Autobus batek Aldapetako marianisten ikastetxera eraman ninduenekoa, familia ezezagun batekin Grosen bizitzera; trenak nola itzultzen ninduen etxera, tarte laburretarako bederen; bainujantzi itsusi bat, eta buruak eragin ditzakeen amnesiak, gogoratu nahi ez duenean.

Oker ez banago 1961ean izan zen. Donostiako bi marianista agertu ziren Ormaiztegin, Aldapetako ikastetxerako autobus bat behar zutela eta. Pentsatzen dut Migel Mariri zeruko ateak irekiko zizkiola bisitak, niretzat nahi zuen heziketarako aukera ikusi zuenean. Urte haietan hezkuntza publikoa oso urria zen herriko eskola oinarrizkotik harago. Gogoan dut, esaterako, Beasaingo Institutua dezente geroago eraiki zela, eta antzekoa izango zen egoera Donostia edo hiri handietatik aparte. Beraz, hezkuntza publikoaren faltan, ikastetxe pribatuak ziren aukera bakarra ikasbide luzea egiteko, helburua argi eta ahal ekonomikoa zituenentzat.

Marianistekin autobusaren ezaugarriak eta prezioa lotzearekin batera, aitak lortu zuen ni haien ikastetxean matrikulatzea. Horrek esan nahi zuen, noski, Donostian bizi beharko nuela. Baina non, ikastetxeak ez baitzeukan internadurik? Uste dut erantzuna Irundik bueltan etorri zela. Aitak bazituen senideak bertan eta haien lagun bat Donostian bizi zen; bada berari eman zioten enkargua niretzat familia bat aurkitzeko.

Aurkitu zuen familia Gros-en bizi zen, esango nuke Ramon y Cajal kalean Zurriola aldera; orduan kale itsua zen autoentzat, itsaso aldera irteerarik gabea. Senarra taxilaria zen, emazteak etxea gobernatzen zuen, bazen amona bat ere eta suposatzen dut haurrak ere egongo zirela. Baina aurreratu behar dut atal honi dagokionez zulo handiak ditudala memorian, amnesia moduko bat nabaritzen dudala. Atala idatzi ahala, saiatuko naiz aztertzen zergatik ote den.

Kontua da 7 urterekin etxekoak utzi eta Donostian jarri nindutela bizitzen, ezagutzen ez nuen familia batekin. Eta ez bada zinemak oroimena nahastu didala, esango nuke etxean bertan ez zutela tokirik niretzat eta ganbaran jarri zidatela ohea. Ez dakit aurrez ba ote nintzen ume beldurtia, baina ondoren bai, erabatekoa izan naiz.

Marianisten ikastetxea Aldapetan zegoen, eta autobusa -seguruenik Ormaiztegin egindakoa- ibiltzen zen Donostiako kaleetatik ikasleon karreoan. Eraikin eder bat gogoratzen dut, argazki zaharrek lagunduta, baina barruko bizipenik… Ez dakit hilean edo hamabostean behin eskolako notak ematen zizkiguten, eta haien buletinak koloredunak ziren, partxiseko lau koloreetako marrak eta takoak zituzten. Kolore bakoitzak emaitzen maila bat adierazten zuen, eta buruak diosta gorria zela emaitza onenen adierazle. Baina ez dut lepoa jokoan jarriko, arraroa litzateke frankismo betean kolore gorria ezer onaren adierazle izatea…

Ikaskide bakar baten izena datorkit gogora, baina horretaz ere ez nago seguru: eta Donostian haren izena geroztik ezaguna izan denez, nahiago dut gordetzea. Bilaketan ibili naizenean ikusi dut egungo ikastetxeak baduela zaharraren artxibategi bat, itxura batean ni egon nintzen garaiko informazio dezente baduena: ikasleen zerrendak urtez-urte, ikasle fitxak, akta eta argazkiak… Garaiko egunkari batean irakurri dut ni Aldapetan hasi nintzenean bere ikasketak bukatu zituela bertan Antton Olariaga marrazkilari (eta filosofo) txit gorenak. Baina bitxia da, oraingoz ez daukat argi ea ikastetxeko artxibo horietan arakatzen hasi nahi dudan. Buruak ezabatu badu, amnesia terapeutikoa ere izan daiteke.

Oso ondo gogoratzen dut bolada horretan azazkalak jaten nituela, behatz puntak odoletan jartzeraino. Aurreko akordurik ez daukat, beraz baliteke orduan hasi izana lantegi horretan; beste pista bat litzateke nire orduko aztoramenarena. Ez dakit oraingo umeek ere azazkalak jaten ote dituzten, baina orduan ez zen arraroa; eta bazegoen gustu txarreko likido bat ere ‘bizioa’ kentzeko. Niri hamarkadak kosta zitzaidan bulkada kontrolatzea eta, oraindik ere, egoera zehatz batzuetan harrapatzen dut nire burua bekatuan.

Itsaso ondoan bizi nintzen, kalea gurutzatzea nahikoa nuen hondartzan egoteko; bainujantzi bat ere erosi zidaten, agian zaletuko nintzelakoan. Amnesia orokorraren erdian, bainujantzia oso ondo gogoratzen dut: tela latzez egina zen, marroi itsusia, bustitzen zenean sekulako karga hartzen zuen eta luzaro irauten zuen busti. Bestalde, orduko Groseko hondartza txikia zen, itsasgorarekin desagertzeraino; eta, batez ere, zikina zen. Urak hondarretara galipote mordoak ekartzen zituen, eta behin haietako baten gainean eseri nintzen. Nire tela latzezko bainujantzi marroi itsusian (eta nire memorian) betirako geratu zen txapapote itsaskorraren arrastoa.

