu zen, ilusioan batu ginenak miseriak ipini gintuen aurrez aurre. Berez kooperatiba ginen eta organo demokratikoak genituen erabakiak hartzeko; baina muturreko egoeretan haien funtzionamenduan arrakalak agertzen dira, eta elkarrenganako konfiantza galtzen hasten da, herra bihurtzeraino. Kontua da gurean ere goikoak versus behekoak dialektika nagusitu zela, eta jendea galdezka hasi zen ea dirua non zegoen. Enpresak galerak zituen, Madrilgo bezeroak zor handi bat eragin zigun eta enkantean ez genuen berreskuratu inbertsioaren zati txiki bat besterik; baina hala ere askori kosta egiten zitzaion onartzea jardunean egin genuela zuloa, ez zegoela iruzurrik. Zorionez, bakoitzak bere bidetik aurrera egiteko aukera izan genuen eta tentsioak ez zuen puntu batetik gora egin. Hori bai, zauriak sakonak izan ziren: hogeita bost urte geroago denbora horretan ikusi gabeko lankide ohi bat agurtzera hurbildu nintzenean, hark purrustaka hartu ninduen. Baina behintzat porrotaren ondoko hilabeteetan ospitaletako koma induzituaren moduko egoera batean geratu ziren gauzak.

Nik zortea izan nuen, beste behin ere, eta udazken horretan Kutxa Probintzialaren oposizio bat agertu zitzaidan bidean, Goierriko hainbat herritarako deitua. Ez zen inondik ere nire bokazioa, baina bai bizkar gainean neukan zamarentzat soluzioa. Eta konbentzimendu osoz aplikatu nuen Tantai-k utzi didan bizi-ikasgai nagusia: gustuko lanetan nik bezala zuhurtzia galtzeraino gogotsu eta ausart sartzeko joera duenak hobe du gustuko lan hori ez nahastea ogibidearekin. Hain zuzen Kutxako lanak aukera hori eskaintzen zidan: soldata ona eta segurua jardun motz batekin (arratsalde gehienak libre), goizean soldata irabazi eta arratsaldean herrigintzan jarduteko. Beraz erabaki nuen oposizio hori gogor borrokatzea eta, inguruko mesfidatiek entxufeez esandakoen kontra, lanpostua irabazi egin nuen. 86ko maiatzean hasi nintzen lanean, eta 25 urte eman ditut bertan.

Hori bai, Tantai-k zor potoloa zuen Gipuzkoako Kutxarekin (GK), eta lanean hasi orduko soldata eskaini nien, haren enbarguarekin kooperatibaren zorra ordaintzen joateko. Hau ez da ohikoa eta azaldu egingo dut.

Zor potolo bat dagoenean, hura ordaintzeko beste biderik ez badago, kobratzeko modua da zordunaren ondarea enbargatzea: dirua, autoak, higiezinak… edo soldata. Nire kasuan ez zegoen bestelakorik eta soldatarena oso erraz zeukan GK-k. Baina niri ere komeni zitzaidan, enbargu horrek beste hartzekodun posible batzuk uxatzen zituelako. Zorra ez geneukan bakarrik bankuekin, hainbat hornitzailek ere dirua galdu zuen gure porrotarekin. Baina behin GK-k nire soldata enbargatuta, eta ondarerik ezean, ez zitzaidann geratzen beste kentzekorik inorentzat.

Soldata enbargatzeko lehenik tartetan zatitu behar da. Lehen tartea beharrezko jotzen da iraupenerako, eta hori osorik errespetatzen da; bigarren tartean ehuneko txiki bat kentzen da; hurrengoan, ehuneko handiagoa; eta horrela, soldata tarteak agortu arte. Horrela egin zuten kalkulua nire soldatari zegokion legearen araberako kenketa osatu arte. Oker ez banago % 40 ingurukoa zen kenketa, eta ez da gutxi, baina soldata ondrosoa zen eta Fatimak ere ondo irabazten zuen. Beraz, prestatu ginen urte tarte bat zama horrekin bizitzeko, harik eta zorra kitatzen genuen arte.

