{"id":4878,"date":"2020-07-09T10:04:39","date_gmt":"2020-07-09T09:04:39","guid":{"rendered":"https:\/\/blogak.goiena.eus\/elexpuru\/?p=4878"},"modified":"2020-07-09T10:05:18","modified_gmt":"2020-07-09T09:05:18","slug":"suitzan-1610ean-argitaratutako-euskerazko-hiztegiaren-azterketatxoa-3-euskeraren-ustezko-egonkortasunaz-gogoetan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blogak.goiena.eus\/elexpuru\/2020\/07\/09\/suitzan-1610ean-argitaratutako-euskerazko-hiztegiaren-azterketatxoa-3-euskeraren-ustezko-egonkortasunaz-gogoetan\/","title":{"rendered":"Suitzan 1610ean argitaratutako euskerazko hiztegiaren azterketatxoa (3). Euskeraren ustezko egonkortasunaz gogoetan"},"content":{"rendered":"\n

Hemen<\/a> eta hemen<\/a> gai honi buruz aurrez egin ditugun bi sarrerak. Besteren bat ere etorriko da laster. I-Vko sententzia dela-eta, berandutu egin zaigu. Asko eztabaidatu izan den gai bati helduko diogu: hizkuntza guztiak aldatuz doaz denborarekin, baina guztiek erritmo berdintsua ote dute? Gauza jakina da latinaren eta harengandik sortutako hizkuntzen artean dagoen alde sakona, baina gauza bera gertatzen ote da duela bi mila urteko euskeraren eta oraingoaren artean? Erantzun nekeza duen galdera azken hau, ditugun garai hartako lekukotzak oso urriak baitira konparaketa bat egiteko. <\/p>\n\n\n\n

Zilegi\nbekigu gure Euskararen aztarnak Sardinian<\/em>\n(Pamiela 2017, 120-123) geniona hona ekartzea:<\/p>\n\n\n\n

\u201cHizkuntza\naldakorrak eta ez hain aldakorrak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Toponimiaren\niraunkortasunaren arrazoiak bilatzen hasi aurretik, hizkuntzarenak berarenak\nbilatzen ahaleginduko gara. Gauza jakina da hizkuntzak, beste edozer bezala,\naldatuz doazela denborarekin. Gure esparruan jarri ohi den adibidea latinarena\nda. Nahiz eta latinetik sortutako hizkuntzak jakin, ez gara gauza latina\nulertzeko. Eta beti latina hartzen dugunez eredu, ziurtzat ematen da duela bi\nmila urteko euskara entzungo bagenu ez genukeela ulertuko. Eta nola ez dugun\norduko euskara entzuteko aukerarik, sinetsi egiten ditugu adituen esanak.<\/p>\n\n\n\n

Dena\nden, aditu guztiak ez datoz bat. Badirudi hizkuntza batzuk gutxiago aldatzen\ndirela beste batzuk baino. Datuak urriak diren arren, ematen du euskara\negonkorragoa dela inguruko hizkuntzak baino. Eta horren froga gisa jartzen da\nerromatarren garaiko epigrafeetan azaltzen diren euskal izen asko eta asko\nberdinak edo berdintsuak izaten jarraitzen dutela egun: Andere, Atta, Bihotz, Neskato, Sesenko, Umme Sahar<\/em>…<\/p>\n\n\n\n

Aldakaiztasunaren\nustezko arrazoiak<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zergatik\note aldaketari erresistentzia hori? Hona hemen uste batzuk:<\/p>\n\n\n\n

