21. SUSTATU, TELEPOLIS, FEDIBERTSOA

by mikelirizar

Nola Londreserako bidaia batek txinparta piztu zuen eta bueltan Sustatu jaio zen. Txanpionseko aliantza zuntz optikoa ikuiluraino eramateko, edo Gatzaga Telepolis-en. Joxeri medikuak esan ziona eta euskal komunitate digitalaren sorrera. Eta Txato gure katua inspirazio iturri.

2000. urtean Goiena sortzeko prozesu betean, Londrestik gonbidapen bat iritsi zitzaigun Joxe Aranzabali eta bioi, txosten bat aurkez genezan toki komunikabideen gainean, euskal ikasketen gaineko sinposio batean. Gonbidatzailea zen Imanol Galfarsoro aretxabaletarra, sasoi hartan Londresko Unibertsitate batean irakasle ari zena. Bere curriculum akademiko oparoak hau dio urte horri buruz:

Sinposiora jende asko hurbildu ginen Euskal Herritik, tartean Luistxo Fernandez. Elkarrekin aritutakoak ginen Arrasateko komunikabideetan, eta niretzat oso agerikoa zen beste guztiok baino urrats bat aurrerago zebilela; miresmenezko artikulu bat ere idatzi nion Arrasate Press–en, ‘Gure Luis’ izenburuarekin. Bidaia honetan kontatu zigun Luistxok CodeSyntax (hasieran Code&Syntax) sortzeko zeukaten asmoa, eta guk kontatu genion zertan ari ginen Goiena-n. Urte hartan bertan gauzatu ziren bi egitasmoak eta, handik gutxira, bi enpresek lankidetzan sortu zuten Sustatu agerkari aitzindaria.

Luistxok bere ohiko estilo zuzenean azaldu zidan zergatik nahi zuen Goiena bidelagun: alde batetik, osagarriak ginelako (haiek hanka teknikoa eta guk hanka editoriala); eta bestetik, Goiena hobeto posizionatuta ikusten zuelako Gipuzkoako Aldundiaren dirulaguntza jasotzeko. Horregatik, Goiena ordezkatuz nire izenean aurkeztu genuen egitasmoa abiatzeko eskaera. Ez dut xehetasunik gogoratzen, baina dirua iritsiko zen, ze 2001eko azaroan martxan zegoen plaza digital berria; eta Sustatu funtsezkoa izan zen esparru digitalean euskal komunitatea eraikitzen hasteko.

Nik aitortu behar dut ezer gutxi ulertzen nuela gai honetaz eta nagusiki Luistxorengan neukan fedeak eraman ninduela aurrerantz. Teknologian ere ez nintzen oso trebe, eta tarteka kexatzen nintzen: Eta dorpeok zer? Baina borroka artean izanda ere, maiz samar idazten nuen Sustatun, koinatuarebn heriotzean, esaterako: Agur Salem.

Esparru teknologiko berrian ahalegintzeko banuen beste pizgarri bat: Goiena multimedia izango zen, eta bagenekin prentsa-irrati-telebista hiruko tradizionalari gehitu behar geniola laugarren hanka bat, telematika hitz lausoarekin izendatzen genuena, oso ondo ez baigenekien zertaz ari ginen. Goiena esperientzia txostenean jasotzen da eskualdeko ataria izan zitekeen Goienet zerbitzuaren lehen hurbilketa, gerora Goiena.net izango zena.

Zetorrena antzemateko prozesu hari bultzada itzela eman zion e-debagoiena ekimen anbiziotsuak. Eta ekimen honetan sarbidea izan genuen Jabier Retegi zelako gidaria. Niri bizipen oso interesgarriak ekarri zizkidan.

2001ean Euskaltelek zuntz optikoa sartu behar zuen Debagoienean. Jose Antonio Ardanza zen orduan presidente eta, Debagoiena ondo ezagutzen zuenez, bertako laguntza bilatu zuen plana gauzatzeko, zehazki Jabier Retegiren bidez. Elkarrekin egonak ziren Jaurlaritzan -hura lehendakari, hau sailburu- eta handik bueltan Jabier izendatu zuten MUko errektore eta MCCko Garapen Teknologikoaren arduradun.

Retegik ekimena sustatzeko aliantza diseinatu zuenean, Goiena sartu zuen lapikoan, komunikazioak izango zuen garrantziaz jakitun. Gure kooperatiba sortzeko prozesuan hurbil sentitu nuen eta bion artean konplizitate polita sortu zen. Eta gonbidatu gintuenean ekimen berrian parte hartzera (Euskaltel, Mankomunitatea, MCC eta MUrekin batera), konturatu nintzen sekulako aukera ematen zigula geure burua erakusteko, ondo baliatu beharreko plaza.

Ordurako eszedentziaren azken txanpan nengoen, laster Kutxara itzultzekotan; baina Goienarekin eta Jabier Retegirekin konpromisoa hartu nuen gaia bideratu arte jarraituko nuela lanean. Eta ekipoa prestatu nuen goi arduradun haien artean toki duina hartzeko: Luistxo eta CodeSyntax izango ziren partner teknologikoa; ETBn elkarrizketatuta ezagutu nuen Jabier Etxeberria filosofoari hartu nion Telepoliseko ‘aireko jauntxoen’ eta mundu mailako sare digitalen ikuspegia; eta Goienaren baitan Iban Arantzabal bideratu genuen esparru honetan lekukoa hartzeko.

Lana sendo eginda, lortu genuen helburua: Retegirekin konplize jokatuz, bileraz bilera joan ginen pisua irabazten eta urtea amaitzerako gure atala guztiz integratuta zegoen eskualdeko egitasmoan; gainera, kontakizunari eta komunikazioari zegokionean ekarpen nabarmena egin genuen. Denon artean plan mardula definitu genuen, eta horrek Jaurlaritzaren arreta ere piztu zuen. Gauzak aurreratu samar zeudela, Josu Jon Imaz Industria sailburua ere sartu zen bileretan, eta udaberrirako aurkezpen indartsua prestatzen hasi ginen.

Edukiak bazeudenez ondo samar definituta, aukezpenaren moldea zaindu nahi izan genuen bereziki. Erraza zitzaigun, puntako teknologia izanik gaia, ekitaldia eraikin tegnologiko batean egitea; guk ordea, proposatu genuen justu kontrakoa egitea, hau da, azpimarratzea plana debagoiendar guztientzat zela eta eskualdeko txoko guztietara eraman nahi zituela bere onurak. Eta proposatu genuen Leintz Gatzagan egitea, bertako Gatz museoan. Bertako alkate zen orduan Joserra Agirreurreta eta inork baino hobeto harrapatu zuen ideia. “Gatzaga kable elektrikoarekin kableatu genuenean simaur usaina zerion hariari. Orain, kableatu honi ere horixe eskatzen diot: gure baserrietaraino, gure ikuiluetaraino sar dadila, gure premietara egokituta”. Museo txikia lepo bete zen gonbidatuekin, baina hala ere tokia egin genion koru berezi bati: eskualdeko lau abesbatzek propio osatutakoari. Horrekin, bestela ere sinbolismo handikoa zen ekitaldia egin zuten biribildu.

Aurkezpena bikaina izan zen eta oihartzun handia izan zuen. Egitasmoaren garapena, ordea, ez zen maila berean gauzatu. Aurreikusitako koordinazio guneak abiatu ere ez ziren egin eta finean planak balio izan zuen Euskaltelen inbertsioei onarpen soziala emateko. Beste onuradun argia Goiena izan zen, bere posizioa eta solaskidetza indartu egin baitziren; horrek bultzada ederra eman zion komunikazio taldearen garapenari eta Goiena.net atariaren sorrerari. Gainontzeko aplikazioak bakoitzak bere bidea egin zuen, taldearen jarraipenik gabe. Hala ere, gabezia nabarmen eta guzti, uste dut ekimen hau bide-erakusle ere badela: erakunde publiko, sozial eta pribatuen arteko lankidetza da munta handiko egitasmoei erantzuteko daukagun herri estrategiarik eraginkorrena.

Gatzagakoaren urte berean Joxe Aranzabali minbizia aurkitu zioten eta, halakoetan ohikoa zenaren kontrara, argitaratu egin zuen albistea, Sustatun argitaratu ere: Medikuak esan dit minbizia dudala. Kontakizun zintzoak erantzun andana eragin zuen eta agerian jarri, besteak beste, kontu pare bat: euskal komunitate digitala gorpuzten ari zela, eta Sustatu sekulako tresna zela horretarako. Joxek jarraitu zuen bere prozesua sarean kontatzen eta erantzunen kopurua handituz joan zen, fenomeno kategoria hartzeraino. Hainbeste ze Elkar argitaletxeak proposatu zion digitalean idatzitakoa liburu bihurtzea. Hitzaurrea idazteko ohorea oparitu zidan eta hainbat herritan lagundu nion liburua aurkezten. Ale asko saldu ziren eta bigarren edizioa ere iritsi zen. Fenomeno honek Sustatu-ri izugarrizko bultzada eman zion.

Beste maila batean, baina Sustaturen bertuteen adierazgarria izan zen baita ere Fagorreko 4 langilek Iranen izandako hegazkin istripua. Erredakzioak albistea jakin orduko argitaratu zuen, zeuzkan datu apurrekin; ondoren, irakurleak eta erredakzioa bera joan ziren informazioa osatzen. Gaur normala da funtzionamendu hori sare sozialetan, baina duela 24 urte oso berria zen pentsatzea informazioa eta jakinduria wiki moduan sortu zitezkeela.

Goiena.net atariaren garapenean urratsa izan zen blogari talde bat sortzea. Sustatuk irekitako bidetik, blog-a bihurtu zen tresna egokia pertsona banakoek zein mota askotako elkarteek haien gertaera/iritzi/apetak partekatzeko, eta komunikazio taldeek tresnak jartzen zituzten haien eskura blogari komunitateak sortzeko. Nireari Piperrautsa jarri nion izena, esaldi honetan oinarrituta: “Piperrautsa bezain bero dago nire burua, etorkizunari buruzko kezkagatik”. Eta suelto jardun nuen hamabost bat urtez bidalketak argitaratzen, bai blogerako propio sortuak eta baita tuttologo moduan beste mediotarako idatziak. Bereziki gustagarria egin zitzaidan Esteñibarreko bizimodua islatzea, kontu txikien sorta handi bat eginda. Tamalez, oraingo EKINetaIKASI blog hau ahalbidetzeko aurrekoa ezabatu behar izan dut, eta gero ohartu naiz Interneten bakarrik geratzen dela Piperrautsaren hondar hau. Pena!

Azken urteotan bloga utzita neukan eta soilik Twitter erabili izan dut, batez ere agerkariak eta pertsona erreferenteak jarraitzeko, beti ere kaka saihestuz. Kaka biderkatu eta hura saihestea ezinezko bihurtu denean, Mastodon-en aterpetu naiz. Bake ederra!

Honezkero ez naiz sareetan oso aktibo izango, baina aukera izan dut fedibertsoa apur bat ezagutzeko, eta uste dut hori dela biderik egokiena euskal herrigintzarako: euskara, burujabetza, software librea, deszentralizazioa… Oinarri horiekin lanean ari den komunitatean ekimen apartak daude (Euskal Wikilariak, TEKS sarea, CodeSyntax…), edota pertsona erreferentzialak (Luistxo bera, Xabier Landabidea, Gorka Julio, Galder Gonzalez…) Bide batez, zergatik da euskal fedibertsoa hain maskulinoa?

Bestalde, teknologia hizkuntzarekin gurutzatzen den lekuan, Euskal Herrian badaukagu munduko hizkuntza gutxitu eta txikien artean puntako tokia hartzen ari den erakundea: Hitz zentroa. Sortzen eta hazten ikusi dudan heinean, liluratuz joan naiz bere ibilbidearekin.

Txato gure katu iletsuak badu estrategia argia aurkariekin: ahal izanez gero, ihes egiten du; baina aurre egin behar badie ilea tentetu egiten du, bizkarra konkortu eta gorputza diagonalean kokatzen du; horrela bere tamaina handitzen du aukariaren begietara eta neurri berean areagotzen haren errespetua. Batzuk lan asko eginda, euskarak digitalean bere tamaina fisikoa handitu egin du: Wikipedian, esaterako, askoz aurrerago gaude hiztunen rankin-ean baino. Aukera horiek baliatzea erabakiorra izango da aurrerantzean ere aurkarien errespetua irabazteko, eta zorionez ondo kokatuta gaude.

Aipamen bat, amaitzeko, boladan dagoen gaiari: adimen artifiziala. Ez naiz oso teknofilo, baina ezta teknofobo ere. Teknologiari buruz, nire irizpide nagusia da behar dudanean eskuratzea (ez merkatuak agintzen duenean) eta laguntzeko izatea (ez ni gidatzeko). Noski, kezkaz bizi dut azken olatu hau, hain justu bi baldintza horiek oso kolokan ikusten ditudalako. Inoiz baino biziago daukat Stanley Kubrick-en 2001: A Space Odissey filmeko elkarrizketa honek eragin zidan espantua. Ez al zaigu gertatuko!

03. DONIBANE LOHIZUNE

by mikelirizar

Osaba Juan Mari, pertsona handia, eta haren lagun bereziak. Amoña Margarita, Monsieur Andia, hizkuntzaren horma, Joxemariren amesgaiztoa eta Daudet-en ahuntza. Ikurriña, bikiniak, musika eta modernitatea.

Donostiako ikasturtea bukatu eta hurrengo erronka Donibane Lohizunen jarri zidan aitak, urtebete hango eskolan eginda frantsesa ondo ikas nezan. Beste hizkuntza batean murgiltzeak bertigo handia eragiten zidan, baina Donostiakoaren aldean Donibanen familian egongo nintzen, osaba Juan Mariren etxean.

Karteroneko semea eta Kontxaren anaia, Juan Mari Intxausti pertsona handia da nire unibertsoan. Familiaz gorri, aukera izan zuen maisu ikasteko eta handik itzuli zen gorri antolatua, militante sozialista. Euskaltzalea eta herrizalea ere bazen, baina behin kontatu zidan bere gaztetan euskal aberria herriko kontserbadoreek eta jauntxoek aldarrikatzen zutela, eta horrek aldentzen zuela bera abertzaletasunetik. Hala ere, Gernika batailoian kapitain izan zen, eta Jose Antonio Agirreren zerraldoa eraman zutenetako bat izan zen.

Frankoren estatu kolpeak gerra ekarri zuenean, Ormaiztegi frontearen mugan geratu zen hainbat hilabetez, eta noraezean zegoen jendea pilatu zen herrian. Egoera berezi hura gobernatzeko komite bat antolatu zen eta Juan Mari oso gazte batek hartu zuen gidaritza. Lekukoek diote heldutasun eta gizatasun handiz jokatu zuela, harik eta frankistak Ormaiztegin sartu eta berak alde egin zuen arte. Hor hasitako ibilbidean pasatu zituen Espainiako gerra, Albaterako kontzentrazio-esparrua, Iparraldera ihesa, mundu-gerra eta Gernika batailoia, maki-a, Agirreren hileta, euskal errefuxiatu berriak… Historia luzeegia da hemen kontatzeko, baina zorionez atal asko primeran daude jasota Elixabete Garmendia lagunaren 36ko gerra Ormaiztegin izeneko liburuan eta haren laburpeneko bideo honetan. Bertan agertzen dira gure ama Kontxa eta izeba Malen (osaba Juan Mariren emaztea).

Heldutan ere harremana izan nuen osabarekin, eta asko gustatzen zitzaidan nola orekatzen zituen irmotasun ideologikoa eta irekitasun afektiboa. Donostian ESBren mitina eman genuenean gonbidatu egin nuen; txintxo etorri zen eta esan zidan gauza askorekin konforme zegoela.