Asteburu gehienetan Ormaiztegira itzultzen nintzen. Esan beharra dago orduko asteburuak ez zuela zerikusi handirik gaurkoarekin, larunbat goizean eskolak izaten genituen-eta. Hogeigarren mende hasieran sekulako lorpena izan zen enpresetan larunbat arratsaldea jai izatea, ‘larunbat ingelesa’ esaten zioten, han hasi zelako. Gaurkoaren aldean ez zen asteburu luzea, baina etxean 24 ordu ematea opari handia zen niretzat eta azazkalak jaten egoten nintzen larunbata noiz etorriko.

Bidaia trenez gogoratzen dut, eta hainbatetan bakarrik; 7 eta 8 urterekin trenean bakarrik, Donostiatik Ormaiztegira. Larunbat goizetan Donostian baserritarren azoka potentea egiten zen eta Goierri aldetik ere inguratzen ziren saltzaileak. Horiek bazkalondoan buelta egiten zuten trenez, eta haien arrimoan heltzen nintzen ni Ormaiztegiraino. Gogoan dut izeba Manoliren aita Beasainen jaisten zela eta, behin hura jaitsita, nik pasatu behar nuen Salbatoreko geltokia (Beasain apeadero) eta hurrengoan jaitsi. Han etxeko norbait izaten nuen zain. Geroztik jakin dut Ormaiztegiko Mekolakoak ere joan ohi zirela Donostiako azokara; halakoetan etxetik abisua ematen zieten ni ere banentorrela, mesedez adi egoteko.

Bere txarrean, igandeko buelta gozoagoa zen, izeba Katalinarekin egiten bainuen. Karteroneko aitona trenbideetako langilea zen eta familian bazeukaten ‘kilometrikoa’, hau da merke (edo doan, ez dakit) trenez ibiltzeko pasea. Katalina amaren ahizpa ezkongabea zen eta, ‘beste etxean’ bizi zenez, gure ‘beste ama’ izan zen. Igande bazkalondoan biok egiten genuen bidaia Donostiara, Grosen pasiatu arratsaldez eta, trenaren ordua zetorkionean, taxistarenean uzten ninduen penaz. Imajinatu neu.

Noizbaitean amaitu zen ikasturte malapartatu hura. Ostras! Orain arte ez nuen sekula horrela izendatu, seguruenik ez dudalako inoiz orain bezala berritu orduko bizipenen multzoa. Kontu solteak aipatu izan ditut sarri, han eta hemen, baina orain badaramat denboratxoa atal hau idazten, eta atzerabegirako tristura mingotsa ari zait nagusitzen, ez da iristen pozezko sentimendurik Donostiako ikasturteaz. Beraz, gera bedi horretan: malapartatua, eta kitto.

Zalantza bat ere sortu zait orain lehen aldiz: behin hasita, eta txarrena pasatuta, zergatik ez zuen Donostiakoak iraun? Zergatik aldatu zituen Migel Marik planak? Bazuen ordurako Donibane Lohitzuneko hurengo etapa buruan? Hala nik egin nion kale, eta ez ninduen ondo ikusten? Ez dut gogoratzen ea eskolan nota onak lortzen nituen ala ez (hori ere ez); bestelakoan imajinatzen dut ez nuela poz handirik transmitituko, barrenean ez baneukan. Honezkero ez dut jakingo zer gertatu zen, baina bapatean bitxia egiten zait galdera hauek lehenago sortu ez izana.

Donostiara itzuli izan naiz, batez ere lanera. Kutxako zerbitzu zentraletan eta fundazioan bost urte eman nituen; gero Aldundian ia beste bost, erdiak karguan eta beste horrenbeste ondorengo lankidetzetan. Hamar urtez Donostiara ia egunero joan-etorrian ibili arren, ez diot hiriari maitasunik.

Horren atzean egon daitezke hainbat arrazoi. Alde batetik, ez naiz hiri-zalea, uste dut akats galanta dela planetaren eta komunitateen ikuspegitik pilaketa urbanoa neurrigabe sustatzea, eta horrekin indibidualismoari, kontsumismoari eta beste hainbat joera kaltegarriri bide ematea. Euskal Herrian posible zen lurraren antolamendu orekatuagoa, helburu horretan tematu izan bagina; baina amore ematen ari gatzaio inertzia kapitalistari eta aukera galtzen ari da. Donostia ez maitatzeko beste arrazoi bat izan daiteke kultura industrialaren eragina. Gure etxean fabrikak ziren ekonomiaren zutabeak, haietan sortzen zen aberastasuna; zerbitzuak, administrazioa… lagungarri bai, gehiago edo gutxiago, baina industria zen motorra. Ni lana-makina kulturaren semea naiz, eta joera izan dut gutxiesteko itxuraren erresuma, dena farfaila edo lausengua delakoan. Eta arazo hori ere , itxurakeriarena, hirietan askoz garatuago ikusten dut komunitate txikietan baino. Donostian, esaterako. Edota bereziki.

Horiek lirateke arrazoi kontziente batzuk. Baina atal hau idazterakoan ohartu naiz gipuzkoar hiriburuarekiko dudan uzkurtasunak izan ditzakeela erro luzeagoak ere, nire haurtzaroko bizipen mingarri haietaraino iristen direnak.