ATB-tik ETB-ra, beste asko bezala. Fama lokaletik fama nazionalera, ustez. Elkarrizketatu esangurastu batzuk eta ekitaldi bereziak. Eta nola aldatu diren audientziak, kamarada!
Arrasate Telebista-n aurkezle gisa banuen ibilbide bat egina, lehenik Musikantoi programarekin eta gero Astebete informatiboan, edota hauteskunde elkarrizketetan. Hortik etorri zitzaidan ETBn aurkezle izateko aukera, Hitzaro eta Lengua Viva saioetan.
Joxe Aranzabalek enpresa bat sortu zuen Arrasate Press utzi ondoren eta, besteak beste, Jaurlaritzako HPSrentzat Euskararen Berripapera ontzen zuen paperean. Bizpahiru urteko ibilbidearen ondoren, euskararen gaineko informazio saio bat prestatu zuten ETBn emateko, euskaraz lehen katean eta gaztelaniaz bigarrenean. Joxe bera zen zuzendaria eta Orio Produzioak, ekoiztetxea. Saioa aurkezteko bikote bat behar, eta nahiago izan zuten aurpegi ezezagunak izatea. Joxek proposatu zidan proba batera aurkeztea, eta nik baietz. ATB-n aurkezle ibilitako Aintzane Gardoki eta biok aurkeztu ginen elkarrekin, eta aukeratuak izan ginen.
Ez ginen lehenak, aurretik Anne Igartiburu, John Andueza, Maider Egues Anuska Lasa eta gehiago ari ziren ETBn kamera aurrean, eta Andoni Urzelai edo Lutxi Arregi teknikariak atzean. ATB harrobi bihurtzen ari zen, Eta Arrasate Press-ek erreportaje bat eskaini zion gaiari.
1995a zen, Esteñibarren sartu ginen urte bera. Zor handia eginda geunden baserriarekin eta bizitzaren oparia izan zen telebistako gainsoldata. Kutxan neukan ogibidea, eta ETBn astean arratsalde bat behar nuen grabaketak egiteko. Izan ere, Aintzane kazetaria zen eta saioan erredaktore lanak ere bazegozkion, baina ni aurkezle soila nintzen. Gidoia aurrez helarazten zidaten eta moldaketak proposatu ahal izaten nituen, batez ere natural eta eroso jarduten lagunduko zidatenak. Lan handirik ez, eta ordaina polita. Grabaketa-arratsalde bakoitzeko ekoiztetxeak kontratua egiten zidan eta eten, zegokion kotizazio eta guzti. Egoera honek izan zituen ondorio bitxiak. Alde batetik, nire lan-bizitzaren agiria oso luzea da, orriak eta orriak ditu, saioa egiten nuen egun bakoitzean (200 inguru izan ziren) kontratu bat egiten zidatelako. Bestetik, berez Kutxak kotizatzen zidan % 100ari, egun horietan Oriok eransten zion bere zati txikia; beraz, 200 bat egunetan kotizatu dut % 100 baino gehiago. Azken bitxikeria, telebistako aurkezle noizbehinkakoak orduan kotizazio epigrafe xelebre batean sartzen ginen, hondar-poltsa moduko bat, uste dut tartean toreroak ere hartzen zituena.
Beraz, astean egun batean Kutxako lanak bukatu eta azkar samar joaten nintzen Miramonera. Han dotore jantzi, makilatu, ile gero eta bakanagoa txukun jarri, eta segidan grabatzen genituen euskarazko nahiz gaztelaniazko sarrerak eta elkarrizketa, gero Prudenek saioa munta zezan. Lehen saioetako urduritasunak gaindituta, gustura egiten nuen lan hau. Saio txikia izanik, ez zen sartzen prime time-aren morrontzan, eta ez geneukan audientziaren presio handiegirik. Hala ere, gogoratzen dut share-an % 5-6 artean ibiltzen ginela eta ikusle kopurua 50.000 lagunetik gorakoa izaten zela. Nola aldatu diren audientziak, kamarada!