Arazoa berehala bistaratu zen: Tantai-k GK-rekin zeukan mailegua berandutze-egoeran sartuta zegoen, eta interesa disparatuta zegoen, uste dut % 19koa zela. Beraz, zorra handia eta prezioa disparatuta, enbargatutako diruarekin ozta-ozta ordaintzen nituen zorraren interesak, zorretik ezer murriztu gabe. Bi hitzetan: betirako zorra!

Zepotik ihes egiteko modua izan zen Fatima eta bion artean pisu bat erostea. Orduan hipoteka bidez gainfinantzaketa lortu zitekeen, eta hori mailegu pertsonalekin osatuz lortu genuen pisuaren erosketa eta Tantai-ren zorra estaltzeko behar adina diru. Kopurua oso handia zen, noski, baina interesa lehengoaren herena izanik zorra gutxituz joango zen, kuotak ordaindu ahala. Tantai itxi eta hiru bat urtera berreskuratu genuen arnasa.

Nire egoera pertsonala bideratu ahala, Tantai-ri erreparatu nion berriro. Koma induzituan jarraitzen zuen, baina likidazio-prozesua egin beharra zegoen. Kooperatibaren bazkideon artean harremanak erabat etenda zeuden, eta tartean izandako saiakeretan giro oso gaiztoa nabari zen. Bitartekari egoki baten bila hasi nintzen eta aingeru bat aurkitu nuen: Juan Pablo Santamaria abokatua. Bizpahiru bisitetan azaldu nion zein zen egoera eta berehala hasi zen mugitzen. Hilabete gutxitan bazeukan plan bat, pixkanaka joan zen atxikimenduak lotzen, eta asko luzatu gabe lortu zuen Tantai likidatzeko miraria, egoera erabat usteldu baino lehen. Hau idazteko bere arrastoaren bila hasi naizenean, jakin dut aurtengo urrian hil dela. Pertsona on bat galdu du munduak.

29. EUSKO IKASKUNTZA

Abe2 by mikelirizar

Madrilen nerabe, Franco azkenetan, iblbide asko neuzkan aukeran. Euskaldun izatea aukeratu nuen. Eusko Ikaskuntza erabakigarria izan zen.

Madrilen bizi nintzen nerabe aitaren liburutegian aurkikuntza erabakigarria egin nuenean. Bidegurutzean nengoen nire nortasuna eraikitzeko ibilbidean. Ordura arte nahikoa lan eman zidan Migel Marik jarritako erronketatik apurtu gabe irteteko aldamio sikologiko bat atontzeak. Orain tokatzen zitzaidan nortasun soziala zehaztea, zer izango nintzen besteekiko, nola kokatu nahi nuen gizartearekiko.

Nire euskaltasuna artean inguruak eragindakoa zen, gehienbat, ez neukan erabakita euskaldun izatea. Anai-arrebak hasita geunden elkarrekin erdaraz mintzatzen, ikasketak herritik kanpo eta gaztelaniaz egin beharraren poderioz. Gu nerabe, Madril arriskutsua izan zitekeen ibilbide arrotzetan abiatzeko, baina aitzitik oso lagungarri egin zitzaigun gureari eusteko. Hasi ginen, adibidez, Metroan gindoazela euskaraz egiten, ingurukoek ez ulertzeko. Urruntasunak eta erriminak eraginda gehiago estimatu genituen atzean utzitako lagun, paraje, ohiturak… Oinarrizko kontzientzia bat eman zigun kontrasteak, eta horrek ahalbidetu zigun ondorengo bilakaera.

Etxean liburu asko zegoen Euskal Herriaz (Barandiaran, Auñamendi…), herbestean egonda zentzu berezia hartzen zutenak. Eta haien artean aurkitu nuen liburukote sendo bat, Eusko Ikaskuntzak bere sorrera kongresua Oñatin egin zuenekoa, 1918an. Itxura eta hizkera zaharkitu haren azpian sumatu nuen zerbait indartsua eta eraginkorra: herri proiektu oso bat, ondo xehetuta. Adibide gisa, gogoan dut 70eko hamarkada horretan gori-gori egon zela ikastolen gaineko eztabaida, burgesak zirela ziotenek eraginda; eta nola lagun andereño bati bidali nizkion Oñatiko liburukotearen pasarte batzuk idazmakinaz kopiatuta, ia sei hamarkada geroago guztiz balekoak iruditzen zitzaizkidalako. Portzierto, eztabaidak oraindik bizirik dirau (lehen burgesa zena orain pribatua da), eta ikustekoa litzateke ea pasarte horiek 100 urte geroago ere balekoak izaten jarraitzen duten.