1962-63 ikasturtea egin nuen bere etxean, 8-9 urte nituela. Osabarekin batera izeba Malen eta hiru lehengusu-lehengusin bizi ziren bertan, baita izebaren ama ere, galiziar jatorriko amoña Margarita. Etxea Donibaneko portuan zegoen, errege-alabaren jauregiaren multzoan (argazkian ezkerretara, balkoiak alderik alde dituena), eta sei pertsonekin majo betea zegoen; beraz ni jarri ninduten amoñaren gelan. Normalean ni baino beranduago erretiratzen zen, eta lehen egunetan arropa aldatu behar zuenean zorrotz agintzen zidan: “¡Mira para el otro lado!” (Jiratu beste aldera!) Ni jiratu bakarrik ez, begiak itxita egoten nintzen luzaro, beldurrez. Hala ere, amoñak bazuen alde erakargarri bat, oso exotikoa: ilea motots handi batean bilduta zerabilen eta graziarekin eramaten zuen txapela motots gainean; zigarroa erretzea eta koñaka edatea gustatzen zitzaion; eta biraoak botatzen zituen inongo filtrorik gabe. Parisen eta Bartzelonan bizi izandakoa zen, eta asko apartatzen zen nik ezagutzen nituen amonetatik.

Ormaiztegitik joanda oso paleto sentitzen nintzen Donibanen, gizarte irekiagoa eta modernoagoa zen hura. Ikurriña ikus zitekeen nonahi (hegoaldean hil egiten ziren hura jarri edo kendu nahi zutenak), publizitatean emakumeen bularrak agertzen ziren eta hondartzan bikini txikiak (batzuetan nekez estaltzen zituztenak hankarteko ileak), mutilek pultsera zeramaten eta osabaren etxean igandeetan ez ginen mezetara joaten. Gainera, oso sarri ikusten genituen osabarekin Gernika batailoian egondako hainbat lagun berezi: Andres Prieto, eibartar sozialista (Prietin deitzen zion izebak) edo Hilario Zubizarreta jelkide zumaiarra (Zubi zen bera, eta Zubita emaztea). Honekin, osabarekin bezala, euskaraz egiten nuen eta sarri aipatzen zidan alderdia, singularrean, nigan halako misterio sentipena sortuz. Horrez gain, beheko solairuan bizi zen Joxe, mariñel lekeitiarra, Nelly emazte kubatarrarekin. Joxeren itsas-jardueraren berri zehatzik ez nuen jakin; tarteka arraina ekartzen zuen, bai, baina nik hura ere sartzen nuen bizitzaren alde misteriotsuan.

Konplizitate handiko lagunartea zen. Osaba pertsona argala zen, iharra, eta lagunek el seco deitzen zioten, maitasunez. Adinean aurrera kilo gutxi batzuk hartu zituen eta orduan, gaitzizena moldatuta, el semi-seco bihurtu zen. Aparte, maila altuagoan, osabaren lagun izan ziren, esaterako, hiru buruzagi: Ramon Rubial sozialista, Mikel Isasi jeltzailea, eta Juan Jose Etxabe ETAkoa.

Mundu-gerra amaitu eta Donibane Lohizunen finkatu zirenean, osabak denetariko lanak egin behar izan zituen. Tartean badakit ikatz-zakuak garraiatzen ere ibili zela, nahiz ez zen preziso gizon mardul indartsua. Izeba jostun aritzen zen, gero janari-denda jarri zuen eta nik ezagutu nuen gainera Ziburuko zineman aretozain gisa asteburuetan. Dena den, Donibanera iritsi nintzenerako, osabak lortua zuen maisu lanean aritzeko baimena eta familiaren egoera normalduta zeukaten.

Beraz, osabaren eskolan hasi nintzen ni ere, baina ez bere gelan, ezta lehengusuarenean ere, hura beste kinta batekoa baitzen, hilabete gutxigatik izan arren. Beraz, bakar-bakarrik aurkitu nintzen frantses hiztunen artean, Monsieur Andia-ren gelan. Errezeloa daukat maisua ere euskalduna zela, baina ez nion inoiz euskarazko hitzik entzun. Oso ondo tratatu ninduen, eta gero ere tarteka eskuminak bidaltzen zizkidan osabaren bitartez.

Eskolako lehen egunean, pupitre-kide jarri zidaten Urruñeko Garcia abizeneko mutil bat, esango nuke gerrako iheslari baten semea zela. Harek espainolez egiten zuen eta gutxienez bermatuta neukan komunera joateko baimena eskatu ahal izatea, edota agindu oinarrizkoenak ulertzea. Ze hizkuntzaren horma erabatekoa zen. Gogoan dut hasi berritan irakurgai bat izan genuela Cauchemar de chasseur (Ehiztariaren amesgaiztoa). Marrazkitxoan ikusi nuen ehiztaria zela protagonista eta ondorioztatu nuen hura izango zela chasseur hitzaren esanahia. Baina bestea? Ba Mr. Andiak koxemar ahozkatzen zuenez, bururatu zitzaidan agian Joxemari izango zela ehiztariaren izena. Harrapazank!

Baina murgiltzea erabatekoa zenez, hizkuntzaren orma zartatuz joan zen eta bigarren hilabetean notak eman zizkidan maisuak, beste ikaskideei bezala; eta hirugarrenerako gelako onena nintzen. Orduan konturatu nintzen banuela azkartasun bat, gauzak entzun ahala erraz jabetzen nintzela haietaz. Esango nuke berez ulertzeko argitasun handia nuela eta memoria ona, horrekin ikaskideak baino arinago harrapatzen nituen gai berriak. Txanponaren ifrentzuan, nola ez nuen esfortzurik egin behar, ez nuen ikasi behar izan ikasten. Berezko abantaila hori nahikoa izan zen lehen urteetan, baina ikasketetan aurrera egin ahala esfortzua ere behar izan nuenean, ez nengoen horretarako prestatuta. Ibilbidearen amaieran, unibertsitateko nire azken txanpa penagarria izan zen.

Behin frantsesez gai izanda, tarte atseginak pasa nituen eskolan. Biziki gogoratzen dut ipuin bat, La chêvre de monsieur Seguin izenekoa, Alphonse Daudet idazle sonatuarena.. Oso polita zen hasierako kontakizuna, Blanquette ahuntza maitagarria zen, eta bere jabea ere bai. Baina askatasun egarriz ahuntzak goimendira igo nahi duenean pizten da gatazka: “Blanquette, tu veux me quitter?” (utzi egin nahi nauzu?) galdetzen dio agureak triste, jakinda goimendian otsoa dagoela zain. Azkenean istorioa gaizki amaitzen zen eta horrek kolpatu egin ninduen; nonbait ez nengoen prestatuta halako gordinkeriatarako. Mutiko biguna nintzen, eta ez dut uste gerora asko gogortu naizenik.

Donibane Lohizuneko egonaldia musika-eztanda bat izan zen niretzat. Ordukoak dira kantu gogoangarri asko: Sheila, Richard Anthony, Johnny Halliday, Sylvie Vartan, Claude François (kantu hau gero Nonantolan aurkitu nuen, Rita Pavone–k kantatua, nahiz orijinala Pete Seeger-ena izan); eta, batez ere Françoise Hardy, kantu honekin erabat maitemindu ninduen.

Bertan egon nintzen garaian, eta baita geroago ere, aitak osaba Juan Marirekin zeukan antolatuta kontrabando industrial kuriosoa. Bazeuden autobusen osagai batzuk (esaterako, parabrisa-eskuilak) Europan kalitate handiz ekoizten zirenak. Horiek Donibane Lohizuneraino ekartzeko osabak bazeukan Indo izeneko bitartekari bat, eta gero aitak Ormaiztegira pasatu behar zituen. Horretarako, familia handiarekin joaten zitzaion bisitan osabari, arratsaldean tarte batez desagertu egiten zen ( Citroen 11 Ligero autoan kontrabandoa kargatzeko) eta oso berandu itzultzen zen etxera, ilunduta, umeak lo barreiatuta kargaren gainean. Nola hasiko ziren ba aduanako poliziak umeak esnatzen? Beno, ba oso berandu jakin nuen Indo bitartekaria Paxkal Indo–ren aita zela, Paxkal beraren ahotik.

Gogoan dut nire egonaldian bete zituela osabak 50 urte; baita ere, orduan hil zela amona Kaietana, eta nola osaba Xanti bila etorri zitzaidan aitak Ormaiztegin nahi ninduelako bere amaren heriotzean. Gogoratzen dut etxean oso ondo jaten genuela, izebak janari-denda zeukan eta bera zein amoña biak ziren sukaldari onak. Hori bai, jenio bizikoak ere baziren, tarteka eztanda egiten zuten eta ikasi behar izan nuen halako egoerei aurre egiten. Konturatzen nintzen etxe hartan bisitaria nintzela, ez nekien ea ni han egotea denek erabat onartzen zuten, hala aitaren eta osabaren arteko ‘negozioa’ izan ote zen; paleto eta inuzente samarra nintzen, baina eskolan etxeko semea baino hobeto nenbilen… Izan hau ala hura, tokatu zitzaidan purrustadaren bat jasotzea; baina oro har, gustura egon nintzen osabaren etxean. Eta, gainera, egonaldi honekin -eta ondorengo uda italiarrarekin- modernitatean murgildu nintzen erabat.

10. BEASAINGO KLINIKA

by mikelirizar

Eukenirekin konplizitatea, lan kontratua eta lehen soldata: lau sosekin munduaren jabe, eta aberatsak pobre. Osasuna (ere) hobe eskualdeka antolatzea. Gipuzkoako plan anbiziotsua eta Jándulako tragedia. Kordobara soldadugai joan eta klinikak libratu. Eta ginekologo siriarrak izara-soka ikusi zuenekoa.

Madrildik itzuli nintzen Izaskun arrebaren etxera, Ormaiztegira. Ez nuen ekarri plan zehatzik eta Fatima unibertsitateko azken kurtsoan zegoen Bilbon. Handik gutxira proposatu zidan Eukeni Lasak Besasaingo klinikan lan egitea. Eta nik baietz, zalantza izpirik gabe.

Eukeni ESBn ezagutu nuen, Goierriko taldean liderra zen. Alderdia sortu ondorengo txanpan kide berriak erakartzeko bilerak antolatzen zituen bere etxean, eta horietan hitz egitera gonbidatzen ninduen. Madrilgo azken hilabeteetan mitinak ematen hasia nintzen, alderdiaren zuzendaritzarekin harremana banuen, hitz jarioa garatu samar neukan eta banekien jende helduaren pare jartzen, nahiz 22/23 urte besterik ez izan.

Harreman konplizea sortu zen Eukeni eta bion artean, berak 11 urte gehiago zituen arren. Goi ikasketak Erresuma Batuan amaitu zituen eskualde-garapeneko master batekin, eta Lankide Aurrezkiaren azterketa-bulegoan aritua zen, Beasaingo klinikako kudeatzaile bihurtu zen arte. Ikuspegi oso aurretua zeukan herri antolamenduaz, asko ikasi nuen berarengandik lankide estu izan ginen hamar urtetan.

Kontua da Ormaiztegin libre ikusi ninduenean berehala ‘erosi’ zuela nire dedikazioaren zati bat, klinikan zeukan lan-gainkarga baliatuta. Egun erdiko jarduna eskaini zidan, hilean 13.500 pezetaren truke eta gizarte segurantzan etxe-langile gisa alta emanda, kotizazioa merkeago izate aldera. Egoera horretan munduko errege sentitzen nintzen; asteburutan Fatimarengana joaten ninzen Bilbora eta ikasle artean langile aberats ikusten nuen nire burua. Klinikan ezagutu nuen mediku batek hamar aldiz gehiago kobratzen zuen bertan, astean hiru arratsalde eginda, gehi goizeko soldata publikoa; hala ere, tarteka soldata aurreratzea eskatzen zuen, hiru alaben kolegioa, balandroa eta Hondarribiko txaleta ordaintzeko justu zebilelako. Ni baino pobreagoa zen.

Beasaingo klinikaren aurrekari gisa kontsultategi bat ireki zuten hiru bat urte lehenago. Asmoa zen lantalde profesional indartsua finkatzea eta oinarri horrekin Goierriko ospitale publiko bat bultzatzea. Sasoi hartan osasun zerbitzu publikoa Madrilen zegoen, eta han mugimendua hasia zen Gipuzkoan ospitale berri bat eraikitzeko, hemen sortutako indar sozialaren eraginez. Kontua da Madrilen asmoa zela Gipuzkoaren hegoaldea hartuko zuen bigarren ospitale orokor bat egitea, Donostiakoa Gipuzkoa iparralderako utzita. Metropolietan egin ohi den bezala, imajinatzen dut koloniaren mapan arrasto batekin marraztuko zituztela bi zonak errealitatea batere kontuan hartu gabe, eta hegoaldekoan 600 oheko ospitalea proiektatu zuten, Zumarragan kokatuta.

Guk klinikan oso bestelako ikuspegia geneukan, Erresuma Batuko sistematik hartutako eredua sustatu nahi genuen: Barrutiko Ospitale Nagusia. Zentralismotik ihesi, osasuna (ere) eskualdeka antolatzea egokiago ikusten genuen, hurbiltasunaren abantailak probesteko. Eta Gipuzkoan bigarren ospitale handi bat eraikitzea oztopo gaindiezina zen eskualdeka ospitale txikiak sortzeko. Beraz, komunikabideetan artikuluak eta elkarrizketak argitaratzen aritu ginen, baita harreman politikoen bidez eragiten saiatu ere. Helburu bat behintzat lortu genuen, alegia, ospitalea ez izatea 600 ohekoa baizik 200 ingurukoa, eskualdekoen tamainakoa. Behin eskualdekoa izatekotan, kokapen egokiagoa zen Beasain/Ordizia, eskualdearen irteeran hiriburura bidean, baina tamalez hori aldatzeko berandu zen. Gero, ospitalea eraiki zenean, kostata baino klinikaren inguruan sortutako lantaldea izan zen hangoaren muina, gure pozerako. Harrotasun puntu batekin esango dut: gure interbentzio hura erabakiorra izan zen gaur Gipuzkoak duen ospitale-sare deszentralizatua ahalbidetzeko.

Zumarragako ospitalarekin atera genuen zaratak izan zuen ustekabeko beste ondorio bat ere. Sortu berria zen Eusko Kontseilu Nagusia eta lehentasun hartu zuen Hego Euskal Herriak Espainiarekiko zeukan defizit historikoa kalkulatzea, autogobernuaren negoziazioa datuetan oinarritzeko. Invéntica 70 enpresa kontratatu zuten horretarako, eta haiek guregana jo zuten Gipuzkoan osasun arloko defizita kalkulatzeko, komunikabideetan gutaz jakindakoak interesa piztuta. Hiruko talde bat osatu genuen Eukenik eta biok Eduardo Uribe zuzendari medikuarekin, eta aukera baliatu genuen lan oso anbiziotsua egiteko: Gipuzkoako Osasun-Plana. Eduardo mediku aritua zen Erresuma Batuan eta liluratuta zegoen hango National Health Service erakundearekin. Osasunaren ikuspegi integrala zeukan, eta bere inspirazioarekin imajinatu genuen nolako antolamendu zehatza beharko lukeen Gipuzkoak bere biztanleen ongizate fisikoa, mentala eta funtzionala bermatzeko. Gero egoera ideal hori alderatu genuen errealitatearekin, lurraldeko osasun zerbitzu guzti-guztien inbentarioa eginda, eta hortik atera genuen defizita. Kopuru oso handiak ziren, noski, baina lortu genuen estimazio bat egitea langileen kotizazioek nolako dirutza uzten zioten gizarte segurantzari eta ondorioztatu genuen gure ametsa egingarri zela.

Planaren lanketak Gipuzkoako bi aurrezki kutxen finantzazioa jaso zuen eta haien filtroa pasatzen genuen maiz. Behin plana amaituta, aurkezpenak egin genituen sektoreko hainbat forotan, eta niri egokitu zitzaidan UEUn aurkeztea, Iruñeko Larraonan. Oro har, harridura sortzen genuen entzuleen artean, egindakoaren tamaina (lau liburuki), anbizioa eta sakontasuna ikusita.