Programak txukun funtzionatu zuenez, bost denboraldi iraun zuen parrillan. Denbora horretan aldaketa ugari gertatu ziren: saioaren gidaritza ekoiztetxeak hartu zuen eta zuzendaritzan Joxeren ordez Migel Angel Elustondo jarri zuten; Internet hedatu zen etxeetara eta gidoiak emailez jasotzen hasi nintzen; platoan dekoratuaren ordez Chroma Key erabiltzen hasi ginen; nire jantzietan gorbata desagertu zen eta casual estiloa nagusitu zen… Eta hasieran bi aurkezle baginen, puntu batetik aurrera bakarrik jarraitu nuen. Oraingo errepaso honetan iruditzen zait ondo irakurri nuela egoera eta asmatu nuela nire tokia hartzen. Ez zen nire ekimen bat, beraz neukan ardura mugatua zen; baina ez zen ogibide soil bat, eta saiatzen nintzen ahalik eta ekarpenik onena egiten. Gutxitan tokatu zait halako posizio hibridoan jardutea, eta pozten naiz egokitzeko gai izan nintzelako. Seguru portaera adimentsu horretan lagungarri izan zela baserriaren zorra eta hileroko txekea, hori ere bai.
Arrasaten jendeak sarri ikusten ninduen bertako telebistan eta gainera Kutxan lehiatilan aritzen nintzen; ohituta nengoen herriko fama txikira. Baina behin telebista nazionalean hasita, zain jarri nintzen ea beste zerbait nabaritzen nuen jendearen aldetik. Berehala izan nuen pista bat. Igande goiz batez, egunkari bila jaitsi nintzen Elorrioko Mariren tabernara, kiosko ere bazena. Mostradorearen izkina batean bazegoen mutil bat gaupasa eginda, erdi lo. Ni sartu nintzenean begi baten ertzetik ikusi ninduen, bapatean zutitu eta hasi zen: “Aibadios, telebistakoa! Aibadios, telebistakoa!” Apur bat harrituta (baina barrenean gustura), esan nuen nire golkorako: “Ara, hau izango duk fama” Eta gaupaseroak jarraitu zuen: “Aibadios, telebistakoa! Txiskolakoa!” Orduan puri-purian zegoen Kike Amonarriz-ekin nahastu ninduen, gorbataren erruz seguruenik. Akabo famaren lainezak!
Programa bakoitzak hainbat atal zituen, eta beti elkarrizketa bat. Beraz 200 pertsona inguru pasatu ziren saiotik, eta txundituta utzi ninduen ikusteak zenbat jende desberdin eta interesgarri zegoen Euskal Herrian euskararekin harremanetan. 90eko hamarkada amaieran, uste dut 60etan hasitako pizkundearen gailurrean geundela; handik aurrera hasi ziren apalaldi zantzuak agertzen.
Gogoratzen dut Mariasun Landa elkarrizketatu nuenekoa, ze gozoa eta mamitsua izan zen solasa. Bigarren aldiz ere etorri zen saiora, eta berriro sortu zen giro berezia. Geroztik harremana izan dut berarekin tarteka, beti gozo. Beste flash bat izan zen Lucia Lakarra, nazioartean bidea egiten hasi berri, Marsellan. Lehenik txunditu ninduten aurpegia betetzen zioten begi argiek, kamerak ere plano oso motzean harrapatu zituenak; eta gero arrakastara iristeko oso gaztetatik eginda zeukan ibilbide gogorrak (Madrilera 14 urterekin), nire haurtzaroko heziketa exijentearekin lotu nuena. Berea, ordea, bokazionala zen; nirea ez.
Pozgarria izan zen gure saioarentzat Juan Jose Ibarretxe lehendakariari euskarazko lehen elkarrizketa publikoa egitea. Ez zen berezko euskal hiztuna, baina alabak koskortzen hasi zitzaizkionean konpromisoa hartu zuen haiekin euskaraz egingo zuela, eta ikasteari serio heldu zion. Galderak aurrez eskatu zizkigun, halakoetan ohi zen legez, eta erantzunak paperean ziriborratuta ekarri zituen; horrekin guztiarekin oso txukun aritu zen, eta asko eskertu genion urrats hori eman izana. Orduantxe ari zen bere figura politikoa dimentsio handia hartzen, eta ez da ahaztu behar 2001eko hurrengo hauteskundeetan bera buru zuen hautagaitzak inoizko boto-poltsarik handiena lortu zuela, 600.000 bototik gora behin horretan bakarrik metatu dira gurean. Halako lider batek euskarara bidea egitea oso mesedegarria izan zen.