Beraz, zorteko ni, behar nuen momentuan aurkitu nuen Euskal Herria izeneko proiektu bat, justiziazkoa eta epikoa, munduan egoteko toki aproposa ematen zidana. Eta 17-18 urterekin kontzienteki erabaki nuen euskaldun izatea, Euskal Herrikoa eta euskal hiztuna. Horregatik bihurtu zitzaidan Eusko Ikaskuntza erreferente kuttuna.

Eta hara non 2000ko hamarkadan Eusko Ikaskuntza agertzen zaidan hurbileko radarrean. Erakundearen gidaritzan bazebiltzan debagoiendar lagun batzuk eta haien bidez hasi nintzen hurbiltzen; gero Kutxan hizkuntza ardurak hartu nituenean, hainbat proiektutan parte hartzea egokitu zitzaidan (Dikoma, Eralan…) eta horietan hasi nintzen ezagutzen EIko hainbat ikerlari. Geroago Aldundian zuzendari kargua hartu nuenean EIko Errektore Kontseiluan GFAren ordezkari izan nintzen. Denbora horretan ezagutu nuen EIren eraldaketa, Iñaki Dorronsorok gidatua, erakunde oso akademiko zenari herrigintzan eragile erreferente izateko funtzioa itzuli ziona. Jauzi traumatikoa bezain beharrezkoa izan zen, eta oinarria jarri zuen 2018an Mendeurreneko Kongresu anbiziotsua egiteko. Ordurako harrapatuta nengoen Eusko Ikaskuntzaren amaraunean, gogotsu.

Kongresura iristeko lanak hiru bat urte lehenago hasi ziren, bost adarretan banatuta. Ni euskararen adarrean kokatu ninduten, e5 deiturikoan (euskararen etorkizuneko eszenategiak elkarrekin eraikitzen). Lantalde ahaltsua bildu ginen eta oso lan trinkoa egin genuen Iñaki Markoren gidaritzapean, metologia berritzailea erabiliz, eta sektorearekin bilera irekiak tartekatuz. Ibilbidearen amaieran, Gasteizen egin zen gure adarrari zegokion Kongresu-saioa eta bertan euskararen erakunde publiko eta sozial ia guztien ordezkaritza zabala bildu zen. Niri enkargatu zidaten testuinguruaren irakurketa politikoa egitea (bideo honetan 20. minututik aurrera), eta zinez eskertu nuen Mendeurreneko Kongresuan ekarpena egiteko aukera, 100 urte lehenago egindakoa horrenbeste mirestu ondoren.

Gasteizko Kongresu-saioaren amaieran e5 adierazpena sinatu genuen bertaratutako lagunok. Sinbolismotik harago, ekintza horrek adierazten zuen Eusko Ikaskuntzaren estiloa garai berriei begira: deliberazio prozesu zabal eta luze baten bidez gaiak aztertu, helmugak bateratu, ibilbideak adostu, proposamenak zehaztu… Eta lan horren guztiaren sintesi bat adierazpen bihurtu, publikoan aurkeztu eta atxikimendua berretsi sinadurarekin.

Egun gogoangarria izan zen Gasteizkoa. Emaitzak ere, bai liburu zurian txertatu genuen atala eta baita haren sintesia zen adierazpena, maila handikoak ziren. Tamalez ondoren ez zuten izan espero zitekeen eraginik. Eusko Ikaskuntzari fronte asko ireki zitzaion Kongresuaren ondorioz eta denak aldi berean aurrera eramateko ez zeukan indarrik aski. Baina adierazpena sinatu zuten eragileek ere ez zuten baliatu egindako lana oinarri gisa urrats berriak egiteko. Zilegi bekit lan horien aldarria egitea orain eta hemen. Oso balekoak dira oraindik.