Bitxikeria bat: Planaren testu guztia eta koadro piloa Olivetti eramangarri batekin mekanografiatu nituen, bi kalko eta hiru kopia. Hirukoaren bileretan esandakoei forma ematen nien eta hurrengo bileran idatzitakoa aztertzen genuen. Aldaketa txikiak egiteko Tipex likidoa erabiltzen nuen, baina testuaren luzeera nabarmen aldatzen bazen, aldaketatik aurrera zegoen guztia berriro tekleatu behar izaten nuen. Handik dozena bat urtera testu prozesadorea ezagutu nuenean, historiako asmakizunik handiena iruditu ziztaidan, ohearekin batera.

Osasun-Planaren kopia bana koadernatu genuen hiru egileontzat, eta nik estimu handiz gorde nuen nirea etxean, tarteka ireki eta egindako lana mirestuz. Harik eta klinikan pediatra izandako Eli Blardunik deitu zidan arte, hain zuzen klinikaren historia idazten ari zela eta nirekin zenbait oroitzapen partekatzeko. Planaren berri bazeukan baina ez zuen alerik aurkitu artxibategietan, eta nirea utzi nion. Amaitu zuenean, pentsatu nuen nire etxean baino hobeto egongo zela Lazkaoko beneditarren artxiboan eta han laga nuen iaz.

Eduardo Uribe plan-kidearekin oso ondo konpontzen nintzen, eta 78ko udan esan nionean Fatimarekin Andaluziara gindoazela oporretan, gonbidatu gintuen Jaenen bisitatzera, bera han egongo zela familiarekin koinatuaren etxean, Andujarren, Jándula ibaiaren pantano inguruan. Joan ginen bisitan, pasatu genuen egun zoragarri bat elkarrekin pantanoan, eta geratzea proposatu zigun, biharamunean pantanoan paella egingo zutela. Eskertu genion gonbita, baina bidaia jarraitzea hobetsi genuen. Hala, gosal ondoren banatu ginen, haiek pantanora eta gu hego aldera. Biharamunean, Huelvan, non ikusten dugun egunkarian Jándula-ren pantanoan istripua izan zuela belaontzi batek goi-tentsioko kable batekin, eta bertan kiskalita hil zirela Eduardo Uribe gehi bere koinatu-koinatak, eta hil hurren geratu zela Eduardoren emaztea (handik gutxira hil zen). Bezperan geratu izan bagina, geu ere belaontzi berean egongo ginen. Deblauki ohartu nintzen zenbateraino garen zaurgarri eta oraindik hotzikarak sentitzen ditut pasarte hau gogoratzean.

Honezkero aitortu dezaket klinikako aldi hura baliatu nuela soldaduskatik libratzeko. Artean intsumisioa ez zen asmatu eta Madrilen luzamendutan ibili nintzen, unibertsitate ikasketek horretarako aukera ematen baitzuten. Baina, behin ikasketak etenda, arazoari aurre egin behar zitzaion, eta klinikako kardiologoarekin prestatu genuen performancea. Pilula berezi batzuk hartuta eragiten zizkidan elektro anormalak, bihotza ondo ez zegoela adierazten zutenak (gu bai zintzoak, elektro ‘gaixoak’ benetan ziren nire bihotzarenak!). Hortik abiatuta, klinikan espediente oso bat sortu zidaten kardiopatia baten sintomekin joan nintzenekoa, nola ingrestatuta egon nintzen eta zer egin zidaten. Planteamendua zen nire bihotzak bazuela arazoren bat eta, nahiz normalean ondo egon, soldaduska egitea arriskutsua zitzaidala.

Seguru samar joan nintzen Burgosera alegazioa aurkeztera, pentsatuz libratuko nintzela; baina ez, prozesuak aurrera jarraitu zuen. Handik gutxira iritsi zitzaidan deia Kordobako Cerro Moriano zentruan agertzeko. Bertara joan eta lehen osasun-azterketan aipatu nuen nire ‘gaitza’ren berri eta erakutsi nien klinikako espediente potoloa; berehala sartu ninduten ‘ustelen’ taldean. Hala, besteek uniformea jantzi eta instrukzioa egiten zuten bitartean, guk komunak garbitzen genituen, paisano-morroi jantziekin, ospitaletik deitu zain. Behin ospitalean, fauna zabalagoa ezagutu nuen, soldaduskatik libratzeko arrazoiaren arabera: gizenak, oin-lauak, zoroak, bihotzekoak, tranpatiak… Ekosistema horretan taldetxo xelebre baten suertatu nintzen, eta oraindik ere harrigarria egiten zait zer eman zuen marjinatu talde haren elkarbizitzak aste gutxi batzuetan.

Bitxikeria bat, nik ordurako izena euskaratuta neukan nortasun agirian, seguru jotzen bainuen soldaduska ez nuela egingo. Eta majo estutzen nintzen mando militarren batek horri erreparatzen zionean. Zorionez, ez nuen aparteko arazorik izan, txantxa umiliagarriren bat gora behera. Gogoratu handik urte betera izan zela Tejeroren (?) estatu kolpea.

Azken kartutxoak erretzeko unea zen. Handik eta hemendik jira nitzakeen entxufe guztiak aktibatu nituen, eta azkenean eman zidaten agiri preziatua: ez nintzen balekoa armada espainiarrean jarduteko. 80ko martxoa zen, 26 urte bete berri nituen eta libre nengoen bizitzen hasteko. Beasaingo klinikari esker.

Klinikara itzulita, jardunaren zati nagusia erditzeak ziren. Gu anai-arrebak -azkena salbu- bertan jaioak ginen, 1949 eta 1957 artean; hau da, sei erditze banakoak zortzi urteko epean. Aldi hori ezagutu zuen erizain bat oraindik lanean zegoen ni hasi nintzenean. Eta egun batean nire berri jakiteko galdera batzuk egin ondoren, berehala gogoratu zuen gure Kontxa: “Ai amaaaa! Urtero etortzen zen! ‘Badator berriro Ormaiztegiko andra gajoa!’ komentatzen genuen”

Gogoratzen dut nire garaiko ginekologoek txandaka egiten zutela lan, etengabeko zerbitzua eskaintzeko, eta nola txandak antolatzerakoan kontuan hartzen zuten ilargi betea. Haien estadistikek argi zioten ilargi betearekin erditzeak biderkatu egiten zirela. Eskarmentu hori erabili izan dut nire iragarpentxoak egiteko erdi-urren zeuden lagunei, baina ez daukat estatistikarik ea zenbatetan asmatu dudan..

Klinika txalet bat zen eta erditze-gela kokatuta zegoen atarte zabalaren bueltako gela batean. Eta tarteka garraxiak entzuten ziren, erditzea gogortzen bazen: “Kabroiaaaa! Ume asko nahi dituzula, ba etorri hona eta erditu zuuuuk!”

Ginekologoetako bat siriarra zen, Hochaimi doktorea, eta behin kontatu zidan erabiltzen zuen trikimailu bat. Erditu aurretik galdetzen ziotenean zer zetorren (artean ez zegoen ekografiarik) berak erantzuten zuen “mutila” eta agendan apuntatzen zuen “neska” (edo alderantziz). Kasuen erdi inguruan asmatu egiten zuen, noski; eta besteek kargu hartzen ziotenean okertu zelako, agenda erakusten zien: “Zu zabiltza oker”. Jakinduria arabiarra.

Hochaimi bera izan zen beste pasarte baten protagonista. Behin Guardia Zibilak ekarri zigun tiroz zauritutako pertsona bat, eta zalaparta handia piztu zen klinikan. Bernardo Azpitarte zen, Komando Antikapitalisten militantea, eta klinikako zirujauek ebakuntza egin zioten. Bertan geratu zen ingresatuta osatu bitartean, eta aste luzez klinika okupatuta egon zen: guardia zibilak sarreran, gaixoaren gelan, kontrolak uneoro eta abar. Gauzak horrela, egun batean Hochaimi sukaldean zegoela kafetxo bat hartzen, non ikusten duen lehiotik izarazko soka moduko bat goitik behera eta handik jaisten… Bernardo! Gezurra badirudi ere, ihes egita lortu zuen eta gure siriarra lekuko izan zen.

1979ko apirilean Franco hil ondoko lehen udal eta foru hauteskundeak egin ziren, eta handik berehala osatu ziren udal berriak. Klinikaren bokazioa publikoa izatea zen, eta bere titulartasuna udal haien esku jartzeko prozesua abiatu zen. 1980an utzi zuen Eukenik zuzendaritza eta elkarrekin jarri ginen hurrengo erronkaren bila.

26. TOPAGUNEA

by mikelirizar

Euskara elkarteak, Arrasatetik Euskal Herrira. Haien lehendakari ‘exekutibo’ bihurtu nintzenekoa. Kongresuak, gogoeta, kohesioa eta hitz berriak: oinarriparrak eta eraldabideak. Topalabe taldea edo talentua lankidetzan. Miseriak eta pozak.

1983an AEDrekin abiatu zen euskara elkarteen loraldia ekarpen bikaina izan zen hizkuntza biziberritzeko. Aurrez egindako urratsei -euskara batua, ikastolak, euskaltegiak…- eta euskal administrazio berrituek egin asmo zituztenei, erantsi nahi zitzaien euskaltzaleen autoeraketa, hiztunak aktibatuta euskararen presentzia handitzeko. AEDk arrakasta izan zuen, nire ustez bi ezaugarrik eraginda nagusiki: lehena, gune trinko bat sortu izana bertan euskaraz eta euskararen alde egiteko, nolabaiteko ‘arnasgune’ bat; eta bigarrena, garaiko konfrontazio politikoaren gainetik euskaltzaleak elkarlanean jartzeko esparru bihurtu izana, gaur ‘espazio seguru’ bat deituko genukeena. Beste hainbat asmakizunekin gertatu bezala, Arrasaten hasitakoak hedapen azkarra eta zabala izan zuen 80ko hamarkadan, eta 100 elkarte inguru sortu ziren, 20.000 bazkideren muga gaindituta. Loraldi horrek ahalbidetu zuen hurrengo hamarkadan toki komunikabideen eztanda, TOKIKOM atalean aipatuko dudana.

Halakoetan ohi denez, herriz-herri sortutako elkarteen artean lehenik elkartasuna sortzen da, gero koordinazioa eta, halako batean, agerikoa egiten da esparru komun bat finkatu beharra. Euskara elkarteek 1993an eman zuten urrats hori eta Topagunea sortu zuten, haiek biltzen zituen federazioa.

Ni 80ko hamarkadan oso lanpetuta egon nintzen, lehen erdian Tantai altxatzeko ahaleginean, eta bigarrenean haren txikizioa gobernatzen. Behin zirimola baretuta 1988an Arrasaten bizitzen jarri ginenean, orduan hurbildu nintzen AEDra, bereziki komunikabideetara. Eta bide horretan 1991n tokatu zitzaidan Arrasate Komunikabideak ARKO elkarte autonomo gisa gidatzea AEDtik bereiztu zenean. Arrakastaz egin genuen lan, baina ez zen dena gozo joan, tentsioak izan nituen AEDkoekin.

Izan ere, nire barne-motorrak eskatzen dit gauzak azkar egitea, estimulua eta ardura nahasten zaizkidanean ezinegona naiz. Behar dudan erritmo hori komunikabideetan berezkoa da, beraz ingurune aproposa egiten zait lanerako. Aldiz, hizkuntza biziberritzeko prozesua amaigabea da eta arnas luzeko zikloetan gauzatzen da; eta kosta egiten zait ‘patxada’ horretara moldatzea. Uste dut honek azaltzen duela zergatik egon naizen beti hurbilago komunikabideetatik euskara elkarteetatik baino; eta, seguruenik, zergatik euskalgintzan egin dudan ibilbidean gehiago interesatu zaizkidan eginkizun ‘kronikoak’ baino ziklo motzeko ekimen zehatzak, beti ere -hori bai- begirada luzeko jomuga argia baldin bazuten.

Aurrekari horiekin, 2011ren amaieran Jasone Mendizabalek proposatu zidan Topagunearen hurrengo Batzar Orokorrean lehendakarigai izatea. Eta nik baietz, baldintza batzuk jarrita. Lehena, lehendakari izatekotan exekutiboa izango nintzela, ez laguntzaile soila; hau da, kudeaketan ere parte hartuko nuela, ikuspegi estrategikoa indartzeko. Bigarrena, karguari eskainiko nion denborak ordaina behar zuela, ez soldata oso bat baina bai gastuetarako dieta bat baino gehiago. Hirugarrena, kargua bi urterako hartuko nuela, eta ez elkartean ohikoa zen bezala hiru urterako. Azkenik, urte berriarekin zuzendaritza batzordean presente egon nahi nuela, nahiz kargua hartzeko Batzarra martxoan izango zen. Berehala jarri ginen ados, urte berrirako prest.

Zergatik baldintzak?

Lehenari dagokionez, euskara elkarteak -orokorrean gizarte ekimena- borondatezko lanarekin abiatu ziren, eta bidea egin ahala joan ziren profesionalizatzen. Urrezko garaietan elkarteetako zuzendaritza-batzorde borondatezkoek bazuten energia aski gidaritza estrategikoa hartzeko, kudeaketa profesionalen esku utzita. Urteak aurrera, ohikoa bihurtu zen indar-erlazio hori aldatuz joatea, profesionalak egonkortu ahala haien pisua handitu zelako eta, alderantziz, borondatezko energia sozialak ahultzera egin zuelako. Honenbestez, elkarte eta eragile askoren gidaritza mugituz joan da ordezkarietatik profesionaletara, nagusiki hauen esku geratu den arte. Nire ikuspegian gobernantza egokiak zaindu eta konpondu egin behar ditu kontu hauek: egon daitezkeen interes partzialak -izan profesionalak, politikoak edo bestelakoak- batu eta orekatu egin behar dira organoetan, erakundearen norabide estrategikoa elkarreraginaren emaitza izan dadin . Topaguneko lehendakari gisa Zuzendaritza-Batzordearen ardura nireganatu nuen, eta bertara biltzen saiatu nintzen ahalik eta ordezkaritzarik indartsuena eta zabalena. Gainera, Zuzendaritza talde exekutiboan ere parte hartzen nuen, Batzordearen ikuspegia kudeaketan presente egon zedin. Uste dut eragiteko posizio egokia aurkitu nuela erakundearen egituran.

Bigarrena, dedikazioari eta ordainari dagokiona, aurrekoarekin lotzen da. Borondatezko energia apaldu ahala, karguak betetzea zailago bihurtzen da eta konponbide bat da eskakizuna apaltzea, baiezkoa errazteko. Baina orduan karguaren ekarpena ere apaldu egiten da, eta kargua bera debaluatu. Nik kontrako bidea jorratu nahi nuen, hau da, exijentzia altuagoa jartzea karguari eta pareko ordaina. Ordaintzen duenak eskatu egin lezake, eta kobratzen duenak betekizunak hartzen ditu. Hemen ere esango nuke asmatu egin genuela, geroztik egon naizen karguetan praktika hau finkatuta aurkitu dut.

Hirugarren baldintza, bi urteko epearena, eskarmentuak eskatzen zidan. ARKOn bi urte inguru eman nituen, Goienan beste bi urte, Kutxan bi eginkizun desberdinetan bina urte t’erdi… Ordurako banekien ardura bat hartzen nuenean erabat murgiltzen nintzela, ez nekiela indarra dosifikatzen. Gainera, nire helburua ez zen izaten irautea, baizik eta jauzi ahalik eta handiena eragitea, eraldaketa eta berrikuntza parametrotan. Konprobatu dut ohiko kudeaketan edo hobekuntza progresiboan baino hobea naizela eraldaketarako bideak aurkitzen eta jorratzen: gai berri bat hartu, jauzirako aukerak esploratu, indarrak puntu egokietan metatu eta palankei eragin. Horretarako aski izan ohi ditut bi urte, ahalegin hain intentsoetan bateriak ez zidan gehiago irauten; bi urte ondoren albora egin, eta aldaketak finkatzeko ardura lan horretan hobeak zirenei utzi.

