Euskara elkarteak, Arrasatetik Euskal Herrira. Haien lehendakari ‘exekutibo’ bihurtu nintzenekoa. Kongresuak, gogoeta, kohesioa eta hitz berriak: oinarriparrak eta eraldabideak. Topalabe taldea edo talentua lankidetzan. Miseriak eta pozak.
1983an AEDrekin abiatu zen euskara elkarteen loraldia ekarpen bikaina izan zen hizkuntza biziberritzeko. Aurrez egindako urratsei -euskara batua, ikastolak, euskaltegiak…- eta euskal administrazio berrituek egin asmo zituztenei, erantsi nahi zitzaien euskaltzaleen autoeraketa, hiztunak aktibatuta euskararen presentzia handitzeko. AEDk arrakasta izan zuen, nire ustez bi ezaugarrik eraginda nagusiki: lehena, gune trinko bat sortu izana bertan euskaraz eta euskararen alde egiteko, nolabaiteko ‘arnasgune’ bat; eta bigarrena, garaiko konfrontazio politikoaren gainetik euskaltzaleak elkarlanean jartzeko esparru bihurtu izana, gaur ‘espazio seguru’ bat deituko genukeena. Beste hainbat asmakizunekin gertatu bezala, Arrasaten hasitakoak hedapen azkarra eta zabala izan zuen 80ko hamarkadan, eta 100 elkarte inguru sortu ziren, 20.000 bazkideren muga gaindituta. Loraldi horrek ahalbidetu zuen hurrengo hamarkadan toki komunikabideen eztanda, TOKIKOM atalean aipatuko dudana.
Halakoetan ohi denez, herriz-herri sortutako elkarteen artean lehenik elkartasuna sortzen da, gero koordinazioa eta, halako batean, agerikoa egiten da esparru komun bat finkatu beharra. Euskara elkarteek 1993an eman zuten urrats hori eta Topagunea sortu zuten, haiek biltzen zituen federazioa.
Ni 80ko hamarkadan oso lanpetuta egon nintzen, lehen erdian Tantai altxatzeko ahaleginean, eta bigarrenean haren txikizioa gobernatzen. Behin zirimola baretuta 1988an Arrasaten bizitzen jarri ginenean, orduan hurbildu nintzen AEDra, bereziki komunikabideetara. Eta bide horretan 1991n tokatu zitzaidan Arrasate Komunikabideak ARKO elkarte autonomo gisa gidatzea AEDtik bereiztu zenean. Arrakastaz egin genuen lan, baina ez zen dena gozo joan, tentsioak izan nituen AEDkoekin.
Izan ere, nire barne-motorrak eskatzen dit gauzak azkar egitea, estimulua eta ardura nahasten zaizkidanean ezinegona naiz. Behar dudan erritmo hori komunikabideetan berezkoa da, beraz ingurune aproposa egiten zait lanerako. Aldiz, hizkuntza biziberritzeko prozesua amaigabea da eta arnas luzeko zikloetan gauzatzen da; eta kosta egiten zait ‘patxada’ horretara moldatzea. Uste dut honek azaltzen duela zergatik egon naizen beti hurbilago komunikabideetatik euskara elkarteetatik baino; eta, seguruenik, zergatik euskalgintzan egin dudan ibilbidean gehiago interesatu zaizkidan eginkizun ‘kronikoak’ baino ziklo motzeko ekimen zehatzak, beti ere -hori bai- begirada luzeko jomuga argia baldin bazuten.
Aurrekari horiekin, 2011ren amaieran Jasone Mendizabalek proposatu zidan Topagunearen hurrengo Batzar Orokorrean lehendakarigai izatea. Eta nik baietz, baldintza batzuk jarrita. Lehena, lehendakari izatekotan exekutiboa izango nintzela, ez laguntzaile soila; hau da, kudeaketan ere parte hartuko nuela, ikuspegi estrategikoa indartzeko. Bigarrena, karguari eskainiko nion denborak ordaina behar zuela, ez soldata oso bat baina bai gastuetarako dieta bat baino gehiago. Hirugarrena, kargua bi urterako hartuko nuela, eta ez elkartean ohikoa zen bezala hiru urterako. Azkenik, urte berriarekin zuzendaritza batzordean presente egon nahi nuela, nahiz kargua hartzeko Batzarra martxoan izango zen. Berehala jarri ginen ados, urte berrirako prest.
