Lanean konforme ez eta Kutxatik alde egiteko prestatu nintzenekoa; eta nola horren ordez ate berri bat ireki zitzaidan bertan, ohiko moldeetatik mugiarazi ninduena: palazioak, gorbatak, hierarkiak, goi politika…

Goiena sortzeko eszendentziatik bueltan euroaren ezarpena tokatu zitzaidan Kutxan, 2002ko hasieran. Sekulako txolopotea geneukan egunero bulegoan, lan ohikoei txanpon aldaketa metatu zitzaielako. Baina nire arazoa ez zen lanez gainezka egotea, baizik eta lanean gustura ez aritzea. Bulegoan gero eta garrantzi txikiagoa ematen zitzaion lehiatilako arretari eta nik horretan iraun nahi nuen, lan komertzialean katramilatu gabe. Bulegoko nagusiarekin eta erakundearen lan filosofiarekin sintonia eskasa neukanez, bezeroekin eta lankideekin saiatzen nintzen tarte atseginak sortzen.

Egoera horretan nengoela abiatu zen Kutxako langile euskaltzaleen ekimen bat, erakundean euskarari bultzada emateko. Ziklikoa zen, eta lehenago ere ibilia nintzen halakoetan. Hasi ginen bilerak egiten, taldetxo bat egonkortuz joan zen, eta aukera ikusi genuen zderbait egiteko. Izanari izena jartzeko orduan nik proposatu nuen Simetria deitzea taldeari. Kutxaren baitan hizkuntzen arteko simetria lortzea sekulako aurrerapena izan zitekeen euskararentzat, eta aldi berean fokoa irekitzen genuen euskararen sustapenetik hizkuntza kudeaketara. Zalantzak izan ziren, baina izena onartu zuen taldeak. Egoeraren analisia testu labur batean idatzi eta bilera eskatu genion Giza Baliabideen zuzendariari, Carlos Ruiz-i. Monitore ibili nintzen garaian Carlos Trebakuntza Zentruan ari zen, eta estimatzen genuen elkar. Carlosekin bilera ondo joan zen eta harremanetan jarraitu genuen.

Hala ere, bulegoko egoera gero eta gogorragoa zitzaidan eta pentsatzen hasi nintzen Kutxa uztea. Ezer erabaki aurretik, ordea, Carlosi bilera eskatu nion eta aukera posibleez galdetu, baina Esteñibarreko zorra oso handia zen eta ez genuen aukerarik ikusi. Berari, ordea, beste argiren bat piztu zitzaion, ze handik gutxira Kutxa zentralera joatea proposatu zidan, bere arlora. Behin han, elkarrekin hainbat egitasmo perfilatu genituen , eta 2006ko amaieran Kutxak izendatu ninduen Hizkuntza Plangintzaren eta Barne Komunikazioaren arduradun.

Niretzat erronka handia zen. Ordura arte, gizarte ekimenetan aritua nintzen; ardura postutan sarri eta erakundeekin harremanetan beti, baina botere instituzionalaren beste aldean, nolabait esatearren. Carlosek aurrean jarri zidan erronka zen boterearen sareetan mugitzen hastea, nire eta gure helburuak aurrera eramateko. Arrisku bat behintzat bistakoa zen, alegia, sarean harrapatuta geratzea helbururik lortu gabe. Baina ordurako banuen konbentzimendu argi bat: gizartean euskararen posizioa izango da euskaltzaleok hartzen dugunaren araberakoa; eta alferrikakoa da hizkuntzarentzat gailurra aldarrikatzea, geu ez bagaude prest igoeraren arriskuak hartzeko eta peajeak ordaintzeko. Banituen 40 urte paseak, egurkada batzuk hartuak, gaitasun batzuk landuak, eta aukera zetorkidan mutur parera. Zer egingo nuen ba? Aurrera bolie!

Zentrala ekosistema arrotza zitzaidan eta, eskarmentu batzuk banituen arren, ikuskizun zegoen ea horiekin gai izango nintzen aurrera egiteko. Probintziatik iritsi berria nintzen, ez nituen palazioko trikimailuak ezagutzen, ez nintzen inor. Lanpostua bera ere berria zen, bi funtzio eta bi lantalde txiki biltzen zituen, ordura arte aparte aritutakoak. Eta, aldi berean, Intranetaren kudeaketak lankide guztion bistan jartzen gintuen uneoro, ez zen preziso sail diskretua.