Horrela hasi nintzen 2012ko hasieran Topagunearen Zuzendaritza batzordean parte hartzen, eta Batzarrak lehendakari aukeratu ninduenerako baneuzkan ideiak nahiko argi.

Egutegiak jarri zidan lehen erronka TOKIKOM izan zen. Topaguneak biltzen zituen, euskara elkarteez gain, haiek kudeatutako toki komunikabideak, hauentzat egituran sail berezi bat sortuta. Ni iritsi nintzenean jauzi bat egiteko aurrelanetan ari ziren eta puntu horretan jarri nuen indarra. Jauzia gauzatzea lortu genuen eta gaia asko garatu zen hurrengo bi urteetan; beraz, asko dago kontatzeko eta hurrengo atala osorik eskainiko diet toki komunikabideei.

Egokitu zitzaidan gai estrategiko potoloa izan zen federazioaren II Kongresua. 2011n egina zuten I Kongresua, oinarri filosofikoak –oinarriparrak– finkatzeko, eta bertan aurreikusi zuten oinarri haiek ekintzara begira jartzeko bigarren kongresu bat beharko zela. Nik ez nuen parterik hartu lehen fasean, baina haren berri izan nuen eta dokumentuetan jasotakoa gustatu zitzaidan. Oinarriparrei tiraka bigarren fasea diseinatu genuen eta beste hitz bat asmatu –eraldabideak– helburua adierazteko: euskara elkarteak eta haien federazioa eraldatzeko ildoak eta palankak. Kongresura ahalik eta trinkoen iristeko prozedura bat proposatu nuen elkarteen parte-hartzea errazteko, Euskal Herrian barreiatutako 100 elkarterekin lan egiteko zailtasunen jakitun.

Prozedura zen ildo estrategikoak xehetzea eta handik ateratzea baieztapen argi bat izango zuten esaldiak, edozein norabidetan eta behar adina; esaldi horiek multzotan antolatzea, jomugen arabera; eta elkarteei eskatzea esaldi haiekiko zuten adostasun maila adieraztea puntuak emanez, -eza 0 eta erabatekoa 3-. Parte-hartze altu samarra lortuz gero, 2tik gorako puntuazioa jasotako ideiak ikuspegiaren muina osatuko zuten, 1etik beherakoak baztertu zitezkeen, eta tartekoak eztabaidarako geratuko ziren, lantzen jarraitzeko.

Prozedurak helburua lortu zuen: parte-hartze handia, emaitza esanguratsua eta ikuspegi partekatuaren sentipen argia. Horri esker, Bilboko Euskaldunan egin genuen Kongresuan bi urrats oso sinboliko eman ahal izan genituen: bat, ordura arte herrietako euskara elkarte izandakoak euskaltzaleen topagune izango ziren; eta bi, haien bilgunea elkarteen federazio izatetik euskaltzaleen mugimendu izatera pasatu zen. Fokua hizkuntzan eta egituretan bainoago, hiztunengan eta gizarte dinamiketan jartzea hobetsi genuen. Gaurko begiradatik, esango nuke orduan hasi zela Topaguneak TAUPAra egin berri duen jauzirako aurre-lasterketa.

Denbora asko eskaini nion beste esparru bat izan zen harremanena. Lehenik eta behin, etxe barruan saiatu nintzen pisuzko bazkideekin harremana estutzen. Behetik gorako antolamendutan lan jarraia eskatzen du bateratasuna sustatzeak eta, aldiz, erraz sortzen dira mesfidantzak. Garrantzitsua da egituraren nukleoan aliantza sendoak sortzea, eta horietan inplikatuta egotea tamaina edota dinamismo handieneko kideak (Goiena sortzeko Arrasateko ARKO eta Bergarako Jardun egon ziren bezala). Topagunean aurrerapausu onak egin genituen hainbat kasutan, gerora finkatuta geratu direnak; baina harremanen bat ere egon zen okerrera egin zuena.

Hurbilean bereziki Kontseiluarekiko eta administrazioekiko harremana landu genuen. Topagunea beren-beregi kokatzen zen euskaldunen arteko konfrontazioaren gainetik, eta elkarrekin jardutea hobesten zuen euskararen mesedetan. Posizio horrek bi aldeen mesfidantza eragiten zion, eta hau bereziki nabaria zen eragile sozialekiko harremanean. Ni lehendakaritzara iritsi nintzenean, federazioa Kontseiluaren zuzendaritzara itzuli zen eta haren baitan gogoeta bat sustatu genuen, Topaguneak burutu berri zuen prozesuaren ondorioak bertan partekatzeko. Lan mardula egin genuen Iker Martinez de Lagos lankideak eta biok prozesuan zehar; ez genituen heburu guztiak lortu, baina bai hainbat bilakaera interesgarri, gerora ondorioak izan dituztenak.

Administrazioei dagokienez, udaletatik hurbil zeuden oro har euskara elkarteak; gorago saiatu nintzen bereziki, eta harreman estuak izan genituen batez ere Gipuzkoako Aldundiarekin (Bildu) eta Jaurlaritzako HPSrekin (EAJ). Geroago etorri zen lankidetzari oinarria jarri genion orduan. Horrekin batera, komunkabideetan ere saiatu nintzen sabaiak apurtzen. Apala bazen ere, banuen nolabaiteko proiekzio publikoa, batez ere ETBko aurkezle lanari zor. Eta lortu nituen elkarrizketa eta titular batzuk, Topagunearentzat ezohikoak zirenak.

Atzera begira, Topagunean egindakoen artean ekimenik kuttunena dut Topalabe taldea sortzea eta dinamizatzea. Taldekide izango zirenak banaka ezagutzen nituen, eta bakoitzak erakutsia zuen bere talentua hizkuntza biziberritzeko prozesuan. Intuizioak ziostan horrez gain taldean lan egiteko ere gai izango zirela, eta talentu haiek lankidetzan jarrita edozer gauza zela posible. Denek erantzun zidaten baietz eta patxadazko juntadizo aberasgarrien segida luzea burutu genuen, gure arteko konfiantza eta ikuspegi bateratua landuz. Lehen emaitza 2015ean iritsi zen, Berrikusi eta berrikasi dokumentu arrakastatsuarekin, eta bigarren bat ere izan zen 2020an, Berrindartu eta jauzi izen ‘profetikoa’ hartu zuena. Sinetsita nago ekarpen erabakiorra egin geniola euskararen biziberritze prozesuan forma hartzen ari den olatu berriari.

Miseriak ere tokatu ziren parean nire agintaldian. Bete-betean harrapatu gintuen Europak 2008-2014an agindu zuen austerizidioa, zor publikoa murrizteko helburuarekin aurrekontuak uzkurtu zituena. Administrazioen diru-laguntzak nabarmen jaitsi ziren eta Topagunearen aurrekontuan zuloak agertu. Egoera larriari aurre egiteko, langileekin eztabaidatu genuen ataka gaiztoa nola gainditu: edo lantaldea murriztu, edo soldatak jaitsi; ez zegoen beste aukerarik. Elkartasuna nagusitu zen, ez zen kaleratzerik izan, eta urte batzuren bueltan egoerak hobera egin zuenean soldatak ere itzuli ziren lehengo mailara. Ez zen trantze atsegina izan, baina esango nuke taldea trinkotu egin zuela estutasunak.

Abadiñoko egoitzarekin ere arazoak sortu ziren, eta aukera baliatu nahi izan genuen kokapena hobetzeko. Azkenean Durangoko Udalarekin eta Bizkaiko Aldundiarekin sortutako konplizitateari esker, tokia lortu genuen Durangoko Elkartegian, Landakon. Jauzia sekulakoa izan zen, irisgarritasuna, ikusgarritasuna eta egokitasuna modu esponentzialean hobetu ziren.

Oro har, esango nuke lehendakari izan nintzen aldi honetan nabarmen sendotu zela lantaldearen autoestimua eta baita Topagunearen posizionamendua hobetu ere. Pozik nago egindako ekarpenarekin.

08. MADRIL

by mikelirizar

Nola aitaren lanak eraman gintuen Madrilen bizitzera eta han garatu nuen euskalduntasuna. Unibertsitateko herrenak. Mezaren aterpea eta eskaut antolamendua euskal arnasguneak sortzeko. Eta Areiltza etorri zitzaigunekoa Lete/Iriondo/Valverde hirukoaren kontzertura.

Karrozeria kooperatiba bihurtu ondoren, aitak jarraitu zuen zuzendari. Eta 60ko hamarkadan zehar, garapen ikusgarriarekin batera arazoak ere hasi ziren, faktore asko tarteko, eta gaiztotuz joan ziren harik eta 69an gatazkak eztanda egin zuen arte. Ondorioz aitak eta bere hiru anaietatik bik utzi egin zuten kooperatiba, nahiz bietako bat geroago itzuli egin zen. Ordurako gurasoen arteko harremana ere krisian zegoen, eta bi krisiak txirikordatu zirenean zirimola hartan sartzea tokatu zitzaidan, batez ere amari sostengua emateko. 15/16 urte nituen.

Karrozeria uztearekin batera, aitaren alkatetza ere amaitu zen eta etxean krisia zeukan. Egoera horretan, Kolonbian onartu zuen urte beterako lan eskaintza, autobus-konpainia batean. Artean 50 urte zituen, eta ulertzen dut distantzia hartu nahi izatea bere bizitzaren hurrengo fasea pentsatzeko. Bogotan bizi izan zen hotel batean; eta posizio onean egongo zen, ze hango argazkietan jende dotorez inguratuta agertzen da. Haietako batzuk ezagutu genituen gero; bat gogoratzen dut bereziki, euskal jatorrikoa, Madrilen bisitatu gintuena. Afalondoan, aitak eskatuta, jakaren barruko poltsikotik esmeralda mordoska bat atera zuen, zapi batean bilduta; haien salerosketan aritzen zen, nonbait.

Kolonbiatik bueltan, aitak erronda egin zuen sektoreko lagunen artean -sarri berarekin eramaten ninduen- eta lan eskaintzarik interesgarriena Madriletik etorri zitzaion. Etxean oraindik bost seme-alaba geunden goi ikasketen atarian, eta aukera ona iruditu zitzaion unibertsitate sasoia behintzat han egitea familia osoak. Korapilo nagusia ama Kontxa zen: alde batetik aitarekin harremana etenda zegoen, baina bestetik amatasuna zen bere bizitzaren ardatza. Eta zer egin galdetu zidanean, gomendatu nion Madrilera joatea, han aukera izango zuelako -herrian ez bezala- aitarekiko harremana aztertzeko kanpo interferentziarik gabe. Nahiz nerabe bat besterik ez nintzen, kasu egin zidan eta han joan ginen Espainia aldera. Amak bertan iraun zuen irmo dozena bat urtez, harik eta azken semeak ikasketak bukatu zituen arte. Orduan maleta prestatu eta Ormaiztegira itzuli zen. Handik gutxira egin zituzten gurasoek banaketa paperak eta geroago dibortzioa. Artean –eta areago haien adinean- ezohikoa zen arren, etxean naturaltasunez hartu genuen banaketa. Eta kutsagarria dela dioen ustearen kontra, zazpi senideok eraiki ditugu bikote-harreman oso luzeak, soilik heriotzak eten dituenak.

Nerabezaroan familiarekin Madrila joatea bezalako lurrikara batek eragin askotarikoak izan zitzakeen, baina nik bat nabaritu nuen, bitxia: Madrilera joatea izan zen niretzat etxera itzultzea. Hain zuzen, hamar urtez han eta hemen interno egon ondoren, 17 urterekin ‘ezagutu’ nituen anai-arrebak eta familia-bizitza. Eta gustatu zitzaidan. Hiri handi arrotzak asko hurbildu gintuen eta erraz egin genuen bidea elkarrekin.

Lehen lana izan zen hirian kokatzea. Gogoratzen dut nola joaten ginen Gran Via-ra (orduan Jose Antonio etorbidea) eta hango terrazetan eserita ematen genuen denbora, besterik gabe jendetzari begira. Beste lehentasuna zen ikasketen jarraipena antolatzea. Nik Enpresa Zientziak ikastea aukeratu nuen, seguruenik inertziaz, aitaren programazioak oraindik nigan eragina zeukalako. Ez dut uste hartarako bokazio handirik neukanik, eta ikasle moduan ere ez nintzen oso ona; usaintzen nuen berez neuzkan azkartasun batzuk ez zirela aski izango karrera bat aurrera ateratzeko.

Fakultatea Somosaguas-en zegoen, eta ordu bete luze behar nuen bertaratzeko, lehen ordu erdia metroz eta beste erdia autobusez. Frankismoaren azkenetan grisak oso presente zeuden unibertsitatean, han baitzegoen borrokagune bero bat. Burura datorkit azterketa garrantzitsu bat, eta nola joan nintzen jaka eta gorbata jantzita, fakultatean sartzeko grisen kontrola erosoago pasatuko nuen esperantzan. Irakasle ilustre batzuk izan nituen, gero ministro eta izan zirenak; baina kariño handiz gogoratzen dut lehen urteko Estatistikakoa, Angel Alcaide (bigarren abizenez Inchausti, ni bezala), hauxe esan zigulako klaseko lehen egunean: “Estatistika da zientzia bat dioena nik oilasko bat jaten badut eta zuk zero, bataz beste oilasko erdi bana jan dugula. Baina ni aseta nago eta zuk gosez jarraitzen duzu” Mesedegarri egin zitzaidan eszeptizismo hura. Beste bikote potente bat izan zen Paco Alburquerque eta Jaime Pastor, Egitura Ekonomikoa irakasten zutenak. Irakasgai honetan lortu nuen karrerako ‘bikain’ kalifikazio bakarretako bat; beste biak izan ziren Ekonomiaren Historia edota Enpresaren Harreman Publikoak. Bistan da irakasgai ‘literarioak’ zirela nire gaitasunetarako aproposenak; aldiz, ‘zenbakizkoak’ kontrako eztarrian trabatu zitzaizkidan, oztopo gaindiezin bihurtzeraino.

Madrilen kokatu eta denbora batera jakin genuen euskal meza bat egiten zela igandero unibertsitate inguruneko ikasle-egoitza (colegio mayor) batean. Ordurako erabakita neukan euskaldu izango nintzela, Eusko Ikaskuntzaren atalean azaldu nuen bezala, Artean ez zegoen Euskal Etxerik eta, ohi bezala, elizaren itzala erabili behar zen jarduera debekatuak ahalbidetzeko. Erabakigarria izan zen aurkikuntza hau, ze mezaren bueltan egituratu zen gure harreman-sare nagusia handik aurrera. Ni baino helduxeago zen talde batekin lotu nintzen (ESBra eraman ninduena) eta, politikaz ikasten nuen aldi berean, haien ekimenetan parte hartzen hasi nintzen. Elizaren hariari tiraka, eskaut talde bat antolatzea bururatu zitzaigun, Madrilen bizi ziren familia euskaldunen seme-alabei euskal giroko aisialdia eskaintzeko. Eta juzkatu zuten nire posizioa (familia bertan, senide gazteagoak) oso aproposa zela taldearen arduradun izateko. Nik baietz, eta ardura osoz heldu nion gaiari, gero beste hainbat ekimenetan egin dudan moduan. Orain konturatzen naiz hau dela seguruenik nire aktibista kate luzearen lehen katebegia.