1. Euskal fonemen\nurritasuna<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zera\ndiosku Eduardo Aznar Martinezek El\neuskera en la Rioja<\/em> liburuan: “Siempre se ha dicho que el euskera es\nun idioma que se transforma mucho m\u00e1s despacio que las hablas de su entorno, y\nque ha conservado hasta la actualidad caracter\u00edsticas propias de \u00e9pocas\nprehist\u00f3ricas. […] Y aunque el tema del arca\u00edsmo y antig\u00fcedad del euskera\npuede parecer un t\u00f3pico algo desgastado, lo cierto es que se fundamenta en\nhechos reales y analizables. […] La peculiar estructura de sonidos del\neuskera, en la cual las combinaciones posibles entre distintos fonemas son muy\nlimitadas, obliga por s\u00ed misma a una estabilidad muy marcada. Dado que, en lo\nfundamental, el vocabulario vasco consiste en una serie de t\u00e9rminos de m\u00e1s bien\nreducido tama\u00f1o, y muy repetitivos en lo fon\u00e9tico, cualquier m\u00ednima alteraci\u00f3n\npuede producir al instante cambios muy profundos en el significado, lo cual\nllevar\u00eda a confusiones. Por ejemplo, si txori<\/strong>\n= ‘p\u00e1jaro’ lo pronunciamos defectuosamente deformando la -O- en -U-, la voz\npierde el sentido que quer\u00edamos darle y se convierte en txuri<\/strong> = ‘blanco’, y si por lo contrario le camb\u00edamos\naccidentalmente la vocal final, se nos convierte bruscamente en txoro<\/strong> = ‘loco, loquillo’.” (2011,\n327). Ondoren erakusten du gaztelaniazko p\u00e1jaro<\/em>\nhitzarekin esperimentu berdina eginda ez dela gauza bera gertatzen.<\/p>\n\n\n\n

2. Euskeraren barne\negitura eta hura inguratzen duten hizkuntza indoeuroparrena oso ezberdina\nizatea<\/strong> <\/p>\n\n\n\n

Euskal-galiziar\njatorriko Juan Uriagereka irakaslea, Maryland-eko Unibertsitateko\nHizkuntzalaritza katedraduna, gai honetaz mintzatu zen 2006ko artikulu batean[1]<\/a>\nIru\u00f1a-Veleiako aurkikuntzen harira: “S\u00f3lo quiero precisar algo con\nrespecto al llamado ‘axioma’ de que las lenguas siempre cambian, y por tanto ha\nde sorprendernos que textos de la antig\u00fcedad sean legibles para cualquier\nprofano. Es verdad que semejante estado de cosas debe causar sorpresa, pero lo\ndel ‘axioma’ me resulta algo exagerado, al menos a los ojos de la ling\u00fc\u00edstica\ncomo ciencia cognitiva. No dudo de que la observaci\u00f3n de los fil\u00f3logos,\ncomenzando por nuestro gran Mitxelena, sea \u00e9sa: no hay m\u00e1s que comparar lat\u00edn y\nrumano, griego cl\u00e1sico y chipriota, y as\u00ed sucesivamente. Pero la cuesti\u00f3n de\nbase es si semejante estado de cosas es o no axiom\u00e1tico, o sea estrictamente\nnecesario.”<\/p>\n\n\n\n

Gero,\nespezien eboluzioa dakar gogora, eta ikusten du batzuk oso azkar aldatzen direla\neta beste batzuk berriz, milioika urtez jarraitzen dutela berdintsu: “Las\nsorpresas en el campo de la llamada ‘Evo-Devo’ (‘evolution of development’,\nevoluci\u00f3n del desarrollo) son may\u00fasculas. Nada, a d\u00eda de hoy, permitir\u00eda a un\nbi\u00f3logo evolutivo establecer un axioma (por contraposici\u00f3n a una mera\nhip\u00f3tesis) sobre si las diferentes especies tienen que evolucionar a un ritmo\ndado. Y no lo hacen, o no tendr\u00edamos f\u00f3siles vivientes como el cangrejo\nbayoneta (‘limulus polyphemus’) -el \u00faltimo trilobite- o el ginkgo biloba\n(anteriormente ‘salisburia adiantifolia’), superviviente de cuando los helechos\ndominaban la flora”.<\/p>\n\n\n\n