Komunikazioko taldea handixeagoa zen eta bazuen eguneroko jardunaren inertzia; hor errazago egin zitzaidan lehengo martxari eustea eta berrikuntzak patxada apur batekin lantzea. Hasieran behinik behin. Ze Intranet berrian bazegoen foro bat irekia langileentzat eta urte horietan Kutxa ari zen Espainian sekulako hedapena gauzatzen. Nire zoritxarrerako, une batetik aurrera petralkeria hasi zen tantaka foroa kutsatzen eta akordatzerako gaur egungo sare sozialetan ohikoa den zaborra nagusitu zen gure laneko tresnan. Saiatu ginen kanalari eusten eta sekulako lana egin behar izan genuen goizero foroaren kaka-jarioa moderatzeko, emaitza erdipurdikoekin; baina azkenean zuzendaritzak erabaki zuen foroa deuseztea. Haren ordez bost blog sektorial sortu genituen: trafikoa murriztu zen eta zaborra amaitu. Ez da txorakeria, badira ia 20 urte uholde digital toxikoak sufritzea tokatu zitzaidala; horregatik seguruenik gaur Mastodonen bakarrik agertzen naiz noizbehinka.

Komunikazioan bainoagoa, hizkuntzaren esparruan eskatzen zidan Carlosek jauzi esanguratsu bat , eta hartara jarri nintzen bete-betean. Lehen lana izan zen nire posizioa sendotzea, jakinduriaz eta harremanez. Beti ekintzan ibilia nintzen, eta orduan deskubritu nuen soziolinguistika, UEUren Larraonako ikastaro batean. Horrekin batera, palazioa partekatzen zuten Kutxa eta Aldundiaren arteko lankidetzaren baitan ezagutu nuen, besteak beste, Joxean Amundarain, geroztik ezinbesteko erreferente eta lagun dudana. Lankidetza horretan sortutako konfiantzek eramango ninduen Aldundira 2015ean.

Etxe barruan lehentasuna eman nion erakundea ezagutzeari: non hartzen ziren erabaki handiak eta ez hain handiak, nola argudiatzen ziren proposamenak, zeintzuk zuren balio totem-ak, non eragin behar zen gauzak gerta zitezen… Oraintxe Arantza Urretabizkaia zahartzaroarekin bezala, niretzat terra incognita zen Kutxa lurraldearen mapa geografiko eta sozio-funtzionala egiten aritu nintzen.

Urte betera lanak aurreratu samar neuzkan eta gai sentitu nintzen BAT soziolinguistika aldizkarian egindako ibilbidea azaltzeko, artikulu honetan (BAT aldizkariaren 65. alean argitaratu zen artikulua; artxiboan, ordea, izenburua ondo badago ere, nire beste artikulu bat dago zintzilikatuta. Horregatik, izkribu orijinala berreskuratu dut hemen jartzeko). Egitura oso konplexua zen Kutxa eta arlo/ildo askotan eragin beharra zegoen aldi berean. Artikuluan azaltzen dira xehetasunak; horiez gain une gogoangarri batzuk nabarmenduko ditut.

Lehena lotzen da Hizkuntza Politika Orokorra onartzearekin. Ordura arte arau soltez kudeatzen zen hizkuntzen esparruari, plangintza oso eta koherente bat emango zion dokumentua ondu genuen. Lanak aurreratuta zeuden ni iritsi orduko, eta azken moldaketekin batera salmenta-lan batzuk egin nituen plana onartu behar zuten goi karguen artean. Azkenik, Zuzendaritza Batzordera eraman ninduen Carlosek HPO defendatzera, traje eta gorbata txukunenak jantzita. Carlosen esaldia zen “euskarak gorbata gehiago behar ditu”. 2006tik hona gorbata gutxiago erabiltzen da oro har, baina esanahiak hor dirau: harreman komertzialetan, nori saldu behar zaion, haren moldeetara hurbildu, izan trajea ala hizkuntza. HPO erosi egin zuen Kutxako zuzendaritzak. Eta zuzendarietako batek aipatu zuen: “Oso plan gihartsua da, ez daukagu arlo guztietan halako palanka potenterik”. Hasiera ona.