Lortu genuen meza inguruko gurasoen konfiantza eta haien gaztetxoak hasi ziren gure deialdietara etortzen. Esango nuke 50 lagun inguru biltzera iritsi ginela. Anaiekin eta haien lagunekin ardurak eta ekintzak adinka banatuta, gai izan ginen hurbildu zirenen interesari eusteko; are gehiago, uda iristean izaten genuen atxikimendu nahikoa udalekua antolatzeko Euskal Herrian. Bi behintzat baditut gogoan: bat Murgia/Sarrian, Gorbeia aldera eta kanpinean; bestea Urdiainen, baserri bateko ganbaran. Murgiakoan, taldeko neskatila batek esan zidan hilekoa etorri zitzaiola eta Tanpax behar zuela. Duela mende erdi, nire adineko (20) mutil batek zero zekien halako kontutaz, baina autoa hartu, Murgiako botikara jaitsi eta ahopean eskatu nuen ditxosozko Tanpax hura. Eta botikariak non galdetzen didan: “Regular ala Super?”. Ez nuen halakorik espero, eta soilik bururatu zitzaidan: “Ez dakit, ez da niretzat”. Urdiaingo udalekuan, berriz, gastroenteritis eraso bat jasan genuen talde osora zabaldu zena, ustez herrian erositako hanburgesak janda. Oso talde gaztea ginen, baina erantzun bikaina eman genion arazoari eta 24 orduren bueltan egoera kontrolpean geneukan. Udaleku amaiera Altsasuko zelaietan ospatu genuen jai eder batekin, eta bertan izan genituen kantuan Oskarbi taldeko Bakartxo eta Iñaki, Madrilen kontzertu batean ezagutu eta lagun bihurtuak.

Dinamika honek eman zuen fruitua: adinez helduenen taldea, nire anaiak barne, ia osorik itzuli zen Euskal Herrira. Niretzat, gainera, sekulako eskola izan zen arduraren kudeaketan, gazte haien gurasoen aurrean ni bainintzen erantzule nagusia. Ikasi nuen taldean lan egiten, lidergoa hartzen, ardurak banatzen, leialtasuna lantzen… Uste dut orduan hasi nintzela baita ere erantzukizunaren zama sentitzen, burua etengabe zukutzen, loa galtzen… Hau da, geroko ni-a eraikitzen.

Madrilgo urte haietan, nire lagunartea bi multzok osatzen zuten: lehen multzokoak ziren ikasle beteranoak, ni baino bizpahiru urte zaharragoak; eta besteak, eskautekoak, bizpahiru urte gazteagoak. Beteranoek nik baino lotura handiagoa zeukaten Euskal Herrian egosten ari zenarekin, eta nirekin mentore rola hartzen zuten askotan; beste horrenbeste egiten nuen nik gazteagoekin. Baina bitxia zen nire adin bereko lagunik ez zitzaidala agertu, eta uste dut horrek eragina izan zuela nire nortasunean. Izan ere, ez da gauza bera harremanak parekideak izatea ala hierarkizatuak: lehenetan errazagoa da sentimenduak partekatzea eta intimitatea sortzea; harreman hierarkikoak funtzionalak dira, baina badute mendekotasunetik ere. Ni Iruñean lagun min parekideak izatetik nentorren, baina haiei ez nien segidarik eman eta Madrilen ez nuen halakorik aurkitu. Konpromiso politikoak ere beste dimentsio bat ematen zien harremanei, maila pertsonaletik harago. Beraz, Madrilgo urteetan lagunarte emankorra izan nuen, baina aldi berean ohitu nintzen nire barreneko hainbat kontu niretzat gordetzen. Eta aitaren programazioan bizi izandakoak areagotu egiten zidan joera hori. Harrezkero ez dut garatu lagun minak egiteko gaitasunik, Fatimak hartu du haien tokia eta, oro har, oso autonomo izan naiz nire bizi-prozesuetan.

Mezaren inguruan komunitatea indartu zen heinean, hura egituratzeko premia nabaritu zen eta ermandade bat sortu zen, San Miguel de Aralar izenarekin. Egitura berrian karguak banatzeko orduan, harrigarria egin zitzaidan denon buru egiten zuen pertsonak idazkari kargua hartzea, lehendakaritza beste bati utzita. Galdetu ere egin nion, eta gaztelaniazko sententzia batekin erantzun zidan: “Los presidentes pasan, los secretarios quedan”. Alegia, karguan irauteko hobe idazkari. Ondo apuntatu nuen ikasgaia, baina gero ez duk aplikatu; nire ibilbidean lehendakaritzak/zuzendaritzak pilatu ditut (ARKO, Goiena, Kutxa fundazioa, Topagunea, TOKIKOM, Soziolinguistika Klusterra, Badalab), seguruenik ez dudalako inon irauteko bokaziorik izan.

Gure talde konspiratzailea sendotu ahala helburu handiagoak amestu genituen, eta horietako batzuk gauzatzera iritsi ginen. Bat izan zen hitzaldi-sorta potente bat euskal politikaz, beti ere frankismoaren testuinguruan. Hizlari izan genituen Xabier Arzalluz, ordurako jesuita izateari utzi eta EAJn ibilbidea egiten hasia; Carlos Garaikoetxea, artean EAJn afiliatu gabe eta ESBtik ez oso urrun, Carlos Caballero eta Andoni Kaiero (biak ere ESBren bozemaile izango zirenak) eta Donato Unanue (orduan Zeruko Argia birmoldatzen eta gero EGINen sortzaile izango zena). Francoren heriotza usaintzen zen eta ohiartzun ederra lortu genuen hitzaldi haiekin.

Beste mugarri bat izan zen Xabier Lete, Lourdes Iriondo eta Antton Valverde hirukoak eman zuen kontzertua, meza egiten genuen egoitzako aretoan. Niri egokitu zitzaidan kontzertua aurkeztea eta oholtzatik azalpenak ematen ari nintzela norbaitek oihu egin zuen: “Hor dago Areiltza putakumea!” Areiltzak iragan frankista zeukan, baina orduan trantsiziorako erreferente bihurtzen ari zen, eta handik gutxira ministro ere izendatu zuten. Oihua entzun eta inork erreakzionatu orduko, bi pertsona irten ziren aretotik eta kontzetuak aurrera egin zuen.

Kontzertu bikaina eman zuten lepo zegoen aretoan, eta ondoren afaltzera joan ginen. Diru poltsa polita bildu genuen eta, gastutxo batzuk kenduta, beste guztia kantariei eman genien, uste dut 20.000 pezeta izan zirela. Xabierren begi bihurriak biribildu egin ziren dirutza omen zen hura ikusita; eta gordin aritu zitzaigun kontatzen euskal kantarien zailtasunak kontzertu antolatzaileei ulertarazteko haiena ez zela militantzia soila, ogibide ere bazela. Harreman polita egin nuen Xabierrekin, eta bizpahiru aldiz bisitatu nituen gero Urnietako etxean. Gainera ESB katakonbetatik egun argira irten zenean, bera aurkezle izan genuen Urnietako ekitaldian, hurbilekoa zen.

Bestela, Madrilekin ez nuen harreman oso onik izan. Fakultatean taldetxo batekin elkartzen nintzen, apunteak trukatzeko eta kontu operatiboetarako, baina ez nuen lagunik egin. Hiria bera ez nuen gustuko, are gutxiago jende estiloa eta haien hitzegiteko tonu ‘txulapoa’. Han seniderik geratu zen bitartean joaten ginen tarteka, baina geroztik apenas itzuli naizen.

Gauzak horrela, 1976 amaieran argi neukan nire etorkizuna ez zegoela Madrilen, baizik Euskal Herrian. Eta Ormaiztegira itzultzeko aitarekin izandako liskar txiki bat baliatu nuen. Ez dakit zein zen gaia, baina ez ginen ados jartzen eta aitak esan zidan: “Hau nire etxea da, eta hemen bizi zaren bitartean nirea izango da azken hitza”. Asko eskertu nion argitasuna eta bidea libre uztea. Horrela amaitu zen nire Madrilgo aroa, 1977ko hasieran, 23 urte betetzeko bezperetan.

14. ARNEDILLO

by mikelirizar

Nola bainuetxera joan nintzen egutegiaren eta poltsikoaren estutasunek eraginda. “¿Tan joven y ya tiene articulaciones?” Urak gorputza hobetu eta lagunek barrena suspertu. Giro ‘kanalla’ People’s pubean eta dinoen aztarnak nonahi.

Kutxan sartu berritan, ez neukan opor garaian kanpora joateko aukerarik. Tantairen zorra ordaintzeko soldata enbargatuta neukanez, ezin gastu berezirik egin. 1988an Arrasaten pisua erosi eta horrekin zorra berregituratu genuenean, orduan ireki zen zirrikitu bat. Hala ere, Kutxan txandaka hartu behar genituen oporrak, udan bulegoak ixten ez zirelako; eta azken sartuoi egutegiaren zokoak bakarrik geratzen zitzaizkigun aukeran.

Sasoi hartan Gipuzkoako Kutxak opor bidaien katalogo oso erakargarria eskaintzen zuen, eta tartean bazegoen bainuetxeen atal bat. Hari begira jarrita, arreta piztu zidan Arnedilloko bainuetxeak, moja-komentu izandako eraikinean kokatuta agertzen zena. Baina nik urrian neukan joateko aukera eta, tamalez, katalogoko datak lehenagokoak ziren. Kokildu partez, bertara deitu nuen eta zuzendariarekin jarri zidaten. Azaldu nion Kutxako langilea nintzela, epez kanpo nenbilela, eta ea onartuko lidakeen bederatzi eguneko egonaldia egitea katalogoan agertzen zen prezioan. Baietz erantzun zidan, eta halaxe joan nintzen lehen aldiz duela 38 urte, nik 34 nituela.

Eguerdian iritsi nintzen eta Javier zuzendaria zain neukan bazkaltzeko. Bainuetxea hondoa jota zegoen eta hura suspertzeko estrategian nonbait Kutxa bezero inportantea zuen; beraz, maila goreneko harrera egin zidan, badaezpada. Bazkarian zehar konturatuko zen txorimalo bat besterik ez nintzela, ze handik aurrera kasu gutxi egin zidan. Are gutxiago bertako langileekin nahasten hasi nintzenean.

Aurkitu nuen egoera berezia zen. Alde batetik, bainuetxea bera zeharo zaharkitua zegoen, eta inbertsio handien premian. Orduantxe abiatzen ari zen Imserso erakundea eta haren eskaintza bainuetxetara ere hedatzen ari zen. Prezio baxuetan lan egin behar zenez, bezero haiek bainuetxe zaharrean jartzen zituzten. Baina ondoko moja-komentua hoteletarako egokitua zuten (El Olivar izenarekin) bestelako bezeroak bertan ostatatzeko, nahiz bainuak zaharrean hartzen ziren. Furgoneta bat ibiltzen zen gora eta behera, albornozdun bainulariekin, denak ni baino dezente zaharragoak. Berez, bainuetan begira-begira somatzen nituen, ea non ote neukan akatsa hain gazte bainuetxean egoteko. Azkenean emakume bat ausartu zen: “¿Usted tan joven y ya tiene articulaciones? (hain gazte eta dagoeneko giltzadurekin?)” Sasoi hartan hezurretako arazoei “articulaciones” esaten zitzaien, eta arazo mentalei “nervios”.

Artean bainuetxeko jarduera ez zen oso handia eta uda bueltako sei hilabeteetan pilatzen zen. Hain zuzen, ni joan nintzen urri hartan ez ginen dozenara iritsiko Olivar-en geunden bezeroak. Bederatzi egun bakardadean emateko prest joan nintzen, liburu mordoska hartuta; gainera korrika entrenatzeko asmoa ere eraman nuen, handik laster izango zelako Behobia-Donostia. Beno, ba korrika egin nuen pare bat aldiz, baina bakarrik ez nintzen egon une bakar batez ere eta liburuak ireki gabe ekarri nituen bueltan.

Ni izanik bezeroen artean gazte bakarra, Olivar-en mugitzen ziren 8-10 langileek haietako bat bezala hartu ninduten, erraz sortu zen konfiantzazko harremana, eta afal ondoan bezero nagusiak erretiratzen zirenean egonaldi luzeak egiten genituen kafetegian. Egunak aurrera, mendi bueltak ere etorri ziren, eta txangoak Arnedora edo Calahorrara; egonaldiaren amaierarako lagun bihurtuta geunden.

Sentiberatasunak elkartuko gintuen, eta han goian isolatu samar egoteak ere lagunduko zuen. Haiek 25 urteren bueltan zeuden eta nik banituen 34, baina konexio emozionala sortu zen gure artean. Bainuetxeko denboraldi gogorraren amaieran zeuden, izandako bizipenak hausnartzen, eta helduxeago baina hurbileko izanik nire presentzia nonbait lagungarri egin zitzaien. Ni ere orduan ez nengoen nire onenean, Tantai-ko kolpetik oraindik ez nintzen erabat altxa, eta Fatimarekin izandako krisi bat gainditzen ari ginen. Normalean estimatu izan dut nire burua, barneko segurtasun gabeziak gora-behera; baina bolada hura -bizpahiru urteko bolada luzea- izan da seguruenik nire bizitzako baxuena autoestimuari dagokionez. Lagun haiek aurkitzea eta haiekin halako harreman gozoa eraikitzea, sendagai paregabea izan zen nire barren mailatua suspertzeko. Esker onaren adierazgarri, azken egunean bakoitzari egokitutako oparitxo bat egin nien, azalpen idatzi labur batekin, eta malko txiki artean abiatu nintzen etxera bueltan. Banekien agurra ez zela betirako.

Onura emozionala gutxi ez, eta gorputzean ere abantaila handia egin zidan Arnedillok. Gaztetatik joera daukat gerriko mina edota giharretako uzkurdurak jasateko, beraz masajistengana joatea ohikoa izan da niretzat. Justu sasoi honetan bisitatu nuen osteopata batek esan zidan hezurdura oso aldrebestuta neukala, lan handia egin beharko genuela hura bere onera ekartzeko, eta ahalik eta lasterren hastea komeni zela. Nik hurrengo astean neukan Arnedillon erreserba eginda eta ondorenerako jarri genuen hitzordua.

Joan nintzen bainuetxera, egin nituen zegozkidan tratamendu guztiak, probatu nituen beste hainbat, eta bueltan itzuli nintzen osteopataren kontsultara. Esploratu ahala flipatuz joan zen, eta amaieran harrituta esan zidan: “Esan nizun hartan atzera egiten dut, ze orain primeran zaude. Beraz, ez daukazu egiturazko arazorik hezurduran, zure arazoa dira tentsioak eragindako uzkurdura muskularrak eta postura txarrak. On handia egiten dizu hidroterapiak, ahal duzun neurrian eutsi horri” Zer esanik ez, pozik hartu nuen gomendioa; harrezkero Arnedillora sarri joan gara, eta beste hainbat bainuetxe ere probatu ditugu.

Hurrengo bizpahiru urteetan sasoi beretsuan itzuli nintzen Arnedillora. Lehen topaldiko lagunak ibilbide profesionala hasten ari ziren, baina batzuk bazuten borondatea herrian finkatzeko. Pedro, bertako semea, eta Ana bere bikotea laster hasi ziren herrian etxe bila. Haien ezkontzan izan ginen handik gutxira Arrubal-en. Jesus Azagrako nafarra ere Arnedillon finkatu zen apur bat beranduago, bereziki Josemi bere bikotea bainuetxean agertu eta bien arteko harremana sendotu zenean. Hauen ezkontzan ere izan ginen, aurrerago, Arabako Eskuernagan.

Lehen urte haietan Arnedillora joanda, bainuak hartu eta lagunekin harremana trinkotzeaz gain, herrian aurkitzen nuen giroa egiten zitzaidan erakargarri. Arnedillo herri txikia da (400 biztanle bueltan), eta bainuetxeko langile gehienak kanpotik etortzen ziren, denboraldirako, toki desberdinetatik eta etxe bakoitzeko onena. Haientzat bainuetxeak bertan zeuzkan logelak, barnetegi moduko bat zen gazte soltez betea, emozioz eta hormonez goraino zegoen lapikoa; eta haien arteko bizikidetzak giro kuriosoa sortzen zuen herrian, bainuetxetik kalera irteten zirenean. Bereziena zen osteguna, Javi Carabinas-ek People’s puba zabaltzen zuelako. Alkoholak eta musikak lagunduta, han lehertzen ziren lanean eta barnetegian egositakoak astean zehar. Niretzat, gizontzen ari zen Kutxako langile formala, deigarria eta gustagarria zen giro alternatibo eta ‘kanalla’ samar hura.