Zergatik baldintzak?
Lehenari dagokionez, euskara elkarteak -orokorrean gizarte ekimena- borondatezko lanarekin abiatu ziren, eta bidea egin ahala joan ziren profesionalizatzen. Urrezko garaietan elkarteetako zuzendaritza-batzorde borondatezkoek bazuten energia aski gidaritza estrategikoa hartzeko, kudeaketa profesionalen esku utzita. Urteak aurrera, ohikoa bihurtu zen indar-erlazio hori aldatuz joatea, profesionalak egonkortu ahala haien pisua handitu zelako eta, alderantziz, borondatezko energia sozialak ahultzera egin zuelako. Honenbestez, elkarte eta eragile askoren gidaritza mugituz joan da ordezkarietatik profesionaletara, nagusiki hauen esku geratu den arte. Nire ikuspegian gobernantza egokiak zaindu eta konpondu egin behar ditu kontu hauek: egon daitezkeen interes partzialak -izan profesionalak, politikoak edo bestelakoak- batu eta orekatu egin behar dira organoetan, erakundearen norabide estrategikoa elkarreraginaren emaitza izan dadin . Topaguneko lehendakari gisa Zuzendaritza-Batzordearen ardura nireganatu nuen, eta bertara biltzen saiatu nintzen ahalik eta ordezkaritzarik indartsuena eta zabalena. Gainera, Zuzendaritza talde exekutiboan ere parte hartzen nuen, Batzordearen ikuspegia kudeaketan presente egon zedin. Uste dut eragiteko posizio egokia aurkitu nuela erakundearen egituran.
Bigarrena, dedikazioari eta ordainari dagokiona, aurrekoarekin lotzen da. Borondatezko energia apaldu ahala, karguak betetzea zailago bihurtzen da eta konponbide bat da eskakizuna apaltzea, baiezkoa errazteko. Baina orduan karguaren ekarpena ere apaldu egiten da, eta kargua bera debaluatu. Nik kontrako bidea jorratu nahi nuen, hau da, exijentzia altuagoa jartzea karguari eta pareko ordaina. Ordaintzen duenak eskatu egin lezake, eta kobratzen duenak betekizunak hartzen ditu. Hemen ere esango nuke asmatu egin genuela, geroztik egon naizen karguetan praktika hau finkatuta aurkitu dut.
Hirugarren baldintza, bi urteko epearena, eskarmentuak eskatzen zidan. ARKOn bi urte inguru eman nituen, Goienan beste bi urte, Kutxan bi eginkizun desberdinetan bina urte t’erdi… Ordurako banekien ardura bat hartzen nuenean erabat murgiltzen nintzela, ez nekiela indarra dosifikatzen. Gainera, nire helburua ez zen izaten irautea, baizik eta jauzi ahalik eta handiena eragitea, eraldaketa eta berrikuntza parametrotan. Konprobatu dut ohiko kudeaketan edo hobekuntza progresiboan baino hobea naizela eraldaketarako bideak aurkitzen eta jorratzen: gai berri bat hartu, jauzirako aukerak esploratu, indarrak puntu egokietan metatu eta palankei eragin. Horretarako aski izan ohi ditut bi urte, ahalegin hain intentsoetan bateriak ez zidan gehiago irauten; bi urte ondoren albora egin, eta aldaketak finkatzeko ardura lan horretan hobeak zirenei utzi.
Horrela hasi nintzen 2012ko hasieran Topagunearen Zuzendaritza batzordean parte hartzen, eta Batzarrak lehendakari aukeratu ninduenerako baneuzkan ideiak nahiko argi.