Mendeurreneko Kongresua bere osotasunean jarraitu nuen eta, oro har, bikaina iruditu zitzaidan. Oñatiko itxiera, hiru euskal lehendakariak bertan zeudela, sinbolismo eta eduki handikoa izan zen. Eusko Ikaskuntzak bertan egin zuen adierazpen solemnea honela bukatzen zen:

“Eusko Ikaskuntza, Mendeurreneko Kongresuan gure herriaren etorkizuneko galdera gakoen gainean hausnarketa sakona egin ondoren, zinez prestatuta dago -eta guztiz prest- lankidetza estuan jarduteko erakunde publikoekin, eragile politiko eta sozialekin, unibertsitateekin eta herritarrekin, tinko eutsiz bere sortze-egiteko gaurkotuari: herri garapenerako ikuspegi orokorra eta arnas luzekoa lantzea, politika publikoen eta gizarte beharren mesedetan.”

Kongresuak bixamon handia utzi zion erakundeari, eta laguntzaile gisa jarraitu nuen hark eragindako trantsizioan, behin Kongresua bukatuta bazegoen-eta inertzia zaharretara itzultzeko arriskurik. Hasitako dinamikari txukun eutsi zion ordea erakundeak, eta hurrengo barne hauteskundeetan lehendakari aldaketa gertatu zen: Ana Urkizak hartu zuen kargua. Ohiko lehendakariak baino gazteagoa, profesionala -jardun erdia edo eskaintzen dio EIri soldatapean-, emakumea… Profil berri egokia zen erakundea eraldatzen jarraitzeko, geroa erakusten ari den moduan.

Pozik nago, beraz, ehun urte luzeko amona xaharra zaharberritzen eta suspertzen ari delako. Ibilbide horretan, bi korapilo ikusten dizkiot Eusko Ikaskuntzari, biak askatu beharrekoak. Lehena da aitortza eta finantzaketa blindatzea. 1918ko Kongresutik sortu zen Euskaltzaindiarekin batera, Eusko Ikaskuntza da Euskal Herriak daukan erakunde bakarra euskararen lurralde osoan ezarrita dagoena eta, aldi berean, lurralde horietako erakunde publikoek eta sozialek aitortzen dutena. Egia da 100 urte luzeko ibilbide gorabeheratsuak aitortza horretan arrakalak sortu dituela. Baina lurraldetasuna ahultzen ari den garaiotan ezinbestekoa ikusten dut are irmoago aitortzea Eusko Ikaskuntza dela herrigintzan daukagun erreferente nagusia, eta bere egitekoa dela lankidetza esparruak sortzea denon artean herri interesa eta ikuspegi luzea jorratzeko. Aitortza horrek bermatu beharko luke EIk izango duela aurrekontua estaliko dion finantzaketa publiko segurua, bere eginkizun nagusitik baliabideak harrapatzen dizkion zerbitzugintzan jarraitu beharrik gabe.

Bigarren korapiloa da, aurrekoarekin lotuta, erakundearen gobernantza irekitzea eta sendotzea. Egungo Eusko Ikaskuntza nagusiki bere bazkideena da, hauek hautatzen dituzte lehendakaria eta Errektore Kontseiluko kideak, edozein elkarte edo klubetan bezala. Erakunde publikoek badute ordezkaritza Kontseiluan, eta eragiten dute erabakietan, baina hauteskunde prozesuak iristen direnean aski izan daiteke bazkide dozena batzuk antolatzea erakundearen gobernua baldintzatzeko. Nire ustez, Eusko Ikaskuntza izango bada, elkarte akademikotik askoz harago, Euskal Herrian epe luzeko herri estrategia deliberazio bidez adosteaz eta zientifikoki garatzeaz arduratuko den erakundea, bere gobernantzak behar du izan partekatua erakunde publikoen, eragile politiko, sozial nahiz akademikoen, eta herritarren artean. Zinez uste dut halako egitura juridiko partekatu eta sendo batek asko lagunduko lukeela aitortza eta finantzaketa blindatzen, eta baita herritarren inplikazioa areagotzen.

Bistan da herrigintzako erakundeen gobernantza partekatua funtsezko kontua iruditzen zaidala gure herri etorkizuna bideratzeko. Goiena eta Badalab dira horren lekuko.

EKINetaIKASI

Author Archives: mikelirizar