Adibide argia da 90eko hamarkadan Arnedillon zegoen normaltasuna harreman homosexualei dagokienean. Bainuetxeko langileak hasi zirenean herrian etxebizitzak alokatzen, hainbat bikote homo agertu ziren, zalaparta handirik gabe. Esango nuke, gainera, urte haietan ezohikoagoak ziren lesbianen bikoteak zirela gehienak. Nik Jesus eta Josemi lagunek bikote gisa egindako ibilbidea ezagutu nuen hurbiletik. Lehenengotarikoak izanda, bidea urratzea tokatu zitzaien, ordura arte gordean egondakoa bistaratzen hastea; eta badakit lehen urratsetan zenbateraino izan zitzaien lagungarri Ana eta Pedro bezalako herritar onartuekin zeukaten hurbiltasuna. Kontua da bere txikian Arnedillo aurreratua izan zela bide horretan, eta meritua ematen diet hango lagunei, gauzak ausart eta ondo egin zituztelako.

Dena esateko, lagun hauekin saihestu egin ditugu sistematikoki gai gatazkatsuak, bereziki Euskal Herria eta Espainia aurrez aurre jartzen dituztenak. Kasu honetan sintonia pertsonala zubi bihurtzen da antagonismo politikoen gainetik, badakigu hor daudela baina bizi gaitezke haiek esplizitatu gabe. Gainera, harremana sendoa da baina ez sarria, normalean urtean behin elkartzen gara eta gehienez udal politika jorratzen dugu, ezker edo eskuin ikuspegietatik. Azken boladan herritar dinamika interesgarri bat sortu da, eta herrigintzan aurkitu dugu espazio seguru bat hainbat kontu aipatzeko. Lagungarri da baita ere haiek bainuetxeko lanean euskaldun askorekin duten harremana eta euskarak pizten dien interesa. Lagunetako bat, Pedro, ordu asko emana da euskara ikasten bere kasa, eta asko gustatzen zaio esaldi batzuk euskaraz botatzea.

Lehen urte haietako egonaldietan hasi nintzen ezagutzen dinosauroen unibertsoa. Lagunak turismo ikasketak egindakoak ziren eta Arnedillo inguruko informazioa bilatzen zuten bainuetxeko lanean erabiltzeko. Ordurako dinosauroen aztarna asko zeuden bistan, batez ere Enciso aldean, eta sarri egiten genituen txangoak haiek ikustera. Hala ere, aire irekian zeudenez hasita zeuden higadurarekin lausotzen. Niretzat nabarmenagoak ziren Cornago herrian geroago aurkitu zirenak, haiek euritik babestuta zeudelako. Bestalde, ohikoa genuen mendi ibilietan fosilen bila ibiltzea, 800-1.000 metrotara egon arren oso ugariak baitziren. Kontua da ohartu gabe paleontologiara hurbildu nintzela hidroterapiatik abiatuta.

Arnedillon bertan lurra erraz zulatzen da eta mota askotako kobazuloak daude: etxe bakoitzak gordailu moduan erabiltzen duena edo herriko gaztagileak gaztak ontzekoa, baina baita eraikin kolektiboak, hala nola San Tirso baseliza bitxia edota Cueva del Ajedrezado are bitxiagoa.

Inguruko herrietara egindako txangoetan oro har herri txikiak bisitatzen genituen, gainbehera zetozenak. Cidacos ibaiaren goiena ekonomikoki oparoa izandako eskualdea da. Gezurra badirudi ere hain paraje menditsua izanik, nekazaritza aurrera ateratzeko gai izan ziren, maldatan bankalak sortuz bertako harriekin orma lehorrak eraikita. Arnedillotik hegoaldera eta iparraldera malda asko dago bankalez beteta, paisaia alderik alde orraztuta balego bezala. Biosferaren erreserba handi baten parte da paisaia hori. Mendian gora laborea bildutakoan, hura jorratzeko larrainak zeuzkaten goian, denboraren poderioz estali ondoren gaur egun auzolanean berreskuratzen ari direnak. Lantegi handiak ere bazeuden, batez ere ehun-fabrikak, baina haiek gainbehera egin ahala herriak hustuz joan ziren, Arnedo eta Calahorra aldera. Herri hutsen artean inpresioa eragin zidan Turruncún izenekoak, berriki ere bisitatu dudana. Eta bitxia da Peroblascoren kasua; ia erabat hustu zen, baina Arnedillotik oso gertu egonda, berpizten hasi zen duela 30 bat urte. Indarra hartzeko asmatu zuten Peroblascolor ekimen ederra, oraindik ere udaro antolatzen dena.

Kea da, baita ere, Arnedilloko jaietan protagonista handia. XIX. mendean izurrite bati aurre egiteko erromero adar berdeak erre zituzten herriko kale estuetan, eta San Andres-en irudia atera zuten prozesioan. Osasuna berreskuratu zutenez, urtero egiten da kearen prozesioa, haur txikiek bereziki kea arnastu dezaten haien inmunitatea indartzeko. Behin argazkilari batek harrapatu ninduen kea egiten, eta argitaratuta geratu zen liburu honetan.

Aurten ere joango gara Arnedillora, bainuak hartu, txangoak egin eta lagunekin gozo egotera. Hamarkada hauetan herria asko aldatu da: susperraldia eragin zuen belaunaldi gazte hura jubilaziotik hurbil dago eta erreleboa ez da ziurra; azken urteotan jubilatuak ari dira bertan finkatzen; turismoaren aje batzuk antzematen dira herriko dendetan eta ostalaritzan… Baina Arnedillo bizirik dago. Eta erakargarria da.

18. ETB

by mikelirizar

ATB-tik ETB-ra, beste asko bezala. Fama lokaletik fama nazionalera, ustez. Elkarrizketatu esangurastu batzuk eta ekitaldi bereziak. Eta nola aldatu diren audientziak, kamarada!

Arrasate Telebista-n aurkezle gisa banuen ibilbide bat egina, lehenik Musikantoi programarekin eta gero Astebete informatiboan, edota hauteskunde elkarrizketetan. Hortik etorri zitzaidan ETBn aurkezle izateko aukera, Hitzaro eta Lengua Viva saioetan.

Joxe Aranzabalek enpresa bat sortu zuen Arrasate Press utzi ondoren eta, besteak beste, Jaurlaritzako HPSrentzat Euskararen Berripapera ontzen zuen paperean. Bizpahiru urteko ibilbidearen ondoren, euskararen gaineko informazio saio bat prestatu zuten ETBn emateko, euskaraz lehen katean eta gaztelaniaz bigarrenean. Joxe bera zen zuzendaria eta Orio Produzioak, ekoiztetxea. Saioa aurkezteko bikote bat behar, eta nahiago izan zuten aurpegi ezezagunak izatea. Joxek proposatu zidan proba batera aurkeztea, eta nik baietz. ATB-n aurkezle ibilitako Aintzane Gardoki eta biok aurkeztu ginen elkarrekin, eta aukeratuak izan ginen.

Ez ginen lehenak, aurretik Anne Igartiburu, John Andueza, Maider Egues Anuska Lasa eta gehiago ari ziren ETBn kamera aurrean, eta Andoni Urzelai edo Lutxi Arregi teknikariak atzean. ATB harrobi bihurtzen ari zen, Eta Arrasate Press-ek erreportaje bat eskaini zion gaiari.

1995a zen, Esteñibarren sartu ginen urte bera. Zor handia eginda geunden baserriarekin eta bizitzaren oparia izan zen telebistako gainsoldata. Kutxan neukan ogibidea, eta ETBn astean arratsalde bat behar nuen grabaketak egiteko. Izan ere, Aintzane kazetaria zen eta saioan erredaktore lanak ere bazegozkion, baina ni aurkezle soila nintzen. Gidoia aurrez helarazten zidaten eta moldaketak proposatu ahal izaten nituen, batez ere natural eta eroso jarduten lagunduko zidatenak. Lan handirik ez, eta ordaina polita. Grabaketa-arratsalde bakoitzeko ekoiztetxeak kontratua egiten zidan eta eten, zegokion kotizazio eta guzti. Egoera honek izan zituen ondorio bitxiak. Alde batetik, nire lan-bizitzaren agiria oso luzea da, orriak eta orriak ditu, saioa egiten nuen egun bakoitzean (200 inguru izan ziren) kontratu bat egiten zidatelako. Bestetik, berez Kutxak kotizatzen zidan % 100ari, egun horietan Oriok eransten zion bere zati txikia; beraz, 200 bat egunetan kotizatu dut % 100 baino gehiago. Azken bitxikeria, telebistako aurkezle noizbehinkakoak orduan kotizazio epigrafe xelebre batean sartzen ginen, hondar-poltsa moduko bat, uste dut tartean toreroak ere hartzen zituena.

Beraz, astean egun batean Kutxako lanak bukatu eta azkar samar joaten nintzen Miramonera. Han dotore jantzi, makilatu, ile gero eta bakanagoa txukun jarri, eta segidan grabatzen genituen euskarazko nahiz gaztelaniazko sarrerak eta elkarrizketa, gero Prudenek saioa munta zezan. Lehen saioetako urduritasunak gaindituta, gustura egiten nuen lan hau. Saio txikia izanik, ez zen sartzen prime time-aren morrontzan, eta ez geneukan audientziaren presio handiegirik. Hala ere, gogoratzen dut share-an % 5-6 artean ibiltzen ginela eta ikusle kopurua 50.000 lagunetik gorakoa izaten zela. Nola aldatu diren audientziak, kamarada!

Programak txukun funtzionatu zuenez, bost denboraldi iraun zuen parrillan. Denbora horretan aldaketa ugari gertatu ziren: saioaren gidaritza ekoiztetxeak hartu zuen eta zuzendaritzan Joxeren ordez Migel Angel Elustondo jarri zuten; Internet hedatu zen etxeetara eta gidoiak emailez jasotzen hasi nintzen; platoan dekoratuaren ordez Chroma Key erabiltzen hasi ginen; nire jantzietan gorbata desagertu zen eta casual estiloa nagusitu zen… Eta hasieran bi aurkezle baginen, puntu batetik aurrera bakarrik jarraitu nuen. Oraingo errepaso honetan iruditzen zait ondo irakurri nuela egoera eta asmatu nuela nire tokia hartzen. Ez zen nire ekimen bat, beraz neukan ardura mugatua zen; baina ez zen ogibide soil bat, eta saiatzen nintzen ahalik eta ekarpenik onena egiten. Gutxitan tokatu zait halako posizio hibridoan jardutea, eta pozten naiz egokitzeko gai izan nintzelako. Seguru portaera adimentsu horretan lagungarri izan zela baserriaren zorra eta hileroko txekea, hori ere bai.

Arrasaten jendeak sarri ikusten ninduen bertako telebistan eta gainera Kutxan lehiatilan aritzen nintzen; ohituta nengoen herriko fama txikira. Baina behin telebista nazionalean hasita, zain jarri nintzen ea beste zerbait nabaritzen nuen jendearen aldetik. Berehala izan nuen pista bat. Igande goiz batez, egunkari bila jaitsi nintzen Elorrioko Mariren tabernara, kiosko ere bazena. Mostradorearen izkina batean bazegoen mutil bat gaupasa eginda, erdi lo. Ni sartu nintzenean begi baten ertzetik ikusi ninduen, bapatean zutitu eta hasi zen: “Aibadios, telebistakoa! Aibadios, telebistakoa!” Apur bat harrituta (baina barrenean gustura), esan nuen nire golkorako: “Ara, hau izango duk fama” Eta gaupaseroak jarraitu zuen: “Aibadios, telebistakoa! Txiskolakoa!” Orduan puri-purian zegoen Kike Amonarriz-ekin nahastu ninduen, gorbataren erruz seguruenik. Akabo famaren lainezak!

Programa bakoitzak hainbat atal zituen, eta beti elkarrizketa bat. Beraz 200 pertsona inguru pasatu ziren saiotik, eta txundituta utzi ninduen ikusteak zenbat jende desberdin eta interesgarri zegoen Euskal Herrian euskararekin harremanetan. 90eko hamarkada amaieran, uste dut 60etan hasitako pizkundearen gailurrean geundela; handik aurrera hasi ziren apalaldi zantzuak agertzen.

Gogoratzen dut Mariasun Landa elkarrizketatu nuenekoa, ze gozoa eta mamitsua izan zen solasa. Bigarren aldiz ere etorri zen saiora, eta berriro sortu zen giro berezia. Geroztik harremana izan dut berarekin tarteka, beti gozo. Beste flash bat izan zen Lucia Lakarra, nazioartean bidea egiten hasi berri, Marsellan. Lehenik txunditu ninduten aurpegia betetzen zioten begi argiek, kamerak ere plano oso motzean harrapatu zituenak; eta gero arrakastara iristeko oso gaztetatik eginda zeukan ibilbide gogorrak (Madrilera 14 urterekin), nire haurtzaroko heziketa exijentearekin lotu nuena. Berea, ordea, bokazionala zen; nirea ez.

Pozgarria izan zen gure saioarentzat Juan Jose Ibarretxe lehendakariari euskarazko lehen elkarrizketa publikoa egitea. Ez zen berezko euskal hiztuna, baina alabak koskortzen hasi zitzaizkionean konpromisoa hartu zuen haiekin euskaraz egingo zuela, eta ikasteari serio heldu zion. Galderak aurrez eskatu zizkigun, halakoetan ohi zen legez, eta erantzunak paperean ziriborratuta ekarri zituen; horrekin guztiarekin oso txukun aritu zen, eta asko eskertu genion urrats hori eman izana. Orduantxe ari zen bere figura politikoa dimentsio handia hartzen, eta ez da ahaztu behar 2001eko hurrengo hauteskundeetan bera buru zuen hautagaitzak inoizko boto-poltsarik handiena lortu zuela, 600.000 bototik gora behin horretan bakarrik metatu dira gurean. Halako lider batek euskarara bidea egitea oso mesedegarria izan zen.

Ibarretxeren lehendakariordea Idoia Zenarruzabeitia zen, proiekzio publiko urriko politikaria. Usansoloko euskaldun berezkoa zen, baina euskara jasoa asko landu gabe zeukan eta ez zen eroso sentitzen jendaurrean euskaraz egiten. Gure saiora etorri aurretik Maddalen Iriartek elkarrizketatu zuen ETBn, eta nabarmena egin zitzaidan Idoiaren ezerosotasuna. Hori gogoratuta, gure elkarrizketarako Guggenheim-en aurkeztu gintuztenean nik apropos bota nion; “Egun on, Idoia, zelan?” Eta aurpegia argitu egin zitzaion: “Han, zeuk neuk moduen egiten dozu ta!” Hortik aurrera, lasai asko aritu zen nire galderei erantzuten Richard Serra-ren eskulturen artean paseatzen genuen bitartean.

Bizkaieraz egiten zuen beste elkarrizketatu bat Amaia Urberuaga izan zen, Australia eta Euskal Herriaren arteko txirikorda kuriosoen ondorioz jaiotako australiarra, euskal hiztuna. Gatz handia zeukan kontuak kontatzeko, eta bere ikuspegia erabat exotikoa zen duela 30 urte. Kontatu zigun nola gazterik etorri zen bisitan Euskal Herrira, eta enpresa batean lana aurkitu zuen gaztelaniaz jakin ez arren, ingelesa eta euskara manejatzen zituelako. Geroztik hara eta hona dabil zubigintzan, euskal diasporaren adar ezezagunago hau indartu nahian.