Egutegiak jarri zidan lehen erronka TOKIKOM izan zen. Topaguneak biltzen zituen, euskara elkarteez gain, haiek kudeatutako toki komunikabideak, hauentzat egituran sail berezi bat sortuta. Ni iritsi nintzenean jauzi bat egiteko aurrelanetan ari ziren eta puntu horretan jarri nuen indarra. Jauzia gauzatzea lortu genuen eta gaia asko garatu zen hurrengo bi urteetan; beraz, asko dago kontatzeko eta hurrengo atala osorik eskainiko diet toki komunikabideei.
Egokitu zitzaidan gai estrategiko potoloa izan zen federazioaren II Kongresua. 2011n egina zuten I Kongresua, oinarri filosofikoak –oinarriparrak– finkatzeko, eta bertan aurreikusi zuten oinarri haiek ekintzara begira jartzeko bigarren kongresu bat beharko zela. Nik ez nuen parterik hartu lehen fasean, baina haren berri izan nuen eta dokumentuetan jasotakoa gustatu zitzaidan. Oinarriparrei tiraka bigarren fasea diseinatu genuen eta beste hitz bat asmatu –eraldabideak– helburua adierazteko: euskara elkarteak eta haien federazioa eraldatzeko ildoak eta palankak. Kongresura ahalik eta trinkoen iristeko prozedura bat proposatu nuen elkarteen parte-hartzea errazteko, Euskal Herrian barreiatutako 100 elkarterekin lan egiteko zailtasunen jakitun.
Prozedura zen ildo estrategikoak xehetzea eta handik ateratzea baieztapen argi bat izango zuten esaldiak, edozein norabidetan eta behar adina; esaldi horiek multzotan antolatzea, jomugen arabera; eta elkarteei eskatzea esaldi haiekiko zuten adostasun maila adieraztea puntuak emanez, -eza 0 eta erabatekoa 3-. Parte-hartze altu samarra lortuz gero, 2tik gorako puntuazioa jasotako ideiak ikuspegiaren muina osatuko zuten, 1etik beherakoak baztertu zitezkeen, eta tartekoak eztabaidarako geratuko ziren, lantzen jarraitzeko.
Prozedurak helburua lortu zuen: parte-hartze handia, emaitza esanguratsua eta ikuspegi partekatuaren sentipen argia. Horri esker, Bilboko Euskaldunan egin genuen Kongresuan bi urrats oso sinboliko eman ahal izan genituen: bat, ordura arte herrietako euskara elkarte izandakoak euskaltzaleen topagune izango ziren; eta bi, haien bilgunea elkarteen federazio izatetik euskaltzaleen mugimendu izatera pasatu zen. Fokua hizkuntzan eta egituretan bainoago, hiztunengan eta gizarte dinamiketan jartzea hobetsi genuen. Gaurko begiradatik, esango nuke orduan hasi zela Topaguneak TAUPAra egin berri duen jauzirako aurre-lasterketa.
Denbora asko eskaini nion beste esparru bat izan zen harremanena. Lehenik eta behin, etxe barruan saiatu nintzen pisuzko bazkideekin harremana estutzen. Behetik gorako antolamendutan lan jarraia eskatzen du bateratasuna sustatzeak eta, aldiz, erraz sortzen dira mesfidantzak. Garrantzitsua da egituraren nukleoan aliantza sendoak sortzea, eta horietan inplikatuta egotea tamaina edota dinamismo handieneko kideak (Goiena sortzeko Arrasateko ARKO eta Bergarako Jardun egon ziren bezala). Topagunean aurrerapausu onak egin genituen hainbat kasutan, gerora finkatuta geratu direnak; baina harremanen bat ere egon zen okerrera egin zuena.