Ibarretxeren lehendakariordea Idoia Zenarruzabeitia zen, proiekzio publiko urriko politikaria. Usansoloko euskaldun berezkoa zen, baina euskara jasoa asko landu gabe zeukan eta ez zen eroso sentitzen jendaurrean euskaraz egiten. Gure saiora etorri aurretik Maddalen Iriartek elkarrizketatu zuen ETBn, eta nabarmena egin zitzaidan Idoiaren ezerosotasuna. Hori gogoratuta, gure elkarrizketarako Guggenheim-en aurkeztu gintuztenean nik apropos bota nion; “Egun on, Idoia, zelan?” Eta aurpegia argitu egin zitzaion: “Han, zeuk neuk moduen egiten dozu ta!” Hortik aurrera, lasai asko aritu zen nire galderei erantzuten Richard Serra-ren eskulturen artean paseatzen genuen bitartean.
Bizkaieraz egiten zuen beste elkarrizketatu bat Amaia Urberuaga izan zen, Australia eta Euskal Herriaren arteko txirikorda kuriosoen ondorioz jaiotako australiarra, euskal hiztuna. Gatz handia zeukan kontuak kontatzeko, eta bere ikuspegia erabat exotikoa zen duela 30 urte. Kontatu zigun nola gazterik etorri zen bisitan Euskal Herrira, eta enpresa batean lana aurkitu zuen gaztelaniaz jakin ez arren, ingelesa eta euskara manejatzen zituelako. Geroztik hara eta hona dabil zubigintzan, euskal diasporaren adar ezezagunago hau indartu nahian.
Elkarrizketatu asko eta askotarikoak izan nituen bost urte haietan: kirolariak, zientzialariak, ekintzaileak, idazleak, ikerlariak, ordezkari politikoak… Saioaren azken txanpan elkarrizketatu nuen Mariano Ferrer (bai, amona Juanaren Perrer maitatua), jubilaziora hurbiltzen ari zela. Zinez miresten nuen bere ibilbidea, lubakien gainetik ibili zalea baitzen, ni ahalegintzen nintzen antzera. Bereziki eskertu nion hari ere euskarara egindako ibilbidea, berezko euskalduna izan gabe, eta gaztelaniaz halako diskurtso aberatsa izanda. Kontatu zidan zenbat kostatu zitzaion El kiosko de la Rosi bere saio mitikoaren ale bat euskaraz egitea, eta nola tematu zen hori lortu arte, jakinda beste helmuga batzuk urrutiegi zeuzkala.
Telebistako saioa egiteaz aparte, tokatu zitzaidan behin edo behin euskararekin lotutako ekitaldietan parte hartzea, aurpegi ‘ezaguna’ bihurtu nintzen heinean. Bereziki gogoratzen dut Jaurlaritzak eta Euskaltzaindiak Euskararen Eguna instituzionalizatu zuten urtean, eskatu zidatela Euskalduna jauregiko ekitaldian parte hartzea. Nire eginkizuna izan zen Mikel Atxaga-k idatzitako testu eder bat irakurtzea euskaraz, gaztelaniaz, frantsesez… eta ingelesez. Ez dut ingelesik ganoraz ikasi eta soilik egonaldi laburrak egin ditut lurralde anglofonoetan. Baina hain dagoenez presente gure bizitzan, baditut oinarri batzuk mintzatzeko eta, batez ere, oso sartuta daukat hizkuntzaren soinua. Horrekin eta entrenamendu apur batekin lan txukuna egitea lortu nuen, behintzat hala aitortu zidaten amaieran.
Aparte, ETBren promozioan ere aurkezleak erabiltzen gintuzten sarri. Hemen gaude, adibidez, saio informatiboetako aurkezleak argazki ofizialean. Akorduan daukat, baita ere, Gabonak zoriontzeko bideo bat egin genuenekoa, aurkezle tropel handi baten gabon kantarekin. Bitxia, saio hartan Alan Griffin koinatua ere egon zen, musikari taldean.
Atal honetan zentratu nahi izan dut ETBn egindako aurkezle lanean. Bestela ere, toki komunikabideetan egindako ibilbidean igurtzi handia izan dut erakundearekin, eta tokatu zait hausnartzea EITB korporazioaren egitekoaz. TOKIKOM-i eskainitako atalean jorratuko ditut kontu horiek.