Elkarrizketatu asko eta askotarikoak izan nituen bost urte haietan: kirolariak, zientzialariak, ekintzaileak, idazleak, ikerlariak, ordezkari politikoak… Saioaren azken txanpan elkarrizketatu nuen Mariano Ferrer (bai, amona Juanaren Perrer maitatua), jubilaziora hurbiltzen ari zela. Zinez miresten nuen bere ibilbidea, lubakien gainetik ibili zalea baitzen, ni ahalegintzen nintzen antzera. Bereziki eskertu nion hari ere euskarara egindako ibilbidea, berezko euskalduna izan gabe, eta gaztelaniaz halako diskurtso aberatsa izanda. Kontatu zidan zenbat kostatu zitzaion El kiosko de la Rosi bere saio mitikoaren ale bat euskaraz egitea, eta nola tematu zen hori lortu arte, jakinda beste helmuga batzuk urrutiegi zeuzkala.

Telebistako saioa egiteaz aparte, tokatu zitzaidan behin edo behin euskararekin lotutako ekitaldietan parte hartzea, aurpegi ‘ezaguna’ bihurtu nintzen heinean. Bereziki gogoratzen dut Jaurlaritzak eta Euskaltzaindiak Euskararen Eguna instituzionalizatu zuten urtean, eskatu zidatela Euskalduna jauregiko ekitaldian parte hartzea. Nire eginkizuna izan zen Mikel Atxaga-k idatzitako testu eder bat irakurtzea euskaraz, gaztelaniaz, frantsesez… eta ingelesez. Ez dut ingelesik ganoraz ikasi eta soilik egonaldi laburrak egin ditut lurralde anglofonoetan. Baina hain dagoenez presente gure bizitzan, baditut oinarri batzuk mintzatzeko eta, batez ere, oso sartuta daukat hizkuntzaren soinua. Horrekin eta entrenamendu apur batekin lan txukuna egitea lortu nuen, behintzat hala aitortu zidaten amaieran.

Aparte, ETBren promozioan ere aurkezleak erabiltzen gintuzten sarri. Hemen gaude, adibidez, saio informatiboetako aurkezleak argazki ofizialean. Akorduan daukat, baita ere, Gabonak zoriontzeko bideo bat egin genuenekoa, aurkezle tropel handi baten gabon kantarekin. Bitxia, saio hartan Alan Griffin koinatua ere egon zen, musikari taldean.

Atal honetan zentratu nahi izan dut ETBn egindako aurkezle lanean. Bestela ere, toki komunikabideetan egindako ibilbidean igurtzi handia izan dut erakundearekin, eta tokatu zait hausnartzea EITB korporazioaren egitekoaz. TOKIKOM-i eskainitako atalean jorratuko ditut kontu horiek.

11. POLITIKA

by mikelirizar

Kontzientzia politiko goiztiarra. Alderdi kontuak, ESBn hasi eta buka. Politikari profesional izateko ez bainintzen jaio. Publiko/pribatu dikotomia faltsua, gobernantza partekatua eta boto mugikorra.

Amaren Karteroneko familia gerran galtzaile eta errepresaliatua izan zen. Baina, beste hainbat etxetan egindakoaren kontra, guri kontatu egin ziguten haiei gertatutakoa, eta jasan behar izan zuten guztia. Nire kontzientzia politikoa ‘beste etxean’ abiatu zen, oso ume nintzela, eta gorri kolorekoa zen (Izquierda Republicana, Alderdi Sozialista, ANV…) Gure etxean ere euskaraz egin behar genuen, eta 1966an (nik 12 urte) agertu ziren Labegeriren disko txikiak ikurriñarekin, Gurutze arreba tarteko. Bestalde, karrozeria kooperatiba bihurtu zenean natural egin zitzaidan langileak enpresaren jabe izatea. Eta hortik aurrera, Arrasateko mugimenduaren bulkadak eraman ninduen autogestiozale izatera. Esan daiteke nerabezaroan sartu nintzenerako nire pentsamoldearen zorua finkatuta zegoela, nik sekulako ahalegina egin beharrik gabe. Ekosistemak jarri zidan oinarria.

Madrilera joan ginenean, nik 17 urte, hasi nintzen klandestinitateko ahotsak entzuten. Handik laupabost urtera ESB (Euskal Sozialista Biltzarrea) sortu zuen taldeko kide batzuk ezagutu nituen, bai ELAtik zetozenak eta baita Txillardegiren jarraitzaileak, eta haiekin joan nintzen bide politikoa egiten. Esango nuke ordurako nire burua eraldatzaile ikusten nuela iraultzaile bainoago, eta autoeraketan gehiago sinesten nuela aparatu instituzionalen txandakako ordezkapenean baino; hau da, neguko jauregia hartzeari baino lehentasun handiagoa ematen niola -eta diodala- burujabetza komunitarioari, eta behetik gorako tradizio anarkista maiteago nuela -eta dudala- alderantzizko estatalismoa baino. Sasoi hartan, jarrera honek bereiztu egiten gintuen ETAren ingurutik, haiek ortodoxia iraultzailean ikusten nituen, eta goi-aginduen menpeko. Haiek guri sozialdemokrata esaten ziguten, irain gisa; baina gustura hartuko genuke gaur orduko sozialdemokrazia eskandinaviar berdintzaile hura!

1976an klandestinitatetik irteten hasi eta ESBren sorrera-kongresua bildu zen Arantzazun. Ni Madrilgo taldearekin etorri nintzen bezperan. Gogoan dut azken orduan txosten bat euskaratzeko ikasle talde bat harrapatu gintuztela, eta ez dakit noren etxean egin genuen gaupasa, biharamunean txosten hura euskaraz (ere) irakurria izan zedin. Logura eta guzti, Madrildik etorrita liluragarria egin zitzaidan Arantzazuko bilkura; izen ezagunak eta bestelako pertsona asko batera eta ilusioz ikusita, pila karga-karga eginda itzuli nintzen.

Madrilera bueltan, aitarekin ere komentatu nuen bizi izandakoa. Lagun jeltzaileak bazituen, baina politikoki suelto zebilen eta sinpatiaz ikusten zituen nik kontatzen nizkion mugimenduak. Harik eta izenak publiko egiten hasi zirenean ikusi zuen arte ESBn zeudela baita ere karrozerian berarekin gatazkan aritutako hainbat pertsona. Nik aurrez banekien, noski, eta lanak nituen eten bortitzaren ondoren bi aldeekin harremanari normal samar eusteko. Baina Migel Mariren mina handegia zen: erabat aldendu zen ESBtik, eta pentsatzen dut nolabaiteko traiziotzat hartuko zuela nik beste horrenbeste egin ez izana. Bera gerora EAJn afiliatu zen, beti ere bere estiloari eutsiz.

Arantzazutik gutxira, alderdi berriaren gazteon batzar bat deitu zuten Durangoko Jesuitetan, eta berriro etorri nintzen Madrilgo ordezkari. Franco lurperatua zuten aurreko azaroan, baina artean ‘18 de julio’ jai zen, bere estatu kolpearen urteurrena gogoratzeko. Durangoko batzarra eguerdirako amaitu zen, giro onean, eta ondoren talde handi bat herrian geratu ginen mokadua egitera. Fatima ere tartean zen, eta nire burua gogoratzen dut taberna batean behintzat kitarrarekin ‘Morts pour la patrie’ abesten. Gero norbaitek aipatu zituen Zornotzako Karmenak, eta hara joan ginen tropelean. Plazan musika zegoen, Fatima eta biok dantzan hasi ginen… eta elkarrekin dantzan jarraitzen dugu oraindik. Aurtengo udan beteko dira 50 urte.

Diktadorea hilda, errepresioa arrakalatzen hasi zen eta ESBk hori baliatu zuen mitin handiak antolatzeko. Madrilen nengoela abisatu zidaten azaroan egongo zela bat Aretxabaletako frontoian, ea hitz egingo nuen kanpoko ikasleen izenean. Nire lehen mitina zen, eta nik baietz. Eguna iritsi zenean, frontoia jendez bete zen eta mahaia hizlariz, tartean Gregorio Etxabe eta Txillardegi. Testu mitinero samarra neukan prestatuta, eta azken bultzadarako ardo trago batzuk jo nituen, nahiz artean eguerdia ez zen. Dena ondo joan zen, eta fitxatu egin ninduten urtarrilean Donostiako Atano frontoian aritzeko. Motiboak pilatzen ari zitzaizkidan Madrildik aldegin eta Euskal Herrira itzultzeko. 1977 hasieran itzuli nintzen.

Udaberri hartan deitu zituzten Espainiako Gorteetarako hauteskundeak. Eta Xibertako porrotaren ondoren, ESBkook erabaki genuen haietan parte hartzea, 200 orrialdeko programa batekin. Ni ordurako klinikan lanean hasia nintzen egun erdiz, baina kanpainan buru-belarri murgildu nintzen. Klinikako burua, Eukeni, senaturako gure hautagaia zen, Txillardegi bezala. Besteak beste jarri ninduten Gipuzkoako hautagaiekin komunikazio lan batzuk egiten. Eta ez dut ahaztuko behin irrati ponpoxo batera Txillardegirekin joan nintzelarik, nola berak lokutorio batetik pasatzerakoan piano bat ikusi zuen eta bapatean jotzen hasi zen Feelings modako kantua. Ez zen inondik ere pertsonaje publiko hari (ez ahaztu, ETAren fundatzaileetako bat) zegokion estiloa, baina ordurako pertsonaren atal gozo batzuk ezagutzen hasia nintzen, eta keinu hura gustatu zitzaidan. Kanpainan, oro har, bizipen politak izan nituen; baina botoak jasotzeko orduan gure emaitza ez zen izan esperotakoa, eta ez genuen ordezkaritzarik lortu. Hauteskunde gaua mingotsa izan zen, inondik ere.

ESB alderdi instituzionala izateko jaioa zen, baina egokitzea tokatu zitzaigun. Hauteskundeek zulo ekonomikoa utzi zuten, eta urte luzez jardun genuen hura ordaintzen; hala ere, egitura profesional minimo bat behar zen makina mugiarazteko. Eta politikoki asko balioesten nuen Iñaki Aldekoa idazkariak liberatzeko eskatu zidan; eta nik baietz. Han joan nintzen Donostiara, Matia kaleko bulego gainean zegoen pentsio batera, eguneko ia ordu guztiak lanean ematera. Uda hartan Askatasunaren Ibilaldia ibili zen Euskal Herrian zehar, eta alderdien koordinazio talde batean egotea tokatu zitzaidan, hura sustatzen eta jarraitzen. Madrildik etorri berri samar, ez nuen jenderik apenas ezagutzen; beraz ez nintzen oso eroso sentitzen. Hala ere, iritsi ginen Arazuriko azken hitzordura, ibilaldiko etapa guztiak beteta; eta, ikusita zelai handi hartara norabide guztietatik iristen zirela ikurrinez jositako zutabeak, “Nafarroa Euskadi da!” ohikuatuz, pentsatu genuen sekulako astindua eman geniola egoera politikoari ekimen harekin. Baina handik 20 bat urtera aukera izan nuen Juan Cruz Alli elkarrizketatzeko ETBrako, eta off-eko kontuen artean Arazurikoa irten zenean, hitzez-hitz esan zidan: “La cagasteis para 30 años”. Kontuak aterata, 2007an iraungiko zen Alliren pronostikoa; gertakariak errepasatuta, uste dut 10 urte motz gelditu zela.

Politikari profesionalaren lanari ez nion gustu onik hartu, eskatzen zuen diziplina eta sektarismo maila altuegia zen niretzat, eta udazkenean klinikara itzuli nintzen. Jarraitu nuen ESBn Batzorde Nazionaleko kide izaten eta tokatu zitzaidan hainbat Kongresutan mahaiburu izatea. Kongresu bat badut gogoan, Sarrikoko areto handian, 300-400 ordezkari lanean bi egunez eta ni hura gidatzen 24 urterekin. Ausart behar nuen halako saltsatan sartzeko, baina ausart jokatu zuten baita ere ardura hori eman zidatenek. Pentsatzen dut alde izango nituela euskaraz jantzi samar eta suelto aritzeko gai izatea, eta adinari zegokiona baino segurtasun handiagoa erakustea. Oro har, gustura egin nituen lan horiek. Baina Gipuzkoako Kongresu bat ere badatorkit gogora, minez, bertan eztanda egin zuelako Txillardegik alderdiarekin zuen ezinegonak eta, mahaiburu nintzen aldetik, haren aurrean nik ordezkatu behar izan nuelako ofizialtasuna. Gu bion arteko harremana, ordura arte polita izandakoa, ez zen harrezkero lehengora itzuli.

Alderdiaren zuzendaritzan ilusioz bizi izan nuen Altsasuko Mahaiaren sorrera eta gero Herri Batasuna koalizioarena. HBren hautagaitzan sartu ninduten Gipuzkoako Batzar Nagusietarako eta mitin batzuk ere eman nituen, bat adibidez Santi Brouard-ekin. Hala ere, jarraitzen nuen alderdien logikan eroso ez egoten; eta, horrez gain, koalizioren baitan etengabekoa zen itsaskia eta sekulakoa hondoko itsasoa, harik eta KASek hegemonia lortu zuen arte. Gure amets autogestiozalea guztiz alboratuta geratu zen joko zelai horretan, eta erretiratuz joan nintzen politika antolatutik. 80an eten nituen konpromiso organiko guztiak, eta harrezkero nire kabuz egin dut bidea, herrigintzan eta euskaratik, gogoz kontrako agindurik bete beharrik gabe.

ESBren ibilbideaz ez dut informazio askorik aurkitu Interneten. Testu hau Carlos Caballero alderdikideak idatzi zuen, eta xehetasun batzuk ematen ditu. Carlos bera EAJko diputatu izan zen geroago Madrilgo Gorteetan. Gehiago izan ziren HBn ibilbidea egin zuten ESBko kide ohiak, Iñaki Aldekoa esaterako. Ez dut bereziki ikertu, baina esango nuke politikan jarraitu zuten guztiek alderdi abertzaleetan aurkitu zutela tokia, hori baitzen ESBko kideon zutabe ideologiko komun bat.

Alderdietatik aparte ere, ikuspegi politikoak gidatu du nire jarduera osoa: herrigintza euskaratik, autoeraketa, behetik gorako dinamikak, zubigintza eta lankidetza, botere handiei bizkar ematea… Esango nuke elementu horiek oso presente egon direla murgildu naizen ekimen guztietan. Tentsio handien erdian zaila izan dut mugitzea, eta ziur nago lubaki alderdikoi bakoitzak erraz kokatu nauela bere etsaiaren zelaian. ‘Gurea ez bada, besteena da’ logikak ez zigun tarte handirik uzten libre samar genbiltzanoi, eta ohikoa izan dugu egurra alde guztietatik jasotzea. Uste dut, ordea, ikasi dudala pertsona oso lerratuekin ere harreman balekoak eraikitzen eta gehienetan lortu dudala alderdien jokoak ez izatea oztopo zenbait ekimen aurrera eramateko.

Bidean jorratutako bi gai oso politiko aipatu nahi ditut hemen, oraindik ere gatazka iturri direlako gure artean eta oztopo handi herrigintzan aurrera egiteko.

Lehen korapiloa da publiko/pribatu dikotomia, eta sinplifikazio horrek nola polarizatzen dituen posizioak esparru zehatz batzutan; oraindik minbera daude, esaterako, Buesa hezkuntza sailburu zeneko publifikazio prozesuak eragindako zauriak.

Dikotomiak oso bihurriak dira eta nekez ematen dute konponbiderik, ez bada bat ala beste aukeratzea. Nik nahiago ditut marko zabalagoak, aukera gehiagorekin, batetik bestera mugitzea eta tarteko posizioan kokatzea ere ahalbidetzen duteneak. Publiko/pribatu korapiloa askatzeko, adibidez, oso argigarria zait soziologian klasikoa den ikuspegi hau:

Estatuak sortzen du esparru publikoa; bere ardatz nagusia legetasuna da eta forma desberdinak har ditzake: demokratikoa, autoritarioa, soziala, zentralista, federal/konfederala…

Merkatuak sortzen du esparru pribatua; bere ardatz nagusia irabazia da, eta hemen ere bektore desberdinak agertzen dira: globalago/lokalago, liberalago/arautuago…

Gizarteak sortzen du esparru soziala, komuna; ardatz nagusia autoeraketa da (autogestioa), eta interes komunitate desberdinak eraikitzen ditu herri zabalaren baitan.