Kutxaren kartografia egiterakoan ohartu nintzen Alor Teknikoak pisu handia zuela, egitura teknologikoarekin bat ez zetozen proposamenek ez zutela aurrera egiten. Eta alor horretan aurkitu nuen talde gidari bat oso lagunkoia, tartean ale batzuk euskaltzale petoak ere bai. Alor Teknikoarekiko harremana bereziki zainduta lortu genuen gure proposamenak eramatea erabakiguneetara arduradun teknologikoen onespen eta bulkadarekin. Berme hori lortuta, seguru samarra zen aurrerabidea.

Beste elementu bat oso eraginkorra izan zen Kutxaren ospe korporatiboa. Zuzendaritza oso adi zegoen ea gipuzkoar gizarteak nola ikusten zuen lurraldeko finantz-erakunde nagusia, eta zorrotz zaintzen zuen bere ospearen bilakaera. Hori ikusita, hitzarmengintza prozesu bat abiatu genuen gipuzkoar eskualdeetako udalekin, elkarrekiko harremanetan eta herrietako zerbitzuan euskarari bultzada emateko. Lehen eskualdea Buruntzaldea izan zen, eta ez daukat ahazteko sinatze-ekitaldia Kutxaren areto nagusian, Andia kalean. Sinatzaileen artean baziren EAJ, Bildu eta PSEko alkateak, EAJko foru diputatua eta Kutxako presidentea, eta ikusleen artean Kutxako zuzendaritza ia osoa, eta dozenaka zinegotzi, teknikari edo herritar. Ekitalde harekin, nire konfiantza areagotu egin zen eta baita proiektuaren sinesgarritasuna.

Zorioneko txiripa bat ere izan genuen bidean, Jaurlaritzako HPSk orduantxe aurkeztu baitzuen LanHitz ekimena, eta bere baitan Bikain ziurtagiria. Kutxa ari zen aurrez EFQM ereduaren arabera bere kudeaketa hobetzen bikaintasunaren bila, eta euskararekin gauza bera egitea oso naturala egin zitzaion. Txundituta ikusi nuen nola mobilizatu zen zentraleko organigrama osoa, arloetako zuzendari guztiei zegokielako auditoritza pasatzea eta erantzukizuna hartzea. Zerbitzu zentraletan zilar maila aitortu ziguten, eta lehen finantz-erakundea izan ginen bide horretan; baina benetako emaitza bikaina izan ziren bisita aurreko prestaketa, auditoritza bera eta ondorengo ardura partekatzea. Arduradun guztiek bereganatu zuten hizkuntzena haien arduren artean.

Bazen gune bat Kutxan pertsonengan eragin handia zuena: Trebakuntza Eskola. Harrera ikastaro askotan tokatu zitzaidan sartu berriei Kutxaren hizkuntza politika azaltzea eta hasieratik eskatzen genien profesional bikainak izatea bezeroak nahi zuen hizkuntzan, horretarako euskararen hanka bereziki indartuta. Eskolan lantzen ziren baita ere langile bakoitzak bere ibilbide profesionalean beharko ziten gaitasunak, eta hor ere txertatu genuen hizkuntza-aldagaia. Beste pieza garrantzitsu bat.

Osagai asko bilduta lortu genuen hizkuntzen plangintza eta kudeaketarako sistema oso bat eraikitzea, langileen hautaketan hasi eta bezeroaren azken premia ere kontuan hartzen zituena, tartean trebakuntza, produktuen diseinua, laneko harremanak eta kanpo komunikazioa landuta. Nire hitzetatik harago, Carlos nagusiak oso argi azaltzen du gure ikuspegia elkarrizketa honetan.