Eta\nhizkuntzara etorrita: “\u00bfEs posible que una lengua dada, entonces, sea un\nf\u00f3sil viviente? S\u00f3lo puedo decir esto: en las lenguas que s\u00ed hemos estudiado\ndesde la perspectiva que defiendo -por ejemplo la ‘evoluci\u00f3n’ (obs\u00e9rvense las\ncomillas) desde el lat\u00edn hasta las lenguas romances actuales- est\u00e1 bastante\nclaro que una lengua como el gallego, por ejemplo, es m\u00e1s conservadora en sus\nopciones sint\u00e1cticas y fonol\u00f3gicas que una como el franc\u00e9s. Digamos que,\nestructuralmente, el gallego est\u00e1 m\u00e1s cerca del lat\u00edn que el franc\u00e9s. \u00bfPor qu\u00e9?\nSabe Dios. Puede ser consecuencia del aislamiento secular de la Galicia\nhist\u00f3rica, comparado con el lugar central de los francos en el devenir europeo.\nPero tambi\u00e9n puede tener que ver con las propias opciones estructurales que\ncada uno de los dialectos del correspondiente lat\u00edn tuvo en su d\u00eda.\nSencillamente no sabemos, igual que no sabemos por qu\u00e9 hay much\u00edsimos m\u00e1s artr\u00f3podos\nque cordados”.<\/p>\n\n\n\n

Eta\nazkenik, euskarari lotuta, uste du tipologia, barne egitura ezberdina izan\ndaitekeela aldakaiztasunaren arrazoietariko bat: “Y as\u00ed regresamos al\nvasco, parte de lo que se discute en Veleia. (Sobre c\u00f3mo afectan los hallazgos\na la historia del Cristianismo, no puedo opinar.) \u00bfEs sorprendente que sea\ndirectamente inteligible lo hallado? S\u00ed, claro, como todo lo que es interesante\nen ciencia. Ahora, si se establecieran como aut\u00e9nticos los textos desde otras\nperspectivas -arqueol\u00f3gicas, antropol\u00f3gicas, o lo que sea- \u00bfser\u00eda \u00e9ste un\nargumento ling\u00fc\u00edstico de que la evidencia refleja una falsificaci\u00f3n? Como\nling\u00fcista, no lo creo. Naturalmente, si todo esto se mantiene se tendr\u00e1n que\nrepensar muchas cosas -pero tampoco es para tanto, comparado con la situaci\u00f3n\nen biolog\u00eda-. No soy experto en filolog\u00eda, pero desde la perspectiva puramente\nling\u00fc\u00edstica habr\u00eda razones suficientes por las cuales la lengua eusqu\u00e9rica, o\nconcretamente la variante del sur, pudo no haber cambiado mucho. Cuestiones que\nvan desde un aislamiento relativo de la comunidad de hablantes hasta el hecho,\npoco estudiado hasta ahora, de que las lenguas en contacto ‘se ceden’\nestructuras en gran parte en funci\u00f3n de lo transferibles que son los datos\ngenerados por sus opciones diversas. El vasco podr\u00eda haber sido demasiado\ndiferente a sus vecinos indoeuropeos como para que se diera un verdadero\ntrasvase estructural.” (Azpimarra gurea da).<\/p>\n\n\n\n

3. Gure hizkuntzak\nhistorian zehar izan duen ofizialtasun eza eta euskaldun berri<\/em> urritasuna<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Inperio\nerromatarra konkista bidez hedatu zenean, beste hizkuntza askotako milioika\nhiztunek ikasi behar izan zuten agintari berrien hizkera. Eta bakoitzak bere\nerara interpretatu<\/em> zuen latina,\nberbaera zaharrari eutsiz, ezinbestez, fonologian, sintaxian edo lexikoan,\nneurri batean behintzat. Eta horrek latina lehertu egin zuen. Horrela sortuko\nziren gaur egun ezagutzen ditugun erromantzeak, substratuaren eraginez\nezberdinak euren artean eta ezberdinak hizkuntza amarengandik. <\/p>\n\n\n\n