Hiru multzo horien artean badaude intersekzioak, zona hibridoak. Botere publikoa eta ekonomikoa oso hurbil daudenean, liberalismoa nagusitzen da; botere publikoa eta gizartea hurbil badaude, sozialdemokrazia edo komunismoa gerta daitezke, segun eta bietan zein den esparrurik indartsuena; merkatua eta gizartea igurtzian jarrita sortzen da ekonomia soziala…

Hiru multzoen dialektikan interpreta daitezke egoera sozio-ekonomiko gehienak. Adibide batekin azalduko dut nire irakurketa egungo garai politikoaz. Mendebaldean bizi dugu arautu gabeko merkatuaren hipertrofia eta gizartearen sakabanaketa indibidualista; horren ondorioz aberastasuna kontzentratu egin da eta elite hauek gaina hartu diete estatuei, zeintzuk ahul baitauden gizartearen sostengua galtzen ari direlako. Korporazio handiek ez dute mugarik onartzen, ez zergarik ordaintzen; dirua, teknologia eta politikoak erabilita, botere autonomo bihurtzen ari dira, kontrol demokratiko gero eta ahulagoekin. Nire ikuspegian, merkatuaren gehiegikeriei aurre egiteko beste bi esparruen aliantza estua behar da, alor publikoa eta soziala lankidetzan behar ditugu interes komunaren defentsan. Kontsumo ohiturak aldatuta eta arauak gogortuta, ahuldu behar ditugu elite diruzaleen botere apetak eta gurdiaren norabidea aldatzen saiatu amildegira iritsi aurretik.

Euskal Herriak ez dauka estatu egitura propiorik, gure erakunde publikoak menpeko dira ondoko estatuekiko, gatazka bortitzak medio. Merkatua ere ez du aldeko izan, oro har, historian zehar. Eta, hala ere, bizirik iraun du herri gisa eta hizkuntza gutxituen eskalan indartsu den hiztun komunitatea daukagu. Bada hori zor diogu neurri handi batean hirugarren hankari: gizarte ekimena ugaria eta ahaltsua da gurean, zorionez. Berezkoa dugu elkartzea eta arazoen aurrean antolatzea, denok hartzen dugu parte mota askotako erakunde eta dinamika sozialetan. Sekulako aberastasuna da energia sozial hori, eta ezinbestekoa dugu biziraupenerako. Gizarte ekimena sendo uztartu behar dugu erakundeen ahalmenarekin, herri garapena lortzeko. Ekuazio hau oinarrizkoa iruditzen zait.

Beraz, ez genuke eztabaida zurrunetan erori behar. Publiko ez den guztia ez da pribatua, ezta alderantziz ere. Soziala edo komunitarioa den esparrua asko interesatzen zaigu herri garapenerako, eta gutxietsi edo borrokatu partez, zaindu egin beharko genuke. Hori bai, erakunde politikoei kontrol zorrotza egin behar diegun bezala, zintzo eta garden jardun daitezen, hala egin behar dugu erakunde sozialekin ere, benetan interes komunari erantzun diezaioten: irekiak izan daitezela, demokratikoak, irabazi asmorik gabeak…

Eta honekin oso lotuta dator bigarren gai potoloa: gobernantza partekatua. Autogestioa sustatzea da lan politikoetan zailena, borondate asko bateratzea eskatzen duelako; baina askotan asmatu dugu. Nahiz eta haizea ez daukagun alde, eta mundua oro har kontrako norabidean doan, ez genuke etsi behar. Hori bai, argi izanda soilik hanka soziala indartzeko eta lankidetza publiko-soziala sendotzeko gai garen neurrian lor genezakeela gurdiaren norabidean eragitea. Hain zuzen horretarako dugu ezinbestekoa esparru partekatuak sortzea, erakunde publikoak eta eragile sozialak parekotasunean jarduteko, gobernantza partekatuan. Gai hau agertu da beste atal batzuetan ere, zeharka bederen; sakonago helduko diot Badalab-en atalean, hor izan bainuen esparru honetan oso bizipen interesgarria.

Azken kontu bat, atal hau scroll etengabe bihurtu aitzin. Tuttologo gisa maiz aldarrikatu dut boto mugikorra; baita praktikatu ere. Telefono finkoa mugikor bihurtu zen bezala, sinisten dut politikarentzat oso bizigarria litzakeela herritarrok gure botoa mugikor bihurtzea. Leialtasuna bai printzipioei eta oinarrizko ideiei, baina ez siglei. Oso mugatzailea da herritarrontzat ‘gureak’ beti defendatu beharra eta ‘besteak’ beti egurtu. Eta oso kaltegarria da alderdi bakoitzak segurutzat jotzea ‘bere’ botoak. Boto mugikorrak ematen du aukera ondo egindakoa saritzeko eta gaizki egindakoa zigortzeko. Eta itzultzen dio boterea hauteslegoari. Gainera, aldaketa egiturazkoek denbora eskatzen duten bitartean, hau hurrengo hauteskundeetan jar daiteke praktikan. Beraz, animo!

02. DONOSTIA

by mikelirizar

Autobus batek Aldapetako marianisten ikastetxera eraman ninduenekoa, familia ezezagun batekin Grosen bizitzera; trenak nola itzultzen ninduen etxera, tarte laburretarako bederen; bainujantzi itsusi bat, eta buruak eragin ditzakeen amnesiak, gogoratu nahi ez duenean.

Oker ez banago 1961ean izan zen. Donostiako bi marianista agertu ziren Ormaiztegin, Aldapetako ikastetxerako autobus bat behar zutela eta. Pentsatzen dut Migel Mariri zeruko ateak irekiko zizkiola bisitak, niretzat nahi zuen heziketarako aukera ikusi zuenean. Urte haietan hezkuntza publikoa oso urria zen herriko eskola oinarrizkotik harago. Gogoan dut, esaterako, Beasaingo Institutua dezente geroago eraiki zela, eta antzekoa izango zen egoera Donostia edo hiri handietatik aparte. Beraz, hezkuntza publikoaren faltan, ikastetxe pribatuak ziren aukera bakarra ikasbide luzea egiteko, helburua argi eta ahal ekonomikoa zituenentzat.

Marianistekin autobusaren ezaugarriak eta prezioa lotzearekin batera, aitak lortu zuen ni haien ikastetxean matrikulatzea. Horrek esan nahi zuen, noski, Donostian bizi beharko nuela. Baina non, ikastetxeak ez baitzeukan internadurik? Uste dut erantzuna Irundik bueltan etorri zela. Aitak bazituen senideak bertan eta haien lagun bat Donostian bizi zen; bada berari eman zioten enkargua niretzat familia bat aurkitzeko.

Aurkitu zuen familia Gros-en bizi zen, esango nuke Ramon y Cajal kalean Zurriola aldera; orduan kale itsua zen autoentzat, itsaso aldera irteerarik gabea. Senarra taxilaria zen, emazteak etxea gobernatzen zuen, bazen amona bat ere eta suposatzen dut haurrak ere egongo zirela. Baina aurreratu behar dut atal honi dagokionez zulo handiak ditudala memorian, amnesia moduko bat nabaritzen dudala. Atala idatzi ahala, saiatuko naiz aztertzen zergatik ote den.

Kontua da 7 urterekin etxekoak utzi eta Donostian jarri nindutela bizitzen, ezagutzen ez nuen familia batekin. Eta ez bada zinemak oroimena nahastu didala, esango nuke etxean bertan ez zutela tokirik niretzat eta ganbaran jarri zidatela ohea. Ez dakit aurrez ba ote nintzen ume beldurtia, baina ondoren bai, erabatekoa izan naiz.

Marianisten ikastetxea Aldapetan zegoen, eta autobusa -seguruenik Ormaiztegin egindakoa- ibiltzen zen Donostiako kaleetatik ikasleon karreoan. Eraikin eder bat gogoratzen dut, argazki zaharrek lagunduta, baina barruko bizipenik… Ez dakit hilean edo hamabostean behin eskolako notak ematen zizkiguten, eta haien buletinak koloredunak ziren, partxiseko lau koloreetako marrak eta takoak zituzten. Kolore bakoitzak emaitzen maila bat adierazten zuen, eta buruak diosta gorria zela emaitza onenen adierazle. Baina ez dut lepoa jokoan jarriko, arraroa litzateke frankismo betean kolore gorria ezer onaren adierazle izatea…

Ikaskide bakar baten izena datorkit gogora, baina horretaz ere ez nago seguru: eta Donostian haren izena geroztik ezaguna izan denez, nahiago dut gordetzea. Bilaketan ibili naizenean ikusi dut egungo ikastetxeak baduela zaharraren artxibategi bat, itxura batean ni egon nintzen garaiko informazio dezente baduena: ikasleen zerrendak urtez-urte, ikasle fitxak, akta eta argazkiak… Garaiko egunkari batean irakurri dut ni Aldapetan hasi nintzenean bere ikasketak bukatu zituela bertan Antton Olariaga marrazkilari (eta filosofo) txit gorenak. Baina bitxia da, oraingoz ez daukat argi ea ikastetxeko artxibo horietan arakatzen hasi nahi dudan. Buruak ezabatu badu, amnesia terapeutikoa ere izan daiteke.

Oso ondo gogoratzen dut bolada horretan azazkalak jaten nituela, behatz puntak odoletan jartzeraino. Aurreko akordurik ez daukat, beraz baliteke orduan hasi izana lantegi horretan; beste pista bat litzateke nire orduko aztoramenarena. Ez dakit oraingo umeek ere azazkalak jaten ote dituzten, baina orduan ez zen arraroa; eta bazegoen gustu txarreko likido bat ere ‘bizioa’ kentzeko. Niri hamarkadak kosta zitzaidan bulkada kontrolatzea eta, oraindik ere, egoera zehatz batzuetan harrapatzen dut nire burua bekatuan.

Itsaso ondoan bizi nintzen, kalea gurutzatzea nahikoa nuen hondartzan egoteko; bainujantzi bat ere erosi zidaten, agian zaletuko nintzelakoan. Amnesia orokorraren erdian, bainujantzia oso ondo gogoratzen dut: tela latzez egina zen, marroi itsusia, bustitzen zenean sekulako karga hartzen zuen eta luzaro irauten zuen busti. Bestalde, orduko Groseko hondartza txikia zen, itsasgorarekin desagertzeraino; eta, batez ere, zikina zen. Urak hondarretara galipote mordoak ekartzen zituen, eta behin haietako baten gainean eseri nintzen. Nire tela latzezko bainujantzi marroi itsusian (eta nire memorian) betirako geratu zen txapapote itsaskorraren arrastoa.

Asteburu gehienetan Ormaiztegira itzultzen nintzen. Esan beharra dago orduko asteburuak ez zuela zerikusi handirik gaurkoarekin, larunbat goizean eskolak izaten genituen-eta. Hogeigarren mende hasieran sekulako lorpena izan zen enpresetan larunbat arratsaldea jai izatea, ‘larunbat ingelesa’ esaten zioten, han hasi zelako. Gaurkoaren aldean ez zen asteburu luzea, baina etxean 24 ordu ematea opari handia zen niretzat eta azazkalak jaten egoten nintzen larunbata noiz etorriko.

Bidaia trenez gogoratzen dut, eta hainbatetan bakarrik; 7 eta 8 urterekin trenean bakarrik, Donostiatik Ormaiztegira. Larunbat goizetan Donostian baserritarren azoka potentea egiten zen eta Goierri aldetik ere inguratzen ziren saltzaileak. Horiek bazkalondoan buelta egiten zuten trenez, eta haien arrimoan heltzen nintzen ni Ormaiztegiraino. Gogoan dut izeba Manoliren aita Beasainen jaisten zela eta, behin hura jaitsita, nik pasatu behar nuen Salbatoreko geltokia (Beasain apeadero) eta hurrengoan jaitsi. Han etxeko norbait izaten nuen zain. Geroztik jakin dut Ormaiztegiko Mekolakoak ere joan ohi zirela Donostiako azokara; halakoetan etxetik abisua ematen zieten ni ere banentorrela, mesedez adi egoteko.

Bere txarrean, igandeko buelta gozoagoa zen, izeba Katalinarekin egiten bainuen. Karteroneko aitona trenbideetako langilea zen eta familian bazeukaten ‘kilometrikoa’, hau da merke (edo doan, ez dakit) trenez ibiltzeko pasea. Katalina amaren ahizpa ezkongabea zen eta, ‘beste etxean’ bizi zenez, gure ‘beste ama’ izan zen. Igande bazkalondoan biok egiten genuen bidaia Donostiara, Grosen pasiatu arratsaldez eta, trenaren ordua zetorkionean, taxistarenean uzten ninduen penaz. Imajinatu neu.

Noizbaitean amaitu zen ikasturte malapartatu hura. Ostras! Orain arte ez nuen sekula horrela izendatu, seguruenik ez dudalako inoiz orain bezala berritu orduko bizipenen multzoa. Kontu solteak aipatu izan ditut sarri, han eta hemen, baina orain badaramat denboratxoa atal hau idazten, eta atzerabegirako tristura mingotsa ari zait nagusitzen, ez da iristen pozezko sentimendurik Donostiako ikasturteaz. Beraz, gera bedi horretan: malapartatua, eta kitto.

Zalantza bat ere sortu zait orain lehen aldiz: behin hasita, eta txarrena pasatuta, zergatik ez zuen Donostiakoak iraun? Zergatik aldatu zituen Migel Marik planak? Bazuen ordurako Donibane Lohizuneko hurengo etapa buruan? Hala nik egin nion kale, eta ez ninduen ondo ikusten? Ez dut gogoratzen ea eskolan nota onak lortzen nituen ala ez (hori ere ez); bestelakoan imajinatzen dut ez nuela poz handirik transmitituko, barrenean ez baneukan. Honezkero ez dut jakingo zer gertatu zen, baina bapatean bitxia egiten zait galdera hauek lehenago sortu ez izana.

Donostiara itzuli izan naiz, batez ere lanera. Kutxako zerbitzu zentraletan eta fundazioan bost urte eman nituen; gero Aldundian ia beste bost, erdiak karguan eta beste horrenbeste ondorengo lankidetzetan. Hamar urtez Donostiara ia egunero joan-etorrian ibili arren, ez diot hiriari maitasunik.

Horren atzean egon daitezke hainbat arrazoi. Alde batetik, ez naiz hiri-zalea, uste dut akats galanta dela planetaren eta komunitateen ikuspegitik pilaketa urbanoa neurrigabe sustatzea, eta horrekin indibidualismoari, kontsumismoari eta beste hainbat joera kaltegarriri bide ematea. Euskal Herrian posible zen lurraren antolamendu orekatuagoa, helburu horretan tematu izan bagina; baina amore ematen ari gatzaio inertzia kapitalistari eta aukera galtzen ari da. Donostia ez maitatzeko beste arrazoi bat izan daiteke kultura industrialaren eragina. Gure etxean fabrikak ziren ekonomiaren zutabeak, haietan sortzen zen aberastasuna; zerbitzuak, administrazioa… lagungarri bai, gehiago edo gutxiago, baina industria zen motorra. Ni lana-makina kulturaren semea naiz, eta joera izan dut gutxiesteko itxuraren erresuma, dena farfaila edo lausengua delakoan. Eta arazo hori ere , itxurakeriarena, hirietan askoz garatuago ikusten dut komunitate txikietan baino. Donostian, esaterako. Edota bereziki.

Horiek lirateke arrazoi kontziente batzuk. Baina atal hau idazterakoan ohartu naiz gipuzkoar hiriburuarekiko dudan uzkurtasunak izan ditzakeela erro luzeagoak ere, nire haurtzaroko bizipen mingarri haietaraino iristen direnak.