Hurbilean bereziki Kontseiluarekiko eta administrazioekiko harremana landu genuen. Topagunea beren-beregi kokatzen zen euskaldunen arteko konfrontazioaren gainetik, eta elkarrekin jardutea hobesten zuen euskararen mesedetan. Posizio horrek bi aldeen mesfidantza eragiten zion, eta hau bereziki nabaria zen eragile sozialekiko harremanean. Ni lehendakaritzara iritsi nintzenean, federazioa Kontseiluaren zuzendaritzara itzuli zen eta haren baitan gogoeta bat sustatu genuen, Topaguneak burutu berri zuen prozesuaren ondorioak bertan partekatzeko. Lan mardula egin genuen Iker Martinez de Lagos lankideak eta biok prozesuan zehar; ez genituen heburu guztiak lortu, baina bai hainbat bilakaera interesgarri, gerora ondorioak izan dituztenak.
Administrazioei dagokienez, udaletatik hurbil zeuden oro har euskara elkarteak; gorago saiatu nintzen bereziki, eta harreman estuak izan genituen batez ere Gipuzkoako Aldundiarekin (Bildu) eta Jaurlaritzako HPSrekin (EAJ). Geroago etorri zen lankidetzari oinarria jarri genion orduan. Horrekin batera, komunkabideetan ere saiatu nintzen sabaiak apurtzen. Apala bazen ere, banuen nolabaiteko proiekzio publikoa, batez ere ETBko aurkezle lanari zor. Eta lortu nituen elkarrizketa eta titular batzuk, Topagunearentzat ezohikoak zirenak.
Atzera begira, Topagunean egindakoen artean ekimenik kuttunena dut Topalabe taldea sortzea eta dinamizatzea. Taldekide izango zirenak banaka ezagutzen nituen, eta bakoitzak erakutsia zuen bere talentua hizkuntza biziberritzeko prozesuan. Intuizioak ziostan horrez gain taldean lan egiteko ere gai izango zirela, eta talentu haiek lankidetzan jarrita edozer gauza zela posible. Denek erantzun zidaten baietz eta patxadazko juntadizo aberasgarrien segida luzea burutu genuen, gure arteko konfiantza eta ikuspegi bateratua landuz. Lehen emaitza 2015ean iritsi zen, Berrikusi eta berrikasi dokumentu arrakastatsuarekin, eta bigarren bat ere izan zen 2020an, Berrindartu eta jauzi izen ‘profetikoa’ hartu zuena. Sinetsita nago ekarpen erabakiorra egin geniola euskararen biziberritze prozesuan forma hartzen ari den olatu berriari.
Miseriak ere tokatu ziren parean nire agintaldian. Bete-betean harrapatu gintuen Europak 2008-2014an agindu zuen austerizidioa, zor publikoa murrizteko helburuarekin aurrekontuak uzkurtu zituena. Administrazioen diru-laguntzak nabarmen jaitsi ziren eta Topagunearen aurrekontuan zuloak agertu. Egoera larriari aurre egiteko, langileekin eztabaidatu genuen ataka gaiztoa nola gainditu: edo lantaldea murriztu, edo soldatak jaitsi; ez zegoen beste aukerarik. Elkartasuna nagusitu zen, ez zen kaleratzerik izan, eta urte batzuren bueltan egoerak hobera egin zuenean soldatak ere itzuli ziren lehengo mailara. Ez zen trantze atsegina izan, baina esango nuke taldea trinkotu egin zuela estutasunak.
Abadiñoko egoitzarekin ere arazoak sortu ziren, eta aukera baliatu nahi izan genuen kokapena hobetzeko. Azkenean Durangoko Udalarekin eta Bizkaiko Aldundiarekin sortutako konplizitateari esker, tokia lortu genuen Durangoko Elkartegian, Landakon. Jauzia sekulakoa izan zen, irisgarritasuna, ikusgarritasuna eta egokitasuna modu esponentzialean hobetu ziren.
Oro har, esango nuke lehendakari izan nintzen aldi honetan nabarmen sendotu zela lantaldearen autoestimua eta baita Topagunearen posizionamendua hobetu ere. Pozik nago egindako ekarpenarekin.