Gustura eman nuen Kutxan aldi hau, besteak beste nire ideologiaren oinarriarekin sintonia bazuelako. Aurrezki kutxak erakunde publikoek sortu zituzten, hiriburuetako udalek kutxa munizipalak eta Aldundiek probintzialak. Banku pribatuen sistema nagusiki fortuna edo negozio handiei bideratuta zegoen bezala, kutxen eginkizuna zen herritarrei aurrezteko bideak, mailegu irisgarriak eta zerbitzu oinarrizkoak eskaintzea. Horien artean oso adierazgarria da bahitetxe-zerbitzuarena: familia bat larri zegoenean ondare bat bahitzen zuen (enpeñatu) diru bat lortzeko eta ahal zuenean berreskuratu zezakeen. Sortzezko bokazio horren ondorio zen nik Kutxari ezagutu nion gobernantza: 100 ordezkarik osatzen zuten organo gorena, Batzar Nagusia; horietatik 10na zegozkien Donostiako Udalari eta Gipuzkoako Aldundiari, Kutxa Munizipalaren eta Probintzialaren sortzaile gisa; beste 30 Gipuzkoako udalei, biztanleriaren arabera; 43 ziren bezeroen ordezkariak, zozketaz aukeratutako konpromisarioen artean hautatuak; eta azken 7ak zegozkien langileen ordezkariei. Gaur oraindik ez dut imajinatzen banku publiko batentzat gobernantza formula askoz egokiagorik. Gainera, Bizkaian, Araban eta Nafarroan baldintzak antzekoak ziren, eta lau euskal kutxen Federazioa ere existitzen zen.

Hitz guztiekin esan behar da, Kutxetan ez zegoen akziodunik ez eta dibidendu pribaturik ere. Urteko mozkinen zati bat erakundea kapitalizatzeko erabiltzen zen eta soberakina gizarte ekintzaren bidez herritarrei banatzen zitzaien. Badakit eskema honen funtzionamenduak gabeziak eta arrakalak izan dituela, baina aldarrikatzen dut aurrezki kutxak izan direla banku publiko izaeratik hurbilen geneuzkan egiturak; eta deitoratzen dut nola herrigintzan gutxietsi egin ditugun, banku pribatuen zaku berean sartuta, banku publiko funtziora bultzatu partez.

Estrategia falta hori agerian geratu zen finantza-sistema trinkotzeko olatua sortu zenean, 2000ko hamarkada amaieran. Elkar irensten hasi ziren bankuak, argudiatuz tamaina handia ezinbestekoa zela irauteko, eta zurrunbilo horretara eraman zituzten kutxak ere, haien etorkizunaz estrategia propio bat lantzeko astirik ere eman gabe. 2008an barrutik bizi izan nuen Bizkaiko eta Gipuzkoako kutxen bategiteko ahalegina. Araban PPk agintzen zuen Vital-en, eta ez zuen bategiterik nahi, baina beste bien artean akordioa erdietsi zen, Arabari atea zabalik utzita. Eta Bizkaia izan arren ia Gipuzkoa halako bi, boterea banatzeko tratuan Bizkaia izango zen %60, eta Gipuzkoa %40. Bizkaiak onartu zuen bategitea, baina Gipuzkoan sortu zen kontrako fronte kurioso bat, besteren artean ‘arrain handiak txikia jan’ salatzen zuena, eta Batzarrean bi hereneko emaitza kolokan jarri zuena. 100 botuen kontaketaren amaieran bategitearen alde 63 egon ziren… eta 67 behar ziren. Pikutara akordioa!

Nik ez daukat garbi ea bategitea derrigorrezkoa zen, edo ba ote zegoen beste biderik. Baina agerikoa zen kontrakoen artean ez zegoela alternatiba argirik, eta nire ustez herrigintza izan zen galtzaile nagusia zapuztutako prozesu hartan. Baina hori hurrengo atalean garatuko dut.

Izan ere, 2009ko hasieran Kutxan bertan eta Carlosen eskutik beste tren bat pasatu zen nire ate aurretik eta beste abentura bat hasi zen, atal berezia eskatzen duena. Hemen esandakoak errematatzeko, Bat Soziolinguistika aldizkarian urte bete geroago argitaratutako beste artikulu bat dakart, aurrekotik bilakaera nabarmena erakusten duena. Oso harro nago Kutxan hizkuntza kudeaketarekin egin genuenaz, nahiz geroko bategitean guk eraikitakoa pikutara bidali zuten. Hurrengo zerbait ganorazkoa egin nahi duenak, antzeko iblibidea egin beharko du.