Dakigula,\neuskara ez da gaur goizerarte administrazio hizkuntza izan. Euskerak ez du\neuskaldun berri multzo handirik bereganatu behar izan. Zoritxarrez. Ia beti\natzeraka ibili dela dirudi. Geuri egokitu zaigu elebidunak izatea gehienetan.\nBestalde, hizkuntza bat ofizial bihurtzen denean lurralde jakin batean, eta\nadministrazioan, eskolan eta hedabideetan erabiltzen hasten denean,\nterminologia berria sortzen da kopuru handitan, eta lexiko zaharreko sinonimo\neta aldaeren artean bat nagusitzen da askotan, besteak galduz, eta guzti honek aldaketa\nsakonak eragiten dizkio hizkuntzari. Geurean oraintxe ari da antzeko zerbait\ngertatzen, nahiz eta gurea intentsitate txikiko ofizialtasuna izan. Eta bi\nbelaunaldiren buruan nolako jauzia edo etena gerta daitekeen jabetzeko, aski da\naitona-amonen eta iloben arteko solas bat entzutea Euskal Herriko edozein\nbazterretan. Jakina, hiztun berriek eta ofizialtasunak egundoko aldakuntza\ndakarkiote hizkerari hasieran, baina egonkortasuna ere bai luzera, batez ere\ngizarte modernoetan, eskolari eta hedabideei esker. Beraz, esan daiteke bi\nahoko ezpata dela ofizialtasunik eta hiztun berririk eza formen\niraunkortasunari begira. Lagungarri, kanpoko interferentziak gutxitzen diren\nneurrian; kaltegarri, formen ugaritzeari eta dialektalizazioari laguntzen dion\nneurrian.<\/p>\n\n\n\n

Laburbilduz,\nematen du ofizialtasun eza eta ‘euskaldun berri’ urritasuna lagungarri izan\ndirela forma zaharrei eusteko.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Honaino\nliburukoa. Honi beharbada gehitu dakioke euskararen transmisioa, nagusiki,\nfamilia barruan gertatu dela, hiru edo lau belaunaldi bizi diren familian, eta\ntransmisioa imitazioz egin ohi dela, etxeko txikiak aitari edo amonari\nentzundakoa errepikatzen duela, belaunaldiz belaunaldi. Eta kanpo-eraginak,\nizan badiren arren, ez direla hain indartsuak izan, ez delako inoiz \u201cestatu-hizkuntza\u201d\nbilakatu.
<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/a>  Juan Uriagereka. Veleia\ny el axioma del cambio ling\u00fc\u00edstico<\/em>. Diario Vasco 2006-11-23. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hemen eta hemen gai honi buruz aurrez egin ditugun bi sarrerak. Besteren bat ere etorriko da laster. I-Vko sententzia dela-eta, berandutu egin zaigu. Asko eztabaidatu izan den gai bati helduko diogu: hizkuntza guztiak aldatuz doaz denborarekin, baina guztiek erritmo berdintsua … Jarraitu irakurtzen →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":18,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-4878","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-sailkatugabeak"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blogak.goiena.eus\/elexpuru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4878","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blogak.goiena.eus\/elexpuru\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blogak.goiena.eus\/elexpuru\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogak.goiena.eus\/elexpuru\/wp-json\/wp\/v2\/users\/18"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogak.goiena.eus\/elexpuru\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4878"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/blogak.goiena.eus\/elexpuru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4878\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4879,"href":"https:\/\/blogak.goiena.eus\/elexpuru\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4878\/revisions\/4879"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blogak.goiena.eus\/elexpuru\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4878"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogak.goiena.eus\/elexpuru\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4878"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogak.goiena.eus\/elexpuru\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4878"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}